“Tôi cứ nghĩ mãi, lỡ cái máy nó bỏ sót thì sao,” người đàn ông 64 tuổi ở Hà Nội nói, tay lật đi lật lại tập kết quả dày cộp. “Họ bảo tầm soát từ A đến Z, không bỏ sót ngóc ngách nào. Nhưng tôi vẫn thấy chưa yên tâm”.
Hồi đầu tháng 5, lo lắng bệnh tật rình rập, ông Nam, tìm hiểu mua gói “Tầm soát ung thư VIP” tại một bệnh viện quốc tế. Gói bao gồm hơn 50 loại xét nghiệm kèm siêu âm, chụp xquang, nội soi… Người tư vấn khẳng định gói khám sẽ tầm soát từ A-Z, “không bỏ sót bất cứ ngóc ngách nào bên trong và bên ngoài cơ thể, giúp phát hiện sớm mọi bất thường để có hướng điều trị kịp thời, nhằm giảm thiểu biến chứng của bệnh tật”. Chi phí cho gói VIP là từ 11.500.000-27.500.000 đồng.
Chị Hương, 42 tuổi, kế toán tại TP HCM, kể mình bắt đầu đi tầm soát định kỳ từ năm ngoái sau khi một người bạn thân phát hiện ung thư gan giai đoạn cuối, dù vẫn đang chạy bộ đều đặn mỗi sáng. Cú sốc đó khiến chị “không thể ngồi yên”.
Người phụ nữ chọn gói “Tầm soát ung thư toàn diện” tại một bệnh viện quốc tế, giá 14,5 triệu đồng. Nhân viên tư vấn cam kết gói khám sẽ “phát hiện sớm mọi bất thường, giảm thiểu biến chứng, kéo dài tuổi thọ”. Danh mục dài hai trang A4 gồm 50 xét nghiệm máu, siêu âm ổ bụng, chụp X-quang ngực, nội soi dạ dày, đo loãng xương, kiểm tra thị lực…
Bác sĩ đọc kết quả phát hiện một chỉ số AFP, marker ung thư gan, cao hơn ngưỡng tham chiếu một chút. Chị được yêu cầu làm thêm MRI gan, chi phí 6 triệu đồng. MRI bình thường. Bác sĩ khác tư vấn thêm sinh thiết “cho chắc”. Chị từ chối, nhưng nỗi lo đã ăn sâu.
“Tôi đi khám để bớt lo. Cuối cùng lo hơn trước khi đi”, chị thở dài.
Nhiều người Việt đang đổ tiền vào các gói tầm soát với kỳ vọng mua được sự “yên tâm tuyệt đối”. Theo khảo sát tháng 6/2023 của Euromonitor International, 46% người tiêu dùng Việt Nam có kế hoạch tăng chi tiêu cho các sản phẩm và dịch vụ chăm sóc sức khỏe. Thị trường tràn lan các gói khám với những lời quảng cáo “Tầm soát từ A đến Z”, “Công nghệ Nhật Bản”, “Phát hiện sớm 100%”, giá dao động từ vài chục đến cả trăm triệu đồng.
“Nhu cầu chăm sóc sức khỏe chủ động không có gì sai”, bác sĩ Ngô Văn Tỵ, Khoa Ung bướu, Bệnh viện Đại học Y Hà Nội, nói, thêm rằng đây là xu hướng đáng khuyến khích. Các bằng chứng y học đã chứng minh lợi ích của một số sàng lọc cụ thể như đo huyết áp định kỳ cho người trên 18 tuổi, xét nghiệm đường huyết từ tuổi 35, nội soi đại trực tràng và chụp nhũ ảnh từ tuổi 45 đến 50, xét nghiệm Pap smear hoặc HPV cho phụ nữ trong độ tuổi sinh sản.
“Vấn đề nằm ở chỗ ranh giới giữa tầm soát có căn cứ khoa học và tầm soát bán theo nỗi sợ đang ngày càng bị xóa nhòa”, ông Tỵ nhận định. “Không có một xét nghiệm máu hay một lần chụp chiếu nào có thể quét sạch mọi rủi ro bệnh tật trong cơ thể”.
Tầm soát là công cụ của y học dự phòng, nhưng chỉ phát huy tác dụng khi áp dụng đúng đối tượng, đúng thời điểm, đúng phương pháp. Khi thông tin y tế bị thương mại hóa, nguyên tắc đó dễ bị gạt sang một bên.
