Bà Thạch Thị Út là người dân tộc Khmer, quê gốc ở Trà Vinh. Bà chỉ nhớ mình năm nay khoảng 56 tuổi. Từ nhỏ, bà đã theo cha mẹ rời quê lên vùng đất Bà Rịa - Vũng Tàu cũ, nay thuộc TP.HCM, để mưu sinh. Cả gia đình sống cuộc đời làm thuê, ở trọ khắp nơi, nay đây mai đó, không nơi ổn định.
"Ba mẹ tôi làm được gì thì làm nấy để nuôi con. Chúng tôi cứ đi hết nơi này đến nơi khác. Sau này mới về xã Châu Pha sinh sống đến giờ", bà Út kể.
Cuộc sống nghèo khó, di chuyển liên tục khiến giấy tờ tùy thân của gia đình bà dần thất lạc. Khi cha mẹ mất đi, những đứa con cũng không còn biết bắt đầu từ đâu để tìm lại danh tính pháp lý của mình bởi... không giấy khai sinh, không chứng minh nhân dân, không hộ khẩu.
Dù không có bất kỳ giấy tờ nào, bà Út vẫn lập gia đình, sinh con, rồi có cháu ngoại. Con gái bà nay gần 30 tuổi nhưng cũng chưa từng có giấy khai sinh. Cháu ngoại lớn lên trong cảnh tương tự.
Suốt nhiều năm, gia đình bà sống bằng lao động phổ thông, làm thuê đủ nghề để tồn tại. Họ ít khi dám đi xa, không dám tiếp xúc nhiều với cơ quan hành chính vì mặc cảm không có giấy tờ tùy thân. Những điều tưởng như bình thường với nhiều người như đi làm ở công ty, mua bán tài sản, khám chữa bệnh hay đăng ký kết hôn… với họ lại là điều vô cùng xa vời.
Ngày Công an xã Châu Pha thông báo bà được đến làm căn cước công dân theo chương trình cấp căn cước cho nhân khẩu đặc biệt, bà Út gần như không tin vào tai mình. "Tôi vui quá, cả đêm không ngủ được", bà xúc động nói.
Niềm vui ấy không chỉ dành cho riêng bà, mà còn cho cả gia đình khi nhiều người thân của bà cũng được hỗ trợ làm giấy khai sinh và căn cước công dân. Sau hàng chục năm sống trong cảnh không giấy tờ, cuối cùng họ cũng có cơ hội được công nhận là một công dân đúng nghĩa.
Ngồi cạnh bà Út là bà Thạch Thị Liên, chị ruột của bà, năm nay đã 74 tuổi. Ở tuổi gần đất xa trời, bà Liên cũng lần đầu tiên được gọi đi làm căn cước công dân.
Bà kể khi còn nhỏ từng có chứng minh nhân dân, nhưng cuộc sống lang bạt cùng gia đình khiến giấy tờ thất lạc hết. Sau khi cha mẹ qua đời, chị em bà sống nương tựa lẫn nhau, đi đâu cũng có nhau nhưng chẳng ai có nổi một giấy tờ tùy thân.
"Không có giấy tờ, cuộc sống khó khăn lắm, kể không hết được. Bao nhiêu quyền lợi của một công dân bình thường mình đều không có", bà Liên chia sẻ.
Lời nói của người phụ nữ già nua khiến nhiều người lặng đi. Bởi đằng sau câu chuyện ấy là cả một quãng đời dài sống trong thiệt thòi, mặc cảm và bị từ chối nhiều cơ hội chỉ vì không thể chứng minh mình là ai.
Không có giấy tờ tùy thân đồng nghĩa với việc không thể tiếp cận nhiều quyền lợi cơ bản của xã hội. Người không căn cước khó xin việc ổn định, khó vay vốn, khó khám chữa bệnh theo bảo hiểm, không thể đăng ký kết hôn hay làm giấy khai sinh cho con.
Vui hơn trúng số độc đắc
Những thiệt thòi ấy hiện rõ nhất trong câu chuyện của anh Thạch Văn Hậu, cháu của bà Liên và bà Út. Năm nay 44 tuổi, có vợ và con trai đã 20 tuổi, nhưng anh vẫn chưa từng có căn cước công dân.
