Tình hình Iran, Trung Đông mới nhất sáng 8.4

Phát biểu dẫn đề tại Đối thoại Shangri-La lần thứ 23 ở Singapore ngày 29/5, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đề cập tới ba cuộc khủng hoảng mà toàn cầu đang phải đối mặt, gồm khủng hoảng trật tự quốc tế, khủng hoảng mô hình phát triển và khủng hoảng lòng tin chiến lược.

Hãng thông tấn Reuters đánh giá phát biểu của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm là một trong những sự kiện thu hút nhiều chú ý nhất tại Đối thoại Shangri-La năm nay.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước cho hay ba cuộc khủng hoảng trên đang hội tụ rõ nét tại châu Á - Thái Bình Dương và nêu 6 định hướng nhằm kiến tạo một khu vực hòa bình, ổn định, phát triển, tự cường và có năng lực giảm thiểu rủi ro từ sớm, từ xa.

"Hòa bình, ổn định và phát triển là mẫu số chung của mọi quốc gia và dân tộc, nhưng chỉ có ý nghĩa khi được chuyển hóa thành hành động cụ thể, kiềm chế trước bất đồng, đối thoại khi khác biệt gia tăng, hợp tác khi thách thức vượt qua biên giới, và xây dựng những cơ chế giảm thiểu rủi ro có thể vận hành trong thực tế", lãnh đạo Việt Nam nhấn mạnh.

Báo Nikkei của Nhật Bản điểm lại các ý chính mà Tổng Bí thư, Chủ tịch nước đưa ra trong bài phát biểu, đồng thời dẫn nhận định từ các chuyên gia cho rằng thông điệp này đã nhấn mạnh vai trò ngày càng tăng của Việt Nam đối với an ninh khu vực.

"Bài phát biểu đã thể hiện Việt Nam là một nhân tố ổn định và là một cường quốc tầm trung đang lên, sẵn sàng đóng vai trò tích cực hơn trong việc định hình cấu trúc an ninh khu vực", Nikkei dẫn lời ông Nguyễn Khắc Giang, nghiên cứu viên khách mời tại Viện ISEAS-Yusof Ishak ở Singapore, nhận định.

Nhận xét về bài phát biểu, báo New York Times viết Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã chỉ ra rằng hòa bình và ổn định đòi hỏi phải tập trung đổi mới vào phát triển kinh tế, bởi "sự 'tròng trành' về kinh tế rất dễ chuyển hóa thành bất ổn về xã hội, chính trị và thậm chí bất định về chiến lược".

Tờ báo Mỹ cho rằng bài phát biểu đã đánh dấu một nấc thang mới trong nỗ lực của Việt Nam nhằm thể hiện một tâm thế tự tin và duy trì những điều kiện cần thiết cho "kỷ nguyên vươn mình".

Báo Business Times của Singapore trong khi đó lại tập trung vào thông điệp từ Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm rằng chỉ riêng sức mạnh quân sự là không đủ để bảo đảm an ninh.

"Công nghiệp quốc phòng cần phục vụ phòng vệ chính đáng và ổn định khu vực, không trở thành động lực cho chạy đua vũ trang", Tổng Bí thư, Chủ tịch nước khẳng định.

"Ông Tô Lâm đã trình bày tầm nhìn về trật tự khu vực trước hàng trăm đại biểu tại Đối thoại Shangri-La ở Singapore, một sự thể hiện hiếm hoi các định hướng chính sách đối ngoại của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Việt Nam trước khán giả quốc tế gồm các quan chức quốc phòng và nhà ngoại giao", tờ báo viết.

Hãng thông tấn Trung Quốc Xinhua chú ý đến thông điệp đề cao vai trò trung tâm của ASEAN mà Tổng Bí thư, Chủ tịch nước đưa ra.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm "đã nhấn mạnh tầm quan trọng của ASEAN với vai trò trung tâm trong việc bảo vệ hòa bình, ổn định và phát triển tại khu vực, đồng thời kêu gọi đoàn kết, đối thoại và tự chủ chiến lược giữa bối cảnh cạnh tranh địa chính trị ngày càng gia tăng", hãng tin này viết.

