Tôi có được phép làm mái che nhô ra hẻm một mét để tránh mưa tạt?

Trong đề thi Văn tốt nghiệp THPT 2026, một câu hỏi được đặt ra là: "Nước Mỹ có Steve Jobs, Mark Zuckerberg, Elon Musk... với những phát minh công nghệ góp phần làm thay đổi thế giới. Làm thế nào để có những 'Steve Jobs Việt Nam'?"

Thoạt nhìn, đây là một đề truyền cảm hứng. Tuy nhiên, dưới góc nhìn truyền thông khoa học, cách đặt vấn đề này phản ánh một quan niệm khá phổ biến nhưng cũng chứa đựng nhiều hạn chế: Niềm tin về sự phát triển khoa học và công nghệ phụ thuộc vào sự xuất hiện của những "thiên tài" xuất chúng.

Steve Jobs, Mark Zuckerberg hay Elon Musk là những cái tên nổi tiếng toàn cầu. Nhưng nếu nhìn sâu hơn vào lịch sử đổi mới sáng tạo, rất khó để khẳng định rằng những thành tựu mang tính cách mạng ấy là sản phẩm của một cá nhân đơn lẻ.

Chiếc iPhone không được tạo ra chỉ bởi Steve Jobs. Đằng sau nó là hàng nghìn kỹ sư, nhà thiết kế, chuyên gia phần mềm, nhà cung ứng và các viện nghiên cứu. SpaceX hay Tesla cũng không phải là kết quả từ nỗ lực của riêng Elon Musk. Đó là thành quả của những tập thể khổng lồ, được hỗ trợ bởi hệ thống giáo dục, chính sách khoa học - công nghệ, nguồn vốn đầu tư và môi trường khuyến khích đổi mới.

Các nghiên cứu trong lĩnh vực Science and Technology Studies (STS) từ lâu đã chỉ ra rằng đổi mới sáng tạo không phải câu chuyện của những "người hùng cô độc", mà là sản phẩm của mạng lưới tri thức, tổ chức và quan hệ xã hội. Việc gán thành công cho một cá nhân thường giúp câu chuyện trở nên hấp dẫn hơn, nhưng lại đơn giản hóa quá mức thực tế.

Đáng chú ý hơn, đề bài vô tình đánh đồng doanh nhân công nghệ với nhà khoa học hoặc nhà phát minh. Steve Jobs được biết đến nhiều hơn với vai trò doanh nhân và người định hình trải nghiệm sản phẩm. Zuckerberg là người sáng lập một nền tảng mạng xã hội. Elon Musk là doanh nhân công nghệ. Thành công của họ nằm ở khả năng kết nối công nghệ, thị trường, vốn đầu tư và nhu cầu xã hội, chứ không đơn thuần là hoạt động nghiên cứu khoa học.

Khi đặt câu hỏi "Làm thế nào để có Steve Jobs Việt Nam?", chúng ta đang hướng người học đến tư duy tìm kiếm một cá nhân xuất chúng. Trong khi đó, câu hỏi quan trọng hơn có lẽ là: Làm thế nào để Việt Nam xây dựng được một hệ sinh thái khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo đủ mạnh?

Lịch sử phát triển của nhiều quốc gia cho thấy những đột phá công nghệ thường xuất hiện ở nơi có hệ thống giáo dục chất lượng, đầu tư nghiên cứu và phát triển (R&D) ổn định, chính sách khuyến khích sáng tạo, môi trường khởi nghiệp năng động và văn hóa chấp nhận thất bại.

Không phải ngẫu nhiên mà Thung lũng Silicon trở thành biểu tượng của đổi mới. Điều tạo nên sức mạnh của khu vực này không phải một vài cá nhân nổi tiếng, mà là cả một hệ sinh thái.

Từ góc độ giáo dục, việc liên tục tôn vinh các "thiên tài" cũng có thể tạo ra một thông điệp không mong muốn: chỉ những người đặc biệt mới có khả năng thay đổi thế giới. Trong khi thực tế, khoa học và đổi mới sáng tạo là hoạt động mà rất nhiều người bình thường có thể tham gia, đóng góp và tạo ra giá trị.

