Gan đóng vai trò vô cùng quan trọng trong cơ thể, từ việc xử lý các chất dinh dưỡng, lọc bỏ độc tố trong máu cho đến chuyển hóa thuốc. Dù gan luôn hoạt động không ngừng nghỉ để bảo vệ sức khỏe của bạn, nhưng cơ quan này cũng có những giới hạn chịu đựng nhất định.
Việc lạm dụng rượu bia, dù là uống liên tục trong thời gian dài hay thỉnh thoảng uống quá chén đều gây áp lực cực kỳ lớn lên lá gan. Tuy nhiên, có một thói quen vô cùng phổ biến khác có thể tàn phá lá gan mà rất nhiều người hoàn toàn không hề hay biết: lạm dụng acetaminophen (hay còn gọi là paracetamol) – một loại thuốc giảm đau không kê đơn được bán rộng rãi dưới các tên biệt dược.
Nhiều người cho rằng một loại thuốc không kê đơn giản đơn thì khó có thể gây ra tổn thương lớn, nhưng thực tế hoàn toàn ngược lại – đặc biệt là khi dùng liều cao hoặc dùng quá thường xuyên. Trên thực tế, đây chính là nguyên nhân hàng đầu gây ra tình trạng suy gan cấp tính tại Mỹ.
Thuốc giảm đau tàn phá lá gan của bạn như thế nào?
Mọi người thường xuyên sử dụng các loại thuốc không kê đơn như acetaminophen vì nhiều lý do, phổ biến nhất là để kiểm soát các cơn đau hoặc hạ sốt. Mặc dù acetaminophen an toàn khi dùng đúng liều lượng, nhưng nó sẽ trở thành “thuốc độc” nếu bị lạm dụng. Tổn thương gan có thể xảy ra nếu bạn uống acetaminophen liều cao trong nhiều ngày liên tiếp hoặc uống quá nhiều cùng một lúc. Trong một số trường hợp, người bệnh thậm chí có thể bị suy gan cấp tính.
“Khi sử dụng acetaminophen vượt quá liều lượng khuyến cáo, nó có thể làm quá tải các quá trình chịu trách nhiệm chuyển hóa thuốc trong cơ thể. Nếu điều đó xảy ra, tổn thương gan nghiêm trọng là điều khó tránh khỏi”, dược sĩ Laura Heath nói.
Dược sĩ Farrah Tavakoli giải thích thêm, phần lớn lượng acetaminophen được chuyển hóa một cách an toàn qua các con đường thông thường tại gan. Tuy nhiên, có một lượng nhỏ acetaminophen sẽ bị chuyển hóa thành một chất gọi là NAPQI – một chất chuyển hóa độc hại có thể gây hại cho cơ thể khi bị tích tụ. Trong điều kiện bình thường, cơ thể có thể trung hòa NAPQI bằng một chất chống oxy hóa gọi là glutathione. Nhưng nếu lượng độc chất này tích tụ quá nhiều, nó sẽ tấn công và phá hủy các tế bào gan.
Dùng bao nhiêu acetaminophen là quá ngưỡng an toàn?
Theo Trường Đại học Nhãn khoa và Tiêu hóa Mỹ (ACG), người trưởng thành khỏe mạnh không nên dùng quá 1.000 mg acetaminophen trong một lần uống và không quá 4.000 mg mỗi ngày. Ngoài ra, cần tránh duy trì mức liều 3.000 mg/ngày trong vòng quá 3 đến 5 ngày liên tiếp.
Dược sĩ Tavakoli nhấn mạnh: “Liều dùng tối đa của acetaminophen đối với hầu hết người trưởng thành là 4,000 mg mỗi ngày, tính tổng từ tất cả nguồn thuốc nạp vào cơ thể”.
Để giữ lượng acetaminophen nạp vào luôn ở trong giới hạn an toàn, điều quan trọng cần nhớ là hoạt chất này không chỉ có mặt trong các loại thuốc giảm đau thuần túy. Nó còn xuất hiện trong rất nhiều sản phẩm không kê đơn và kê đơn khác, bao gồm thuốc trị dị ứng, thuốc cảm lạnh, cảm cúm, thuốc trị đau nửa đầu, cũng như các thuốc giảm đau hạ sốt khác. Các chuyên gia y tế đặc biệt cảnh báo không nên uống cùng lúc từ hai sản phẩm trở lên có chứa acetaminophen.
