Sau hơn hai năm xung đột lan rộng từ Gaza sang Lebanon rồi tới cuộc đối đầu trực tiếp giữa Mỹ, Israel với Iran, Trung Đông đã chứng kiến hàng loạt nỗ lực ngoại giao nhằm ngăn chiến sự vượt khỏi tầm kiểm soát. Các thỏa thuận ngừng bắn lần lượt được thiết lập, dấy lên hy vọng mang đến hòa bình cho khu vực.
Tuy nhiên, những gì diễn ra lại cho thấy một bức tranh khác, khi những cuộc không kích, tập kích, đấu hỏa lực vẫn diễn ra tại Gaza, Lebanon, miền nam Israel hay eo biển Hormuz.
Nghịch lý này phản ánh một thực tế mới của khu vực, khi ngừng bắn không còn chắc chắn đồng nghĩa với hòa bình. Theo một quan chức an ninh Trung Đông, khu vực này đang chứng kiến cách diễn giải linh hoạt hơn đối với các thỏa thuận ngừng bắn.
“Những cuộc không kích hạn chế, chiến dịch tấn công có mục tiêu và tiến quân trên bộ vẫn tiếp diễn, nhưng thỏa thuận ngừng bắn vẫn được duy trì về mặt hình thức. Các nỗ lực ngoại giao tập trung vào ngăn xung đột leo thang, thay vì chấm dứt hoàn toàn bạo lực”, quan chức này nói với National.
Mỹ và Iran ngày 7/4 đạt thỏa thuận ngừng bắn để mở đường cho đàm phán, hướng đến một giải pháp hòa bình cho cuộc xung đột bùng phát từ cuối tháng 2. Tuy nhiên, hai bên sau đó vẫn tiếp tục đối đầu bằng những vụ phóng tên lửa, tập kích tàu thuyền, khiến nỗ lực ngoại giao có nguy cơ sụp đổ bất cứ lúc nào.
Mỹ vẫn ném bom vào cơ sở quân sự ở miền nam Iran, phóng tên lửa vào tàu thuyền tìm cách vượt vòng phong tỏa, trong khi Tehran đáp trả bằng cách tập kích tên lửa, UAV vào các căn cứ quân sự Mỹ và hạ tầng các nước vùng Vịnh. Tuy nhiên, hai bên đều tránh những hành động quân sự quy mô lớn có thể thổi bùng lửa xung đột.
Giới chức Mỹ cho rằng những hoạt động quân sự của Iran chỉ là “hỏa lực quấy rối ở mức thấp”, chưa đến ngưỡng để tái khởi động chiến dịch tấn công. Chủ tịch Hội đồng Tham mưu trưởng Liên quân Mỹ Dan Caine nhấn mạnh “không đối thủ nào được nhầm lẫn sự kiềm chế hiện tại của Mỹ là thiếu quyết tâm”.
Xung đột giữa Israel và Hezbollah bùng phát ngày 2/3, sau khi nhóm vũ trang tại Lebanon tấn công nước láng giềng để trả đũa cho cái chết của lãnh tụ tối cao Iran Ali Khamenei. Quân đội Israel sau đó phát động chiến dịch tấn công trên bộ vào Lebanon.
Israel và Lebanon đạt lệnh ngừng bắn từ giữa tháng 4, nhưng các cuộc đụng độ vẫn diễn ra. Hezbollah đã tăng cường dùng UAV tập kích các vị trí của Israel ở miền nam Lebanon và miền bắc nước láng giềng. Đáp lại, Israel mở rộng chiến dịch trên bộ, thọc sâu hơn vào lãnh thổ Lebanon.
Các cuộc giao tranh liên tục đã khiến hàng chục nghìn người ở cả hai bên biên giới chưa thể trở về nhà. Nhiều khu vực tại miền nam Lebanon vẫn nằm trong tình trạng sơ tán hoặc chịu thiệt hại nặng nề về cơ sở hạ tầng.