PGS.TS Đỗ Văn Dũng, nguyên Trưởng khoa Y tế Công cộng, Đại học Y Dược TP.HCM, cùng quan điểm khi cho rằng ranh giới giữa cung cấp thông tin sức khỏe và lợi dụng nỗi sợ của bệnh nhân để kinh doanh đang ngày càng mong manh. Hệ quả không chỉ là tiền mất tật mang. PGS Dũng chỉ ra siêu âm tuyến giáp đại trà cho người không có yếu tố nguy cơ, hay lạm dụng các dấu ấn sinh học để chẩn đoán ung thư, là những can thiệp không chỉ vô ích mà còn gây hại. Kết quả dương tính giả đẩy người bệnh vào vòng xoáy lo âu, rồi phải chịu thêm các thủ thuật chẩn đoán và điều trị xâm lấn hoàn toàn không cần thiết. Nguy hiểm hơn, cảm giác “đã tầm soát xong” tạo ra tâm lý an tâm giả tạo, khiến người ta dễ bỏ qua các dấu hiệu bệnh lý thực sự xuất hiện về sau.
Bác sĩ Đoàn Dư Mạnh, Phó Giám đốc Trung tâm Tim mạch và Đột quỵ Quốc tế, Bệnh viện Đa khoa Phương Đông, chứng kiến điều này thường xuyên trong phòng khám. Nhiều bệnh nhân đến không phải để điều trị, mà để làm lại các xét nghiệm đã thực hiện ở nơi khác, hoặc yêu cầu gói tầm soát toàn thân dù không có chỉ định lâm sàng rõ ràng.
“Điều này không chỉ gây tốn kém cho người đi khám, mà còn ảnh hưởng đến quyền lợi chính đáng của những bệnh nhân đang thực sự cần điều trị kịp thời”, ông nói.
PGS.TS Nguyễn Lân Hiếu, Giám đốc Bệnh viện Đại học Y Hà Nội, nhận diện thêm một vấn đề khác từ phía hệ thống là không ít bác sĩ lạm dụng chỉ định xét nghiệm cận lâm sàng, chụp chiếu, thậm chí phẫu thuật. Trong khi đó, bước thăm khám lâm sàng cơ bản, vốn là nền tảng của chẩn đoán, lại bị xem nhẹ. Nghịch lý là kết quả xét nghiệm, dù đắt tiền và nghe có vẻ khách quan, cũng không thể tuyệt đối chính xác nếu tách rời khỏi đánh giá lâm sàng của bác sĩ.
“Người bệnh cần tỉnh táo để không sa bẫy xét nghiệm và tầm soát tràn lan”, ông khuyến cáo.
Ở cấp độ hệ thống, PGS.TS.BS Trần Đắc Phu, nguyên Cục trưởng Y tế Dự phòng, nhấn mạnh vai trò không thể thay thế của y tế cơ sở, đặc biệt trong bối cảnh các bệnh không lây nhiễm hiện chiếm 70% nguyên nhân tử vong tại Việt Nam. Theo ông, một trạm y tế giỏi không phải là nơi chữa được bệnh khó, mà là nơi nắm rõ trên địa bàn có bao nhiêu người cao huyết áp, bao nhiêu người tiểu đường, để theo dõi và quản lý sức khỏe liên tục, lâu dài.
Các chuyên gia đồng thuận không phải là “khám ít đi mà là khám đúng hơn”. Chụp nhũ ảnh định kỳ cho phụ nữ từ 40 đến 50 tuổi. Xét nghiệm Pap smear hoặc HPV theo chu kỳ. Nội soi hoặc xét nghiệm phân từ tuổi 45 đến 50 để tầm soát ung thư đại trực tràng.
Khi đến gặp bác sĩ, bệnh nhân nên cung cấp đầy đủ tiền sử bệnh, triệu chứng hiện tại và các mối lo cụ thể, thay vì tự yêu cầu những máy móc hiện đại nhất. Và nếu lo ngại mắc một bệnh cụ thể, hãy nói thẳng với bác sĩ, không phải nài nỉ một xét nghiệm nhất định.
“Nhu cầu tầm soát là của người bệnh, nhưng chỉ nên làm những xét nghiệm thực sự cần thiết cho từng cá nhân, và cần tỉnh táo trước ma trận kinh doanh để không mất tiền oan”, bác sĩ Tỵ nói.
Văn phòng Sáng chế và Thương hiệu Mỹ (USPTO) là hệ thống sở hữu trí tuệ lâu đời gần 240 năm lịch sử, sở hữu tầm ảnh hưởng bậc nhất thế giới. Thành lập từ năm 1790, USPTO đến nay đã cấp hơn 12 triệu bằng sáng chế, trong đó có nhiều phát minh làm thay đổi thế giới.