Nếu nhận ra mình đang uống nhiều loại thuốc khác nhau mà trong đó đều chứa acetaminophen, bạn cần liên hệ ngay với nhân viên y tế. Nếu bắt đầu nhận thấy bất kỳ triệu chứng vàng da, đau bụng nào hoặc lỡ uống quá liều một cách vô ý, hãy báo ngay cho bác sĩ – đôi khi người bệnh sẽ cần phải nhập viện để làm các xét nghiệm và theo dõi sát sao”.
Việc tham khảo ý kiến của bác sĩ hoặc dược sĩ để biết liều lượng acetaminophen an toàn dành riêng cho bản thân luôn là một giải pháp khôn ngoan. “Mức liều này có thể khác biệt ở mỗi người dựa trên tiền sử bệnh lý, chức năng gan, chức năng thận và các yếu tố di truyền khác”, dược sĩ Heath giải thích.
Những lưu ý quan trọng khác để bảo vệ lá gan
Tham vấn ý kiến của bác sĩ/dược sĩ
Hãy luôn trao đổi với chuyên gia y tế trước khi có ý định uống nhiều loại thuốc cùng một lúc. Dược sĩ Tavakoli khuyên: “Hãy hỏi ý kiến dược sĩ hoặc bác sĩ khi phối hợp các loại thuốc để đảm bảo không xảy ra tương tác thuốc hoặc vô tình uống trùng lặp một hoạt chất”.
Luôn luôn đọc kỹ nhãn thuốc
Hãy kiểm tra kỹ nhãn của các loại thuốc không kê đơn xem có chứa thành phần acetaminophen hay không. Hiện có hơn 600 loại thuốc không kê đơn và kê đơn có chứa hoạt chất này, và nguyên tắc cốt lõi là không được uống hai loại cùng một lúc.
Biết rõ liều lượng an toàn của bản thân
Nếu bạn đang mắc các bệnh lý về gan, hãy hỏi ý kiến bác sĩ để biết liều lượng acetaminophen nào là an toàn cho mình. Dược sĩ Heath lưu ý rằng những bệnh nhân đã xác định có bệnh lý về gan có thể được khuyên nên giảm thiểu tối đa hoặc tránh hoàn toàn việc sử dụng acetaminophen.
Tuyệt đối không uống chung với rượu bia
Tránh kết hợp các loại thuốc giảm đau không kê đơn với đồ uống có cồn. “Sự kết hợp giữa rượu và acetaminophen sẽ làm tăng vọt nguy cơ tổn thương gan, ngay cả khi bạn dùng acetaminophen trong giới hạn liều lượng được khuyến cáo”, dược sĩ Tavakoli cảnh báo.
Thuốc giảm đau không kê đơn acetaminophen là một hoạt chất an toàn cho hầu hết người trưởng thành khi được sử dụng đúng theo chỉ dẫn. Thế nhưng, việc dùng quá liều có thể gây hại nghiêm trọng cho gan. Do acetaminophen có mặt trong rất nhiều loại thuốc không kê đơn và kê đơn khác nhau, chúng ta rất dễ vô tình dùng quá liều lượng khuyến cáo mà không hề hay biết.
Hãy luôn duy trì thói quen đọc kỹ nhãn thuốc và chủ động tham khảo ý kiến của bác sĩ hoặc dược sĩ để đảm bảo bạn luôn sử dụng thuốc trong giới hạn an toàn, bảo vệ lá gan trước những tổn thương không đáng có.
Kali tích tụ nhiều trong máu có thể gây rối loạn nhịp tim, yếu cơ và nhiều biến chứng nguy hiểm. Ngoài kali, người bệnh thận còn cần kiểm soát lượng phốt pho, natri và lượng nước nạp vào cơ thể tùy theo giai đoạn bệnh, theo chuyên trang sức khỏe Medical News Today (Anh).
Trái cây vốn là thực phẩm tốt cho sức khỏe vì giàu vitamin, chất xơ và chất chống ô xy hóa. Tuy nhiên, không phải loại trái cây nào cũng phù hợp với người mắc bệnh thận. Một số loại chứa hàm lượng kali cao.
Kali là khoáng chất giúp cơ bắp, thần kinh và tim hoạt động bình thường. Ở người khỏe mạnh, thận sẽ đào thải lượng kali dư thừa qua nước tiểu. Nhưng khi chức năng thận suy giảm, kali có thể tích tụ trong máu và gây tăng kali máu. Vì vậy, nhiều người mắc bệnh thận cần kiểm soát lượng kali trong chế độ ăn hằng ngày.
Tuy nhiên, không phải ai mắc bệnh thận cũng phải kiêng kali nghiêm ngặt. Mức độ hạn chế còn phụ thuộc vào giai đoạn bệnh, kết quả xét nghiệm máu, thuốc đang dùng và có đang lọc máu hay không.