Báo South China Morning Post (SCMP) tại Hong Kong nhắc đến ba cuộc khủng hoảng mà Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đề cập trong bài phát biểu. "Chính vì là nơi hội tụ thách thức, châu Á - Thái Bình Dương cũng phải là nơi khởi phát lời giải", tờ báo dẫn lời ông nói.

Ngoài ra, hàng loạt hãng tin, tờ báo lớn khác cũng dành quan tâm tới bài phát biểu với nhiều đánh giá tích cực, như hãng tin AP, hãng tin Bloomberg, kênh Channel News Asia.

Đối thoại Shangri-La là diễn đàn an ninh, quốc phòng có ảnh hưởng hàng đầu khu vực châu Á - Thái Bình Dương do IISS, viện nghiên cứu có trụ sở tại Anh, sáng lập từ năm 2002. Diễn đàn là dịp để chia sẻ tầm nhìn và trao đổi về những vấn đề chiến lược, xây dựng lòng tin và hợp tác chiến lược, phản ánh góc nhìn đa chiều của các nước về an ninh, quốc phòng. Trọng tâm trong chương trình của Đối thoại Shangri-La là bài phát biểu dẫn đề, xác định chủ đề và trọng tâm hàng năm của toàn bộ sự kiện.

Đối thoại Shangri-La lần thứ 23 diễn ra ngày 29-31/5 tại Singapore với sự tham gia của hơn 550 đại biểu đến từ các cơ quan an ninh và quốc phòng của 44 quốc gia.

Đây là lần đầu Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Việt Nam phát biểu dẫn đề tại diễn đàn này. IISS mời Tổng Bí thư, Chủ tịch nước tham dự và phát biểu thể hiện sự đánh giá cao vai trò, vị thế quan trọng, có trách nhiệm của Việt Nam trong các vấn đề khu vực và quốc tế.

Tin Gốc: Vnexpress

Khi được hỏi vào hôm 4/6 rằng liệu Iran có vượt qua lằn ranh đỏ nếu sát hại binh sĩ Mỹ hay không, Tổng thống Donald Trump cho biết đây sẽ là "lý do chính đáng" để nối lại chiến dịch tấn công quốc gia Tây Á.

"Nếu họ hạ binh sĩ Mỹ, tôi nghĩ mình sẽ rất nhanh chóng làm điều đó. Đây là câu hỏi rất thú vị", ông Trump nói với các phóng viên tại Phòng Bầu dục.

Tổng thống Mỹ cũng bỏ ngỏ khả năng gặp mặt Lãnh tụ Tối cao Iran Mojtaba Khamenei nếu hai nước đạt được thỏa thuận hòa bình. Khi được hỏi liệu cuộc gặp này có thể diễn ra ở Mỹ hay không, ông Trump cho biết "chưa thật sự nghe nhiều về điều này".

"Tôi không đề xuất việc đó, song một số người đã gợi ý", lãnh đạo Mỹ nói.

Ông cũng tuyên bố sẽ bày tỏ thái độ tôn trọng trong trường hợp gặp Lãnh tụ Tối cao Iran. "Tôi không phải người ông ấy yêu thích nhất, song dù sao thì ông ấy cũng là người chuyên nghiệp", Tổng thống Trump cho hay.

Wall Street Journal hôm 3/6 dẫn lời các quan chức Mỹ giấu tên cho biết Tổng thống Trump đã nói với các trợ lý rằng sẽ cân nhắc chấm dứt thỏa thuận ngừng bắn có hiệu lực từ đầu tháng 4 với Iran, nếu binh sĩ nước này bị Tehran sát hại.

Thông tin xuất hiện trong bối cảnh Mỹ và Iran đã một số lần đấu hỏa lực trong thời gian gần đây, song không bùng phát thành xung đột toàn diện.

Hôm 3/6, Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) tung đòn tập kích nhằm vào sân bay Ali Al Salem, căn cứ đồn trú của Mỹ tại Kuwait, cũng như trụ sở Hạm đội 5 ở Bahrain, nhằm đáp trả vụ Washington tấn công tàu dầu của Tehran và tháp viễn thông trên đảo Qeshm.