Có lẽ đã đến lúc chúng ta thay đổi cách kể câu chuyện về khoa học và công nghệ. Thay vì tìm kiếm một "Steve Jobs Việt Nam", chúng ta nên quan tâm nhiều hơn đến việc xây dựng môi trường để hàng triệu người trẻ có cơ hội học tập, sáng tạo và thử nghiệm ý tưởng mới.

Bởi lẽ, tương lai của khoa học và công nghệ Việt Nam không phụ thuộc vào việc xuất hiện thêm một vài "người hùng", mà phụ thuộc vào khả năng tạo dựng một hệ sinh thái nơi tài năng có thể được nuôi dưỡng, kết nối và phát triển bền vững.

Tin Gốc: Vnexpress

"Ở thành phố, các nhà san sát nhau, lại trong ngõ hẻm nên đỡ nóng hơn. Nhà tôi trong ngõ Hà Nội, tầng một và hai chỉ cần bật quạt vẫn ngủ được còn tầng 3 thì không, dù trên sân thượng có mái chống nóng.

Tuy nhiên tôi về quê ở ngoại thành Hà Nội, nhà cũng 3 tầng nhưng tầng một và hai vào buổi trưa không thể ngủ được vì nóng. Bốn bức tường xung quanh nhà khiến phòng ngủ như cái lò ấp trứng, mặc dù tường xây gạch 20 cm nhưng cũng không thể chống chọi được cái nóng trên 40°C".

Độc giả Trần Văn Hùng cho biết như trên, sau bài viết 'Nhà ở quê giữa vườn cây xanh nhưng phải gắn máy lạnh mới ngủ được'. Trong bài viết này, tác giả kể: "Nhà bốn bề là vườn cây ăn trái nhưng có lẽ cây xanh cũng không cứu vãn được nhiệt độ không khí.

Buổi trưa, ánh nắng gay gắt, nhìn ra ngọn cây không nhúc nhích (không gợn gió), bật quạt thì chỉ phà hơi nóng vào người - lại càng nóng thêm. Buổi tối thì phải có điều hòa mới ngủ nổi, nếu không mồ hôi ra ướt như đang tắm".

Đồng quan điểm với độc giả Trần Văn Hùng, độc giả nickname hienlam1988 nói: "Riêng cái nóng thì tôi có cảm giác ở quê vùng đồng bằng ngột ngạt hơn thành phố. Nhà thưa nắng gắt chiếu vào nên oi bức. Còn thành phố nhà sát nhau lại mát mẻ hơn.

Tôi về quê mùa nóng là bật điều hòa gần như cả ngày. Còn ở trên phố chỉ bật lúc đi ngủ. Có ai cảm nhận giống tôi không?".

Tin Gốc: Vnexpress

Ngày nay, không khó để bắt gặp cảnh một hành khách trên phương tiện công cộng thản nhiên bật loa ngoài để "cày" TikTok với các bản nhạc EDM giật cục liên tục, hay một người khách tại quán cà phê vô tư mở video Youtube với âm lượng cực đại, hoặc một người nhà bệnh nhân bật loa ngoài nói chuyện oang oang trong hành lang bệnh viện.

Những người ấy, dù vô tình hay hữu ý, đều đang biến không gian chung thành phòng khách của riêng mình, bất chấp sự chịu đựng của những người xung quanh. Sau tiếng ồn từ karaoke và loa kéo, thì tiếng ồn phát ra từ những chiếc điện thoại cá nhân đã và đang trở thành một vấn nạn thực sự.

Chúng ta đang sống trong thời đại công nghệ, nơi chiếc điện thoại là vật bất ly thân. Nhưng dường như, cùng với sự tiện lợi của công nghệ, khái niệm về "không gian chung’", về "việc tránh làm phiền người khác" và về "phép lịch sự" lại có vẻ đang dần trở nên mờ nhạt.