Chuối, bơ, cam, ổi, dưa lưới và nước dừa là những thực phẩm có hàm lượng kali khá cao nên cần kiểm soát khẩu phần. Ví dụ, một quả chuối trung bình chứa khoảng 422 mg kali, trong khi một quả bơ lớn 200 gram có thể chứa tới gần 1.000 mg kali.
Ngoài ra, trái cây sấy như nho khô, mận khô hay chà là thường có kali cô đặc hơn trái cây tươi do đã bị loại bỏ nước trong quá trình chế biến. Nhóm thực phẩm này cũng chứa nhiều đường tự nhiên, không phù hợp với người mắc bệnh thận kèm tiểu đường.
Tuy nhiên, điều này không đồng nghĩa người bệnh phải kiêng hoàn toàn các loại trái cây trên. Trong nhiều trường hợp, họ vẫn có thể ăn lượng nhỏ nếu mức kali máu ổn định và có hướng dẫn từ bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng.
Bên cạnh những loại cần hạn chế, vẫn có nhiều loại trái cây phù hợp hơn với người mắc bệnh thận nhờ chứa ít kali hơn. Một số lựa chọn thường được khuyến khích gồm táo, nho, dâu tây, việt quất, cherry, lê, dứa và đào.
Những loại trái cây này vẫn cung cấp vitamin, chất chống ô xy hóa và chất xơ nhưng ít làm tăng kali máu hơn nếu ăn đúng khẩu phần. Dù vậy, người bệnh vẫn cần chú ý lượng ăn mỗi lần.
Ngay cả trái cây ít kali cũng có thể làm tổng lượng kali tăng cao nếu ăn quá nhiều. Cách tốt là lựa chọn loại trái cây phù hợp và ăn với khẩu phần theo hướng dẫn của bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng, theo Medical News Today.
Một thìa canh (khoảng 7 g) hạt lanh xay cung cấp:
Calo: 37
Protein: 1 g
Chất béo: 3 g (chủ yếu là chất béo không bão hòa có lợi)
Chất xơ: 2 g (chiếm gần 30% trọng lượng hạt)
Giá trị cơ thể cần hàng ngày:
Thiamine (Vitamin B1): 10% DV
Đồng: 9% DV
Mangan: 8% DV
Magie: 7% DV
Hạt lanh còn chứa selen, kẽm, vitamin B6, sắt và folate, tạo nên một tổ hợp vi chất tốt cho sức khỏe tổng thể.
Lợi ích
Giàu axit béo omega-3
Nếu cá hồi cung cấp omega-3 động vật nổi bật thì hạt lanh là một trong những nguồn omega-3 hàng đầu từ thực vật. Loại hạt này giàu axit alpha-linolenic (ALA) - loại axit béo thiết yếu mà cơ thể không tự tổng hợp được.
ALA trong hạt lanh có thể giúp giảm viêm mạn tính, góp phần hạn chế hình thành mảng bám trong mạch máu và giảm nguy cơ mắc bệnh tim mạch, đột quỵ. Với người ăn chay hoặc ít ăn cá, hạt lanh là lựa chọn thay thế phù hợp để bổ sung omega-3.
Phòng ung thư
Hạt lanh nổi bật với hàm lượng lignans rất cao, hơn nhiều lần so với các thực phẩm thực vật khác. Đây là hợp chất phytoestrogen, có đặc tính chống oxy hóa, có thể giúp điều hòa nội tiết và giảm nguy cơ ung thư, đặc biệt là ung thư vú ở phụ nữ sau mãn kinh.
Giàu chất xơ hỗ trợ tiêu hóa
Chất xơ là thành phần không thể thiếu để duy trì hệ tiêu hóa khỏe mạnh. Hạt lanh cung cấp cả hai loại chất xơ quan trọng gồm hòa tan và không hòa tan. Chất xơ hòa tan hỗ trợ ổn định đường huyết, giảm cholesterol và tạo cảm giác no lâu, trong khi chất xơ không hòa tan thúc đẩy nhu động ruột, ngăn táo bón. Sự kết hợp này còn nuôi dưỡng hệ vi sinh vật có lợi trong ruột, giúp tăng cường sức đề kháng cho cơ thể.
Giảm mức cholesterol
Nhờ nguồn giàu chất xơ, lignan và axit béo omega-3, ăn hạt lanh giúp giảm hấp thu cholesterol trong ruột. Hiệu quả tốt hơn khi dùng ở dạng xay nhuyễn thay vì dạng nguyên hạt và thêm vào thức ăn.