Tại Gaza, Israel tiếp tục duy trì các chiến dịch quân sự nhằm vào những mục tiêu mà nước này cho là thuộc Hamas hoặc các nhóm vũ trang đồng minh. Israel gần đây thông báo đã hạ sát Mohammed Odeh, một chỉ huy quân sự cấp cao của Hamas, chưa đầy hai tuần sau khi hạ sát người tiền nhiệm của ông.
Israel còn mở rộng kiểm soát tại một số khu vực chiến lược trong dải Gaza, đặc biệt là các hành lang an ninh và vùng đệm dọc biên giới. Quân đội Israel cho biết các hoạt động này nhằm ngăn Hamas tái tổ chức lực lượng và khôi phục năng lực chiến đấu.
Hamas vẫn tiến hành các cuộc phục kích ở quy mô hạn chế nhằm vào lực lượng Israel, cho thấy mạng lưới quân sự của nhóm này chưa bị vô hiệu hóa hoàn toàn.
Giới chức y tế Palestine cho biết hàng trăm người Palestine đã thiệt mạng kể từ khi lệnh ngừng bắn có hiệu lực. Cuộc khủng hoảng nhân đạo cũng chưa được cải thiện đáng kể. Nhiều khu vực vẫn thiếu điện, nước sạch và dịch vụ y tế cơ bản, trong khi phần lớn dân số tiếp tục phụ thuộc vào viện trợ quốc tế.
Theo Foreign Policy, kể từ tháng 10/2023, Israel đã đạt ít nhất 7 lệnh ngừng bắn với các đối thủ, gồm ba lần tại Gaza, hai lần ở Lebanon và hai lần liên quan đến Iran. Việc giao tranh vẫn tiếp diễn sau những thỏa thuận này khiến các lệnh ngừng bắn như vậy “có cũng như không”, theo Avishay Ben-Sasson-Gordis, nhà nghiên cứu tại Đại học Hebrew Jerusalem, và Simon Frankel Pratt, chuyên gia về khoa học chính trị Đại học Melbourne.
Tuy nhiên, hai chuyên gia cho rằng điều đó không đồng nghĩa chúng hoàn toàn thất bại. “Công chúng thường cho rằng lệnh ngừng bắn chỉ thành công nếu dẫn tới hòa bình lâu dài. Bất kỳ cuộc đấu hỏa lực nào xảy ra đều bị xem là bằng chứng cho thấy thỏa thuận đã thất bại”, họ bình luận. “Thực tế ở Trung Đông cho thấy các lệnh ngừng bắn vẫn mang lại kết quả cụ thể”.
Những lệnh ngừng bắn này đã tạo ra khoảng thời gian tạm lắng để giảm bớt tác động đối với dân thường. Trong các giai đoạn đình chiến trước đây tại Gaza, viện trợ nhân đạo được đưa vào nhiều hơn, người dân có cơ hội sơ tán và một số khu vực có điều kiện phục hồi tối thiểu. Các thỏa thuận cũng tạo điều kiện cho việc trao đổi con tin và tù nhân.
Ngoài khía cạnh nhân đạo, các khoảng lặng tạm thời còn mở ra cơ hội cho các cuộc đàm phán. Ngay cả khi không dẫn tới hòa bình cuối cùng, chúng vẫn có thể giúp các bên xây dựng những nền tảng thương lượng mới hoặc chuyển sang giai đoạn đàm phán khác.
Dù vậy, việc các lệnh ngừng bắn liên tục bị vi phạm cũng phản ánh một thực tế rằng nguyên nhân cốt lõi của các cuộc xung đột vẫn chưa được giải quyết.
Tại Gaza, Israel vẫn coi việc vô hiệu hóa Hamas là mục tiêu chiến lược quan trọng. Trong khi đó, Hamas chưa giải giáp và chưa có giải pháp rõ ràng cho việc quản lý dải Gaza sau chiến tranh.
Tại Lebanon, Hezbollah vẫn bị Israel coi là một mối đe dọa an ninh nghiêm trọng. Một nguồn tin an ninh Lebanon nói rằng lệnh ngừng bắn ngay từ đầu vốn đã rất mong manh và được thiết kế để quản lý xung đột hơn là chấm dứt nó.