Hải quân Iran cũng đã tuyên bố tập kích tàu khu trục của đối phương, song Bộ tư lệnh Trung tâm (CENTCOM), cơ quan đặc trách hoạt động của quân đội Mỹ ở Trung Đông, cáo buộc Tehran "nói dối".

Mỹ chưa công bố trường hợp binh sĩ nào thiệt mạng do hỏa lực Iran kể từ khi lệnh ngừng bắn có hiệu lực vào hôm 8/4. Dù vậy, Bloomberg dẫn nguồn tin am hiểu vấn đề cho biết cuộc tập kích tên lửa của Iran vào sân bay quân sự Ali Al Salem hôm 30/5 đã khiến 5 người bị thương, bao gồm quân nhân và nhà thầu quốc phòng, do mảnh vỡ của quả đạn bị đánh chặn rơi xuống căn cứ.

Ảnh vệ tinh do hãng Airbus chụp ngày 3/6 và được nền tảng bản đồ số Soar, có trụ sở ở Australia, công bố cho thấy một nhà chứa phi cơ và UAV tại sân bay quân sự Ali Al Salem đã bị đánh sập và cháy đen. Hai hố va chạm cũng xuất hiện gần đó.

Theo Wall Street Journal, Tổng thống Trump dường như sẵn lòng chấp nhận các vụ giao tranh nhỏ kéo dài trong hàng tuần, thậm chí hàng tháng, để tránh xảy ra xung đột lớn hơn ở Trung Đông.

Tin Gốc: Vnexpress

Mỹ và Iran ngày 15/6 nhất trí về một thỏa thuận sơ bộ để chấm dứt xung đột ở vùng Vịnh, trước khi tiến hành lễ ký chính thức vào ngày 19/6 tại Geneva, Thụy Sĩ.

Diễn biến đánh dấu bước ngoặt sau gần 4 tháng xung đột làm rung chuyển Trung Đông và tác động sâu rộng tới kinh tế toàn cầu. Nội dung cụ thể của văn kiện chưa được công bố và hai bên vẫn cần tiếp tục đàm phán để đạt lệnh đình chiến lâu dài.

Thông tin ban đầu do Mỹ và Iran công bố cho thấy văn kiện mà hai bên sắp ký là bản ghi nhớ chung (MoU), không phải thỏa thuận hòa bình. Nội dung tài liệu gồm 14 điểm, trong đó có gia hạn lệnh ngừng bắn hồi tháng 4 thêm 60 ngày, mở lại eo biển Hormuz, tuyến hàng hải bị phong tỏa gần như hoàn toàn từ đầu chiến sự.

"MoU dài khoảng một trang rưỡi, là văn bản rất khái quát", Phó tổng thống Mỹ JD Vance cho biết trên CNN ngày 15/6.

Đối với thế giới, đây là diễn biến tích cực, bởi eo biển Hormuz là tuyến đường vận chuyển khoảng 20% nguồn cung dầu toàn cầu. Iran đã siết kiểm soát Hormuz từ khi xung đột bùng phát cuối tháng 2. Việc tàu bè tiếp tục được lưu thông qua eo biển sẽ giúp các nền kinh tế giảm bớt áp lực từ giá nhiên liệu và chi phí vận tải tăng cao.

Tuy nhiên, Jeremy Bowen, biên tập viên về Trung Đông của BBC, cho hay MoU hiện chủ yếu tập trung vào chấm dứt giao tranh, thay vì giải quyết các nguyên nhân sâu xa của cuộc khủng hoảng. Những nội dung gai góc như chương trình hạt nhân, tên lửa của Iran, số phận kho uranium đã làm giàu sẽ chỉ được hai bên đàm phán trong vòng 60 ngày tiếp đó.

Dù Tổng thống Mỹ Donald Trump tuyên bố đây là một thắng lợi lớn, Bowen cho rằng thỏa thuận đã cho thấy khoảng cách giữa thành công quân sự và kết quả chính trị.

Khi phát động chiến dịch Cơn thịnh nộ Kinh hoàng tấn công quy mô lớn vào Iran ngày 28/2, ông Trump đã đặt mục tiêu thay đổi chế độ ở nước này, xóa sổ năng lực quân sự cũng như chương trình hạt nhân của Tehran, thay đổi cục diện địa chính trị của Trung Đông. Hơn ba tháng sau, ngay cả khi hai bên đạt thỏa thuận, Mỹ chưa đạt được những mục tiêu cốt lõi nhất trong số đó.