Ổn định đường huyết và kiểm soát cân nặng
Hạt lanh là lựa chọn phù hợp cho người mắc tiểu đường type 2 và những người muốn kiểm soát cân nặng. Chất xơ hòa tan trong hạt lanh làm chậm hấp thu đường, hạn chế tăng đường huyết sau ăn và cải thiện độ nhạy insulin. Đồng thời, lượng chất xơ dồi dào trong loại hạt này còn tạo cảm giác no lâu, giảm cảm giác thèm ăn, hỗ trợ kiểm soát lượng calo nạp vào. Nhờ đó, việc giảm cân trở nên bền vững và ít gây mệt mỏi hơn.
Để tận dụng tối đa giá trị dinh dưỡng, nên ưu tiên dùng hạt lanh xay thay vì hạt nguyên vì lớp vỏ cứng khiến cơ thể khó hấp thụ dưỡng chất. Bạn có thể dễ dàng thêm hạt lanh vào bữa ăn hàng ngày như rắc vào yến mạch, sữa chua, sinh tố hoặc dùng khi làm bánh. Hạt lanh xay còn có thể thay thế trứng trong nấu ăn chay hoặc dùng dầu hạt lanh để trộn salad (không nên đun ở nhiệt độ cao).
Dù có nhiều lợi ích, hạt lanh cần được sử dụng điều độ. Do giàu chất xơ, nên bắt đầu với lượng nhỏ và tăng dần để tránh đầy hơi, đồng thời uống đủ nước. Phụ nữ mang thai, cho con bú hoặc người có bệnh lý liên quan hormone nên tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng. Ngoài ra, hạt lanh có thể ảnh hưởng đến hấp thu thuốc hoặc gây dị ứng ở một số trường hợp ít gặp.
Trong bài viết cảnh báo mới đây trên mạng xã hội, bác sĩ Ngô Thừa Triết, Khoa Thận thuộc Bệnh viện Đa khoa Quách (Đài Loan), chỉ ra những tác nhân phổ biến trong ăn uống hàng ngày có thể tàn phá thận nếu lạm dụng "vô tội vạ".
Nhóm này bao gồm xì dầu, sốt sa tế, nước thịt kho, nước lẩu và thói quen cố uống hết nước dùng vì thấy ngon. Chuyên gia nhấn mạnh việc hạn chế tiêu thụ phần nước canh và các loại sốt công nghiệp là chìa khóa vàng để ngăn ngừa bệnh tật khi đi ăn ngoài.
Ông dẫn chứng chỉ riêng lượng natri trong phần sốt của một bát cơm thịt kho đã chiếm tới một nửa định mức khuyến nghị cho một người trong cả ngày. Phần tinh túy của nước lẩu hay nước hầm xương thực chất chứa lượng lớn muối và purine.
Do đó, người dân cần bỏ thói quen húp nước mì hay canh lẩu để cắt giảm trực tiếp lượng natri nạp vào cơ thể. Mọi người nên thay thế các loại nước chấm đậm đặc bằng gia vị tự nhiên như hành, gừng, tỏi nhằm tăng hương vị món ăn mà vẫn đảm bảo sức khỏe.
Chuyên gia thận học cũng khuyên mọi người hạn chế các loại thực phẩm chế biến sẵn như đồ thả lẩu, cá viên, bò viên do chúng chứa hàm lượng phốt pho vô cơ rất cao. Riêng nhóm bệnh nhân mắc bệnh thận mạn tính tuyệt đối thận trọng với các sản phẩm dán nhãn "giảm muối" hoặc "giảm natri". Để duy trì hương vị khi giảm natri, nhà sản xuất buộc phải sử dụng kali thay thế. Thận khỏe mạnh bài tiết lượng kali thừa rất dễ dàng, nhưng cơ quan lọc máu đã suy giảm chức năng sẽ khiến kali tích tụ trong máu, đe dọa sức khỏe, bác sĩ cho hay.
Chuyên gia dinh dưỡng Phan Phan cũng lưu ý nhiều người vẫn lầm tưởng canh gà, canh cá hay nước hầm thịt bò chứa nhiều dưỡng chất. Thực tế, dinh dưỡng chủ yếu nằm ở phần thịt. Nước canh đa phần chỉ hòa tan dầu mỡ, purine, natri cùng rất nhiều bột gia vị do người nấu nêm nếm. Những người vốn có chức năng thận yếu càng phải từ bỏ thói quen tiêu thụ các loại nước hầm này để tránh tình trạng bệnh diễn biến nặng hơn.