Đối với Mỹ và Iran, hai bên đều có động lực để tránh một cuộc chiến kéo dài, nhưng vẫn tồn tại những bất đồng sâu sắc về chương trình hạt nhân, các biện pháp trừng phạt và cấu trúc an ninh khu vực.
Một quan chức Arab cho rằng Trung Đông đang bước vào thời kỳ chiến tranh kéo dài, bất kể Mỹ và Iran có đạt được thỏa thuận lớn hơn hay không. “Cái vòng luẩn quẩn đó sẽ tiếp tục. Đây là chiến tranh cường độ thấp”, quan chức này nói.
Theo đó, tổng cộng đã có 8 trường hợp được ghi nhận, bao gồm 3 trường hợp tử vong (tỷ lệ tử vong khoảng 38%), với 6 trường hợp được xác nhận trong phòng thí nghiệm là nhiễm vi rút Hanta, tất cả đều là biến thể Andes.
Các nguồn thạo tin cho hay Tổng giám đốc WHO Tedros Adhanom Ghebreyesus đến đảo Tenerife của Tây Ban Nha trong ngày 9.5 để giúp điều phối sơ tán hành khách bị ảnh hưởng bởi vi rút Hanta.
Ba hành khách trên du thuyền MV Hondius, gồm một cặp vợ chồng người Hà Lan và một phụ nữ người Đức, đã tử vong, trong khi những người khác mắc căn bệnh hiếm gặp này, thường lưu hành giữa các loài gặm nhấm. Chỉ có chủng Andes của Hanta được xác nhận có thể lây truyền từ người sang người, điều này làm dấy lên mối lo ngại trên toàn thế giới.
Du thuyền MV Hondius mang cờ Hà Lan, chở khoảng 150 người, dự kiến cập cảng Tenerife thuộc quần đảo Canary của Tây Ban Nha vào ngày 10.5. Sau đó, các chuyến bay đặc biệt sẽ đưa hành khách trở về nước của họ.
Trong một diễn biến khác, Reuters ngày 9.5 đưa tin các chuyên gia y tế đang chạy đua khống chế sự lây lan của vi rút Hanta khi 2 ca nghi nhiễm mới xuất hiện, bao gồm một người đàn ông bị bệnh sau khi rời du thuyền và một phụ nữ bị bệnh sau chuyến bay ngồi cạnh một hành khách từng đi du thuyền, theo Reuters.
Tờ South China Morning Post hôm qua (22.4) dẫn nguồn từ quân đội Trung Quốc cho hay tàu đổ bộ tấn công Type 076 đầu tiên của Trung Quốc đang trên đường đến Biển Đông để thực hiện các cuộc thử nghiệm quan trọng trên biển. Đây cũng là tàu sân bay chuyên dụng tác chiến máy bay không người lái (UAV) thế hệ mới của Trung Quốc. Bên cạnh đó, một số thông tin còn cho rằng tàu sân bay Liêu Ninh dường như đang đi đến Biển Đông.
Trước Type 076, Trung Quốc đã biên chế lớp tàu chiến Type 075 chuyên tác chiến đổ bộ tấn công. Nếu như Type 075 có độ choán nước toàn tải 40.000 tấn, Type 076 không chỉ tăng độ choán nước toàn tải lên mức 50.000 tấn mà còn được trang bị bộ phóng điện từ để tăng cường khả năng tác chiến bằng cách phóng UAV nhanh hơn. Theo giới phân tích, Trung Quốc đang hướng đến phát triển Type 076 thành tàu sân bay dành cho UAV. Không chỉ vậy, tàu Type 076 còn được tăng cường khả năng đổ bộ lưỡng cư (trên biển lẫn trên bộ) và cường độ tấn công.
Tất nhiên, Type 076 vẫn tập trung chủ lực vào năng lực đổ bộ tấn công như thế hệ trước. Theo các thông tin được công bố, tàu Type 076 có thể chở theo 1.000 binh sĩ, cùng hàng chục máy bay trực thăng các loại bao gồm cả các loại trực thăng chiến đấu đa nhiệm Z-8 và Z-9. Kết hợp thêm, dòng chiến hạm này còn mang theo 2 tàu đổ bộ đệm khí.