Vấn đề hạt nhân được coi là điểm bất đồng lớn nhất giữa hai bên. Mỹ từng nhiều lần yêu cầu Iran chấm dứt hoạt động làm giàu uranium và dỡ bỏ các cơ sở hạt nhân quan trọng. Tehran bác bỏ, cho rằng làm giàu uranium vì mục đích hòa bình là quyền chủ quyền không thể từ bỏ. Mâu thuẫn này từng khiến các vòng đàm phán trước đó sụp đổ.

Khi Mỹ và Israel bắt đầu chiến dịch Cơn thịnh nộ Kinh hoàng, nhiều dự báo cho rằng sức ép quân sự mà Washington tạo ra có thể buộc Tehran chấp nhận những điều kiện mà nước này từng từ chối trên bàn đàm phán. Tuy nhiên, diễn biến thực tế cho thấy việc đạt được các mục tiêu chính trị phức tạp khó khăn hơn nhiều so với việc giành ưu thế trên chiến trường.

"Mỹ và Israel từng tin rằng chiến dịch sẽ tạo ra bước ngoặt quyết định đối với Iran. Nhưng thay vì khiến chính quyền Iran sụp đổ hoặc thay đổi lập trường, cuộc chiến lại đưa các bên trở về điểm ban đầu là bàn đàm phán", Bowen, người từng là phóng viên chiến trường dày dặn kinh nghiệm về Trung Đông, nói.

Ông cho rằng Mỹ cùng Israel đã đánh giá không đúng về khả năng chống chịu của Iran và đang phải đối mặt với những chi phí đáng kể khi cuộc xung đột kéo dài hơn mức 6 tuần mà ông Trump từng đề ra.

Các cuộc tấn công liên tục trong ba tháng qua đã khiến Mỹ, Israel tiêu tốn lượng lớn đạn dược, trong khi những đợt tập kích đáp trả của Iran khiến Mỹ và các đồng minh khai hỏa phần lớn kho tên lửa đánh chặn. Hoạt động thương mại toàn cầu bị ảnh hưởng khi eo biển Hormuz tê liệt, đẩy giá năng lượng biến động mạnh. Nhiều quốc gia Trung Đông là đồng minh của Washington hứng chịu tác động kinh tế và an ninh từ cuộc xung đột.

Iran cũng hứng chịu tổn thất nặng nề, khi loạt lãnh đạo cấp cao, chỉ huy quân sự bị hạ sát, nhiều căn cứ và khí tài bị phá hủy. Ông Trump tuyên bố "hải quân Iran đã bị xóa sổ" và quân đội nước này "không còn gì", nhưng lực lượng vũ trang Iran vẫn tiếp tục phóng tên lửa, UAV đáp trả mỗi khi bị tấn công, trong khi các lãnh đạo nước này khẳng định sẵn sàng "đánh đến cùng".

Kết quả cuối cùng cho thấy sức mạnh quân sự có thể tạo ra áp lực, nhưng không nhất thiết mang lại những nhượng bộ chính trị như mong muốn, theo Bowen.

Một khía cạnh khác cũng thu hút sự chú ý là quan hệ giữa Washington và Tel Aviv trong giai đoạn cuối cuộc chiến. Trong những tuần gần đây, truyền thông Mỹ và Israel liên tục đưa tin về các bất đồng giữa Tổng thống Trump và Thủ tướng Benjamin Netanyahu liên quan đến cách thức kết thúc cuộc chiến.

Ngay trước thời điểm đạt được thỏa thuận, Israel vẫn tiến hành các cuộc không kích tại Lebanon. Sau đó, giới chức Israel tiếp tục khẳng định nước này sẽ duy trì hiện diện quân sự tại một số khu vực ở Lebanon, Syria và Gaza.

Theo Hội đồng Quan hệ Đối ngoại (CFR), Iran coi việc chấm dứt xung đột tại Lebanon là một phần không thể tách rời của bất kỳ thỏa thuận nào với Mỹ. Trong khi đó, Israel xem chiến dịch chống Hezbollah là mục tiêu riêng và không tham gia trực tiếp vào các cuộc đàm phán về bản ghi nhớ giữa Washington và Tehran.