USPTO còn là biểu tượng pháp lý tin cậy của chuẩn mực quốc tế về đổi mới sáng tạo, gắn với quy trình xét duyệt nghiêm ngặt được vận hành bởi đội ngũ 13.000 chuyên gia kỹ thuật, pháp lý và thẩm định. Sáng chế được USPTO cấp bằng, đồng nghĩa với việc đã vượt qua nhiều tầng kiểm định khoa học về tính "mới" trên phạm vi toàn cầu, tính hữu ích và khả năng ứng dụng thực tiễn.
Một bằng sáng chế tại USPTO có thể mất nhiều năm theo đuổi, nơi từng chi tiết trong công thức đều phải chứng minh được tính khác biệt so với kho dữ liệu sáng chế toàn cầu. Minh chứng cho mức độ khắt khe đó là tỷ lệ hồ sơ thực tế được USPTO chấp thuận cấp bằng sáng chế chỉ đạt khoảng 50% trong vòng 1 năm và 75% trong vòng 3 năm thẩm định.
Trong các lĩnh vực đòi hỏi khoa học khắt khe như dinh dưỡng và dược phẩm, việc được USPTO cấp bằng sáng chế là thách thức rất lớn. Mỗi công thức không chỉ cần chứng minh tính mới (novelty) và khác biệt không hiển nhiên (non-obviousness) trên phạm vi toàn cầu, mà còn phải xác thực hiệu quả thực tế thông qua dữ liệu nghiên cứu và thử nghiệm lâm sàng rõ ràng. Không nhiều doanh nghiệp châu Á, đặc biệt từ các thị trường đang phát triển như Việt Nam, có thể sở hữu tài sản trí tuệ được công nhận và bảo hộ tại Mỹ.
Cột mốc Nutifood được USPTO cấp bằng sáng chế cho Công thức dinh dưỡng FDI phản ánh một bước chuyển lớn của doanh nghiệp Việt trên hành trình hội nhập toàn cầu. Nếu trước đây doanh nghiệp Việt thường được biết đến với năng lực sản xuất, thì hôm nay đã bắt đầu bước vào sân chơi cao hơn: Tạo ra tài sản trí tuệ có khả năng được bảo hộ tại những thị trường khắt khe nhất thế giới.
Sáng lập bởi đội ngũ y bác sĩ tâm huyết, Nutifood theo đuổi hướng phát triển dựa trên nghiên cứu khoa học và nhu cầu thực tế của trẻ em Việt Nam, cũng như mở đường tiếp cận với những ý tưởng đổi mới khác biệt. Trong lĩnh vực dinh dưỡng trẻ em, Nutifood đã lựa chọn hướng đi đột phá - không phát triển sản phẩm theo xu hướng bổ sung đơn lẻ một vài dưỡng chất, mà tập trung xây dựng nền tảng toàn diện "đề kháng khỏe - tiêu hóa tốt" cho trẻ nhỏ.
Lãnh đạo Nutifood cho biết, tiêu hóa và miễn dịch là "2 hệ thống then chốt" trong những năm đầu đời, ảnh hưởng trực tiếp đến chuỗi khả năng hấp thu và chuyển hóa dinh dưỡng, tăng trưởng thể chất và phát triển đề kháng của trẻ. Từ định hướng này, doanh nghiệp đã phát triển Công thức FDI (Foundation of Digestion & Immunity) thành giải pháp dinh dưỡng chuyên biệt, chọn lọc và kết hợp các dưỡng chất hỗ trợ đồng thời cả hệ tiêu hóa lẫn miễn dịch.
Viện Nghiên cứu Dinh dưỡng Nutifood Thụy Điển là "cái nôi khoa học" được giao nhiệm vụ tạo nên công thức đột phá này - ứng dụng thành tựu khoa học dinh dưỡng châu Âu, dựa trên nhu cầu dinh dưỡng đặc thù của trẻ em Việt Nam. Công thức FDI được phát triển từ sự kết hợp giữa 2'-FL HMO - một loại oligosaccharide có trong sữa mẹ, hỗ trợ hệ miễn dịch tự nhiên - cùng FOS, Inulin, chất xơ hòa tan giúp nuôi dưỡng lợi khuẩn đường ruột và hỗ trợ hệ tiêu hóa. Thông qua nền tảng này, Nutifood hướng đến mục tiêu xây dựng "Đề kháng khỏe - Tiêu hóa tốt" cho trẻ nhỏ. Hiệu quả của công thức FDI đã được kiểm nghiệm lâm sàng, chứng thực được hiệu quả hỗ trợ đồng thời trên cả hệ tiêu hóa và miễn dịch ở trẻ nhỏ.