Những năm qua, Trung Quốc không ngừng nâng cấp dòng tàu chiến Type 075 và Type 076 trở thành tàu sân bay cỡ nhỏ. Đây là cách mà Mỹ đã áp dụng với tàu đổ bộ tấn công lớp Wasp và lớp America. Tương tự, Nhật Bản cũng đã nâng cấp tàu khu trục chở trực thăng lớp Izumo có khả năng tác chiến như tàu sân bay. Cả hai nước này đều trang bị chiến đấu cơ thế hệ 5 tàng hình F-35 phiên bản cất cánh đường băng ngắn và hạ cánh thẳng đứng cho các lớp tàu Wasp, America, Izumo. Trong khi đó, Trung Quốc đang nỗ lực phát triển J-35 với tính năng tương tự được cho là không chỉ để trang bị cho các tàu sân bay, mà còn biên chế cả cho các tàu đổ bộ tấn công Type 075 và Type 076.
Trong chiến lược trỗi dậy sức mạnh hải quân, Biển Đông luôn là nơi mà các tàu đổ bộ tấn công của Trung Quốc xuất hiện ngay từ giai đoạn chạy thử và hoàn thiện. Mới đây, hồi đầu tháng 2, Cổng thông tin của Quân ủy T.Ư Trung Quốc đưa tin hải quân nước này vừa tổ chức cuộc tập trận ở Biển Đông. Trong cuộc tập trận, tàu đổ bộ tấn công Hải Nam thuộc loại Type 075 tiến hành "tập trận cường độ cao và định hướng chiến đấu ở Biển Đông".
Theo Cổng thông tin của Quân ủy T.Ư Trung Quốc, cuộc tập trận tập trung vào các nội dung như phối hợp trên không - biển, phòng thủ tên lửa…, đồng thời thử nghiệm và tăng cường khả năng phối hợp chiến đấu của quân đội ở vùng biển xa.
Việc tăng cường tàu Type 076 - được xem là "tàu sân bay UAV" thế hệ mới - còn cho phép Trung Quốc nâng cao năng lực phối hợp tác chiến bằng phương tiện không người lái. Vào năm 2022, tờ Hoàn Cầu thời báo đưa tin các học viện, cơ sở đào tạo của Quân Giải phóng nhân dân Trung Quốc (PLA) tích hợp một số lượng lớn thiết bị không người lái và thông minh bao gồm các phương tiện không người lái, UAV và robot vào khóa huấn luyện đổ bộ cho học viên sĩ quan. Trong đó, ở nội dung diễn tập đổ bộ, các học viên sĩ quan không chỉ tập luyện tấn công vào bãi biển bằng xe bọc thép lội nước và tàu tấn công, mà còn có các thiết bị không người lái bao gồm UAV, phương tiện trinh sát không người lái, phương tiện chống tăng không người lái, trạm vũ khí tự hành và chó robot.
Trước đó, từ năm 2019, tờ South China Morning Post dẫn thông báo từ Cục Nam Hải thuộc Bộ Tài nguyên Trung Quốc cho biết đã triển khai mạng lưới UAV ở Biển Đông để theo dõi, giám sát những thực thể và vùng biển xa bờ. Mạng lưới giám sát UAV gồm các thiết bị được tích hợp camera độ phân giải cao, có phạm vi quan sát rộng, truyền hình ảnh theo thời gian thực để chuyển về các cơ sở mặt đất và cho chất lượng hình ảnh như thực. Các UAV thu thập hình ảnh hoặc quay phim trực tiếp và truyền về bộ phận thu phát tín hiệu trên mặt đất.
Chính phủ Ukraine đang trải qua đợt cải tổ quy mô lớn. Cụ thể, Quốc hội Ukraine ngày 16.7 bổ nhiệm ông Sergii Koretskyi - Tổng giám đốc Công ty năng lượng quốc doanh Naftogaz - làm thủ tướng, thay thế bà Yulia Svyrydenko vừa từ chức. Ngoài ra, Bộ trưởng Quốc phòng Ukraine Mykhailo Fedorov hôm qua thông báo từ chức chỉ sau 6 tháng tại nhiệm. Nhiều vị trí bộ trưởng khác cũng dự kiến có thay đổi.