Ngay cả khi thông tin về thỏa thuận Mỹ - Iran được công bố, Israel vẫn tiến hành không kích khu vực Beirut ngày 14/6. Tổng thống Trump đã chỉ trích quyết định này của Thủ tướng Netanyahu, vì cho rằng nó đe dọa tiến trình đạt được thỏa thuận.

Bộ trưởng Quốc phòng Israel Katz tuyên bố quân đội nước này sẽ không rút khỏi những khu vực đang kiểm soát tại Lebanon, đồng thời khẳng định Israel sẽ đáp trả mạnh mẽ nếu Iran có hành động mà họ coi là gây hấn. Bộ trưởng An ninh Quốc gia Itamar Ben Gvir cũng nhấn mạnh rằng "thỏa thuận của ông Trump không ràng buộc chúng tôi".

Theo Elisa Ewers, chuyên gia nghiên cứu Trung Đông tại CFR, việc buộc Israel chấm dứt chiến dịch chống Hezbollah là nhiệm vụ rất khó khăn, đòi hỏi quyết tâm chính trị rất lớn, trong bối cảnh nước này đang chuẩn bị cho các cuộc bầu cử và Washington vẫn tiếp tục thương lượng với Tehran về những vấn đề còn tồn tại.

Bà cho rằng sẽ cần "thời gian và cam kết chính trị đáng kể, bao gồm cả từ Washington" để duy trì cam kết ngừng bắn giữa Israel và Lebanon.

Những diễn biến này cho thấy ngay cả khi thỏa thuận Mỹ - Iran giúp giảm nguy cơ đối đầu trực tiếp, Washington vẫn phải đối mặt với nhiều thách thức trong việc duy trì ổn định khu vực và thúc đẩy các cuộc đàm phán tiếp theo.

Nhiều quốc gia coi việc Mỹ - Iran đạt được thỏa thuận là diễn biến tích cực. Trong tuyên bố chung, Pháp, Anh, Đức và Italy gọi đây là "bước đột phá ngoại giao" và là "cơ hội để khôi phục ổn định khu vực cũng như ổn định kinh tế toàn cầu". Trung Quốc cũng hoan nghênh thỏa thuận và kêu gọi các bên tiếp tục giải quyết bất đồng thông qua đối thoại. Tuy nhiên, phản ứng của các nước Trung Đông, bên chịu ảnh hưởng trực tiếp của cuộc xung đột, lại thận trọng hơn.

"MoU là khuôn khổ để hướng đến một thỏa thuận", Dania Thafer, giám đốc điều hành Diễn đàn vùng Vịnh Quốc tế, trụ sở Mỹ, nói với Washington Post. "Bước đi này rất nghiêm túc, nhưng vẫn còn nhiều biến số khó lường".

Nếu Iran không thể kiềm chế Hezbollah tung đòn tấn công vào Israel, trong khi Mỹ không ngăn được Tel Aviv đáp trả, xung đột một lần nữa có nguy cơ bùng lên, xô đổ mọi nỗ lực đàm phán, đẩy tình hình khu vực tiếp tục rơi vào bế tắc.

"Nếu cuộc chiến kéo dài, Mỹ có thể không đạt được mục tiêu của mình, trong khi Iran vẫn trụ vững, nhưng cũng không thể thay đổi trật tự khu vực theo hướng có lợi cho họ", bà Thafer nói.

Steven Cook, chuyên gia nghiên cứu Trung Đông tại CFR, cảnh báo rằng kỳ vọng thỏa thuận hiện nay sẽ nhanh chóng dẫn tới hòa bình lâu dài có thể là quá sớm.

"Chúng ta từng ở trong tình huống này trước đây chỉ để rồi nhận ra các bên không thể thu hẹp những khác biệt còn lại. Các cuộc đàm phán về những vấn đề tồn đọng, đặc biệt là chương trình hạt nhân của Iran, sẽ kéo dài và khó khăn", ông Cook nói.

Tin Gốc: Vnexpress