Anh Hậu kể mình từng nhiều lần xin vào công ty làm việc nhưng đều không thể gắn bó lâu dài vì không có giấy tờ tùy thân. "Tôi nói giấy tờ đang làm, nhưng nói dối hoài đâu có được. Cuối cùng cũng phải nghỉ việc", anh buồn bã nói.
Không chỉ khó khăn trong công việc, cuộc sống thường ngày của anh cũng đầy những tình huống éo le. Bạn bè trêu chọc vì không có căn cước công dân, thậm chí nghi ngờ anh là người "trốn trại". Mỗi lần đi xe máy của vợ bị cảnh sát giao thông kiểm tra, anh cũng không thể chứng minh mối quan hệ hôn nhân vì hai người chưa đăng ký kết hôn.
"Tôi và vợ sống với nhau hơn 20 năm mà vẫn chưa có tờ giấy đăng ký kết hôn", anh nghẹn ngào.
Ngồi cầm tờ giấy khai sinh vừa được cấp trên tay, anh Hậu xúc động nhớ lại ngày mới cưới vợ. Khi cha vợ nói sẽ cho hai vợ chồng đất, ông yêu cầu anh đưa chứng minh nhân dân để làm thủ tục. Nhưng anh không có. "Cha vợ tỏ ra khó chịu, bảo gia đình tôi sao kỳ vậy. Nghe buồn lắm", anh kể.
Trong ánh mắt người đàn ông ngoài 40 tuổi là sự mặc cảm kéo dài suốt nhiều năm vì thân phận không giấy tờ của mình. Anh nói điều khiến anh đau nhất không phải là nghèo khó, mà là cảm giác không được công nhận. "Một con người mà đến giấy tờ tùy thân cũng không có thì ai chấp nhận mình được", anh chia sẻ.
Chính vì thế, ngày được thông báo lên làm căn cước công dân, anh Hậu vui mừng đến bật khóc. Vợ anh, chị Nguyễn Thị Hồng, cũng không giấu được xúc động.
"Khi công an xã vào khu trọ báo tin chồng tôi được làm căn cước, tôi muốn khóc luôn. Tôi gọi điện cho chồng, hai vợ chồng cùng khóc", chị Hồng kể.
Có lẽ với nhiều người, khó hiểu vì sao một tấm thẻ căn cước lại khiến cả gia đình xúc động đến vậy. Nhưng với những người đã sống gần nửa đời người không giấy tờ, đó là niềm hạnh phúc quá lớn. Nó không chỉ là một tấm thẻ nhựa, mà là sự công nhận danh tính, là cánh cửa mở ra những quyền lợi mà họ chưa từng được hưởng.
Ánh mắt anh Hậu đỏ hoe khi nói về dự định sau khi có căn cước công dân. "Tôi vui còn hơn trúng số độc đắc. Có căn cước rồi, tôi với vợ sẽ đi đăng ký kết hôn. Tôi nợ vợ tờ giấy đăng ký kết hôn hơn 20 năm rồi".
Câu nói giản dị nhưng khiến nhiều người xúc động. Bởi phía sau nó là sự chờ đợi kéo dài hơn hai thập kỷ của một người phụ nữ và là nỗi day dứt âm thầm của một người đàn ông luôn cảm thấy mình chưa thể cho vợ một danh phận đúng nghĩa.
Chương trình hỗ trợ cấp căn cước công dân cho nhân khẩu đặc biệt không chỉ giúp người dân có giấy tờ tùy thân, mà còn trả lại cho họ quyền được sống bình thường như bao công dân khác. Khi có căn cước, họ có thể đăng ký kết hôn, làm giấy khai sinh cho con cháu, xin việc ổn định, tham gia bảo hiểm y tế, thực hiện các giao dịch dân sự và tiếp cận nhiều chính sách an sinh xã hội.
Những giọt nước mắt của bà Út, bà Liên hay anh Hậu trong ngày đi làm căn cước công dân không chỉ là niềm vui cá nhân. Đó còn là niềm hạnh phúc của những con người lần đầu tiên được gọi tên trong hệ thống quản lý dân cư, lần đầu tiên cảm nhận đầy đủ giá trị của hai chữ "công dân".
Sau hàng chục năm sống không giấy tờ, cuối cùng họ cũng có thể ngẩng cao đầu nói rằng mình có tên tuổi, có thân phận.
Tin Gốc: Thanh Niên