Phát biểu trước Quốc hội, ông Koretskyi, người được Tổng thống Volodymyr Zelensky ủng hộ, vạch ra những ưu tiên của chính phủ mới, bao gồm chuẩn bị cho mùa đông, hỗ trợ quân đội, ổn định kinh tế, tăng cường hợp tác với các đối tác quốc tế. Ông cũng ca ngợi Bộ trưởng Nội vụ Ihor Klymenko, người được truyền thông dự báo sẽ kế nhiệm ông Fedorov. Với những diễn biến mới nhất, Ukraine sẽ có thủ tướng thứ 3 và người đứng đầu Bộ Quốc phòng thứ 5 kể từ khi xung đột với Nga bùng phát năm 2022.
Sự ra đi của ông Fedorov (35 tuổi) gây bất ngờ lớn cho giới truyền thông lẫn các đồng minh phương Tây. Dù thời gian tại vị ngắn ngủi, ông được đánh giá là người đã giúp cục diện chiến trường có lợi cho Ukraine. Theo The Guardian, cựu Bộ trưởng đã thúc đẩy chiến lược sử dụng UAV tấn công các nhà máy lọc dầu sâu trong lãnh thổ Nga, làm suy yếu mạng lưới hậu cần đối phương tại bán đảo Crimea. Ông cũng đã cải tổ hệ thống mua sắm vũ khí giúp tiết kiệm hàng tỉ USD ngân sách.
Nhận định về việc bất ngờ thay Bộ trưởng Quốc phòng, Đài CBS News dẫn lời một số quan chức thạo tin tiết lộ giới lãnh đạo tại Kyiv lo ngại về tiếng tăm ngày càng lớn của ông Fedorov. Ngoài ra, tạp chí The Economist hôm 13.7 có bài viết nêu ra những xích mích giữa ông Fedorov và giới tướng lĩnh cấp cao, bao gồm Tổng tư lệnh quân đội Ukraine Oleksandr Syrskyi. Theo đó, các nguồn tin trong lực lượng Ukraine nói tinh thần hăng hái của vị bộ trưởng trẻ tuổi và tư duy áp dụng công nghệ vào cải cách ít nhiều mang đến bước tiến khả quan. Thế nhưng, điều đó lại mâu thuẫn với giới lãnh đạo lâu năm của quân đội, vốn mang lập trường quân sự truyền thống.
Về sự thay đổi ở cấp chính phủ, nhà khoa học chính trị Ihor Reiterovych (Đại học Taras Shevchenko ở Kyiv) trả lời Đài DW hôm 15.7 rằng kế hoạch cải tổ chính phủ đã được chuẩn bị để triển khai trong vài tháng tới, nhưng có những rắc rối nảy sinh buộc Kyiv phải hành động ngay, trong đó có vụ Đại sứ Ukraine tại Mỹ Olga Stefanishyna bị cơ quan chống tham nhũng ở Kyiv điều tra. Việc này khiến Mỹ quan ngại và buộc Tổng thống Zelensky phải gấp rút xử lý. Truyền thông Ukraine loan tin bà Stefanishyna đã đệ đơn từ chức và cựu Thủ tướng Yulia Svyrydenko nhiều khả năng sẽ giữ chức đại sứ tại Mỹ.
Trong khi đó, việc một nhà kỹ trị chuyên ngành năng lượng như ông Sergii Koretskyi giữ chức thủ tướng được đánh giá là bước đi thực dụng nhằm giải tỏa những chỉ trích về sự chuẩn bị yếu kém cho hạ tầng điện, vốn thường xuyên hứng không kích nghiêm trọng vào mùa đông. Dù chính quyền Ukraine khẳng định những thay đổi trên là cần thiết để củng cố đất nước, diễn biến mới cũng có thể mang hệ lụy khó lường, bao gồm nguy cơ làm sứt mẻ lòng tin của đồng minh phương Tây khi chứng kiến một chính phủ liên tục xáo trộn.