Cụ thể hơn, Công thức FDI đã được ghi nhận thông qua báo cáo khoa học được đăng tải trên Tạp chí Y học Việt Nam vào tháng 6.2023. Nghiên cứu cho thấy công thức hỗ trợ cải thiện các tình trạng rối loạn tiêu hóa như biếng ăn, táo bón, tiêu chảy, đồng thời hỗ trợ giảm nguy cơ nhiễm khuẩn hô hấp ở trẻ nhỏ
Chính nền tảng khoa học và hiệu quả thực tiễn đó cũng góp phần tạo nên thành công thương mại cho Nutifood GrowPLUS+ - thương hiệu với nhiều dòng sản phẩm ứng dụng nền tảng Công thức FDI nhằm hỗ trợ "Đề kháng khỏe - Tiêu hóa tốt" cho trẻ em Việt Nam. Nhiều năm liền, GrowPLUS+ trở thành lựa chọn quen thuộc của hàng triệu mẹ Việt, đồng thời dẫn đầu phân khúc sữa bột pha sẵn cho trẻ em tại Việt Nam.
Việc Công thức FDI được USPTO cấp bằng sáng chế cho thấy doanh nghiệp Việt không còn chỉ tiếp cận công nghệ thế giới theo hướng ứng dụng, mà đã bắt đầu tạo ra tài sản trí tuệ có khả năng cạnh tranh và được bảo hộ tại những thị trường khắt khe nhất. Cột mốc USPTO cũng không chỉ là thành tựu của riêng Nutifood, mà còn phản ánh bước chuyển của doanh nghiệp Việt trong cuộc cạnh tranh toàn cầu: Từ năng lực sản xuất sang năng lực nghiên cứu và sở hữu trí tuệ.
Cụ thể, Chính phủ quyết nghị tạm ngưng hiệu lực áp dụng Nghị định 46 quy định chi tiết thi hành một số điều và biện pháp để tổ chức, hướng dẫn thi hành Luật An toàn thực phẩm và Nghị quyết 66.13 quy định về công bố, đăng ký sản phẩm thực phẩm cho đến khi Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) và Nghị định hướng dẫn Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) có hiệu lực thi hành.
Trong thời gian 2 văn bản trên tạm ngưng hiệu lực, Nghị định số 15 ngày 2-2-2018 của Chính phủ quy định chi tiết thi hành một số điều của Luật An toàn thực phẩm và các văn bản quy định, hướng dẫn thi hành tiếp tục có hiệu lực.
Theo đó, Chính phủ yêu cầu các bộ: Y tế, Công Thương, Nông nghiệp và Môi trường chủ động hướng dẫn tổ chức triển khai thi hành nghị quyết này theo lĩnh vực được phân công quản lý.
Các bộ ngành thực hiện việc tăng cường triển khai kế hoạch kiểm tra, theo dõi, giám sát định kỳ, đột xuất, giám sát, hướng dẫn, xử lý vi phạm về an toàn thực phẩm trong quá trình sản xuất, xuất khẩu, nhập khẩu, kinh doanh thực phẩm. Thực hiện việc rà soát, sửa đổi, bổ sung và ban hành các quy định, quy chuẩn kỹ thuật quốc gia (QCVN), các hướng dẫn chuyên môn, quy trình nội bộ.
Chính phủ cũng yêu cầu các bộ ngành liên quan chủ động rà soát Luật An toàn thực phẩm năm 2010 để đề xuất các nội dung sửa đổi, bổ sung, tham gia xây dựng luật và các nghị định, văn bản hướng dẫn. Thường xuyên tuyên truyền, phổ biến các quy định về an toàn thực phẩm đến hiệp hội, doanh nghiệp và các đối tượng liên quan.
Ngoài ra Chính phủ giao Bộ Y tế kiểm tra, theo dõi, giám sát, xử lý các hành vi vi phạm về đăng ký bản công bố sản phẩm, quảng cáo, điều kiện sản xuất. Bộ Công Thương kiểm tra, rà soát, theo dõi, giám sát, xử lý vi phạm trong hoạt động kinh doanh thực phẩm, thực phẩm là hàng giả, hàng cấm, hàng nhập lậu và các hành vi gian lận thương mại.
Bộ Khoa học và Công nghệ tăng cường kiểm tra, theo dõi, giám sát hoạt động của các tổ chức đã đăng ký hoạt động công nhận (trong đó có hoạt động công nhận phòng thử nghiệm), phối hợp với các bộ để rà soát đảm bảo đầy đủ các tiêu chuẩn quốc gia về thực phẩm.
Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch tăng cường quản lý hoạt động quảng cáo. Ngăn ngừa xảy ra ngộ độc thực phẩm đối với thức ăn đường phố và bếp ăn học đường, tập thể
UBND các tỉnh thành phối hợp hướng dẫn, tuyên truyền các quy định liên quan, tăng cường kiểm tra định kỳ; kiểm tra đột xuất, theo dõi giám sát thực phẩm là hàng giả, hàng cấm, hàng nhập lậu, ngăn ngừa xảy ra ngộ độc thực phẩm.
Thực hiện việc công khai, cập nhật thông tin về các tổ chức thử nghiệm, giám định, chứng nhận. Kết nối, chia sẻ dữ liệu với Cổng dịch vụ công quốc gia để giải quyết các thủ tục hành chính và quản lý an toàn thực phẩm.
Đối với các hồ sơ đã nộp trước ngày nghị quyết này có hiệu lực được tiếp tục giải quyết theo quy định tại Nghị định số 15. Như vậy, nghị quyết này sẽ thay thế Nghị quyết số 09 được ban hành trước đó về việc tạm ngưng hiệu lực và thời hạn áp dụng việc tạm ngưng chỉ đến ngày 15-4.
Một nghiên cứu mới tại Mỹ phát hiện các "hóa chất vĩnh cửu" trong 98,8% mẫu máu người được xét nghiệm, theo trang ScienceAlert ngày 13-5.
PFAS là nhóm hóa chất tổng hợp gồm hơn 15.000 loại khác nhau. Chúng được gọi là "hóa chất vĩnh cửu" vì có khả năng tồn tại rất lâu trong môi trường mà gần như không bị phân hủy tự nhiên.
PFAS được sử dụng rộng rãi để sản xuất các vật liệu chống nước, chống dầu và chịu nhiệt, xuất hiện trong chảo chống dính, bao bì thực phẩm, quần áo chống thấm, mỹ phẩm, đồ điện tử và nhiều sản phẩm công nghiệp khác.
Nghiên cứu, do phòng thí nghiệm độc chất học NMS Labs tại Mỹ thực hiện, thu thập dữ liệu từ 10.566 mẫu huyết thanh và huyết tương gửi tới phòng thí nghiệm để xét nghiệm PFAS.
Kết quả cho thấy chỉ khoảng 0,18% mẫu máu chứa duy nhất một loại PFAS. Phần lớn các mẫu đều chứa nhiều loại PFAS cùng lúc.
Phát hiện này đặc biệt quan trọng vì tác động tổng hợp của nhiều hóa chất kết hợp có thể khác hoàn toàn so với từng chất riêng lẻ. Các hợp chất có thể cộng hưởng, làm tăng độc tính hoặc tạo ra những ảnh hưởng chưa thể dự đoán.
Một trong những hóa chất được phát hiện phổ biến nhất là PFHxS, hợp chất thường dùng trong dệt may, nội thất và chất kết dính, xuất hiện trong 97,9% mẫu máu. Trước đây, các nghiên cứu trên động vật từng cho thấy PFHxS có thể ảnh hưởng đến gan và hệ miễn dịch, khiến nhiều quốc gia hạn chế hoặc cấm sử dụng chất này.
Nhóm nhấn mạnh rằng nghiên cứu hiện chỉ kiểm tra 13 loại PFAS phổ biến nhất nên tổng lượng hóa chất thực tế trong cơ thể người có thể còn cao hơn nhiều.
Ngoài ra, nghiên cứu chỉ xác định sự hiện diện của PFAS chứ chưa đo nồng độ cụ thể. Do đó chưa thể kết luận mức độ nguy hiểm chính xác đối với từng cá nhân.
Dù vậy, ngày càng nhiều nghiên cứu cho thấy PFAS có liên hệ với quá trình lão hóa tế bào nhanh hơn, biến đổi thần kinh và nguy cơ mắc một số loại ung thư. Tuy mối quan hệ nhân quả trực tiếp chưa được xác nhận hoàn toàn, giới khoa học cho rằng bằng chứng đang ngày càng tích lũy.
Nghiên cứu mới phát hiện hơn 70 tổ hợp PFAS khác nhau trong các mẫu xét nghiệm, cho thấy vấn đề ô nhiễm hóa chất này có thể phức tạp hơn nhiều so với suy nghĩ trước đây.
Các nhà nghiên cứu hy vọng kết quả sẽ giúp định hướng các đánh giá rủi ro trong tương lai, đồng thời hỗ trợ xây dựng các hướng dẫn y tế và sức khỏe cộng đồng rõ ràng hơn.
Nghiên cứu đăng trên tạp chí Journal of Occupational and Environmental Hygiene.