Nhiều người có thể biện minh rằng: "Tôi có quyền dùng điện thoại". Đúng, không ai có thể tước đi quyền sử dụng thiết bị của bạn. Nhưng, quyền tự do cá nhân chỉ thực sự văn minh khi nó không xâm phạm đến không gian riêng tư, sự nghỉ ngơi và nhu cầu tĩnh lặng của người khác.

Khi bạn bật loa ngoài ở nơi công cộng, bạn không chỉ đang nghe một mình, mà bạn đang ép cả những người xung quanh - những người vốn không có nhu cầu nghe thứ bạn đang nghe - phải "thưởng thức" cùng bạn. Đó là sự chịu đựng bất đắc dĩ khi không gian vốn của chung lại bị chiếm dụng bởi sự ồn ào của một số ít người.

Đã có nhiều lần tôi tự hỏi: Tại sao một số người lại khó chấp nhận việc đeo tai nghe - một thiết bị nhỏ bé nhưng chứa đựng sự tử tế tối thiểu? Phải chăng sự tiện lợi cá nhân đã lấn át đi ý thức cộng đồng?

Để thay đổi thực trạng này, tôi cho rằng cần bắt đầu từ những thay đổi nhỏ nhưng quyết liệt:

Xây dựng "văn hóa tai nghe": Đây cần trở thành một quy tắc ứng xử cơ bản, giống như việc không chen lấn hay không xả rác. Mỗi người hãy tự giác sử dụng tai nghe khi xem video, nghe nhạc hay gọi điện ở nơi công cộng. Đó là biểu hiện của cư xử văn minh.

Sự chung tay của các cơ sở dịch vụ: Các quán cà phê, đơn vị vận tải công cộng hay các đơn vị cung cấp phòng chờ nên mạnh dạn đặt những tấm biển nhắc nhở nhẹ nhàng nhưng rõ ràng: "Vui lòng sử dụng tai nghe", "Vui lòng giữ yên lặng" hoặc in rõ các lời nhắc nhở này trên vé hoặc menu.

Ngoài ra, có thể in poster hoặc chiếu các đoạn clip nhắc nhở về việc không làm ồn trên các màn hình công cộng như cách các hãng hàng không nhắc nhở về quy tắc an toàn đầu các chuyến bay.

Khi người dùng mua dịch vụ, họ đã chấp nhận quy tắc này. Nhân viên phục vụ khi nhắc nhở không còn là "người đi dạy đời", mà chỉ đơn thuần là "người thực thi nội quy". Điều này có thể bảo vệ nhân viên khỏi sự phản kháng của khách hàng.

Dù sao, đừng ngại nhắc nhở khách hàng ồn ào, vì chính những người khách văn minh khác sẽ ủng hộ bạn.

- Chia vùng: Tại các không gian công cộng nhất định, hãy chia thành các khu vực khác nhau: vùng Yên tĩnh (Quiet Zone) là vùng tập trung, yêu cầu tuyệt đối tai nghe và vùng Giao lưu (Social Zone) là vùng có thể thoải mái trò chuyện.

Khi một người chọn ngồi vào khu vực Yên tĩnh, họ đã tự ký một "hợp đồng ngầm" là họ sẽ tôn trọng không gian chung. Khi đó, nếu họ bật loa ngoài hoặc gây ồn ào, những người xung quanh có quyền nhắc nhở cực kỳ hợp lý dựa trên quy định của khu vực đó, không còn là sự can thiệp cá nhân có thể dẫn tới gây gổ nữa.

- Sự dũng cảm lên tiếng: Nếu chúng ta cứ im lặng chịu đựng, hành vi này sẽ trở thành bình thường mới. Một ánh mắt ngạc nhiên hoặc một lời nhắc nhở lịch sự: "Bạn có thể vặn nhỏ âm lượng được không?", đôi khi đã đủ để người kia giật mình nhận ra hành vi của họ đang gây phiền toái.

Tin Gốc: Vnexpress