Trong xã hội truyền thống nông nghiệp, câu nói này gần như là chân lý tuyệt đối. Cha mẹ sinh con, nuôi con, truyền nghề, cho ruộng đất. Con cái trưởng thành ở lại phụng dưỡng cha mẹ, nối dõi tông đường.
1. “Cậy” mang nghĩa dựa dẫm một cách chính đáng, hợp lẽ trời. Trẻ không cậy cha thì khó khôn lớn, già không cậy con thì cô đơn, thiếu thốn. Đạo hiếu “phụ mẫu chi ân, sơn cao hải thâm” được thể hiện rõ nét qua việc con cái báo đáp công sinh thành dưỡng dục. Quan niệm này góp phần duy trì sự ổn định của dòng họ và làng xã qua hàng trăm năm.
Tuy nhiên, trong bối cảnh xã hội hiện đại, câu nói ấy đang đối mặt với nhiều thách thức và diễn giải mới. Đô thị hóa mạnh mẽ, kinh tế thị trường, toàn cầu hóa đã thay đổi cấu trúc gia đình truyền thống. Nhiều gia đình hạt nhân chỉ gồm vợ chồng và con nhỏ. Con cái trưởng thành lập nghiệp xa quê, thậm chí ra nước ngoài. Cha mẹ già ở lại một mình hoặc vào viện dưỡng lão.
Hiện tượng “trẻ không cậy cha” ngày càng phổ biến khi thế hệ trẻ muốn tự lập sớm, không muốn dựa dẫm vào bố mẹ. Ngược lại, “già không cậy con” cũng xuất hiện khi cha mẹ có hưu trí, tiết kiệm, hoặc chủ động sống độc lập để không trở thành gánh nặng cho con cái.
Tôi có một trải nghiệm buồn khi đi viếng tang một vị trí thức có tên tuổi của thành phố. Ông chỉ có một người con gái, nhưng chị lập gia đình và theo chồng sang châu Âu. Vợ chồng ông ban đầu có thuê một người giúp việc để coi sóc nhà cửa, đưa đón ông bà đi khám bệnh…, dần dần ông nhận làm con nuôi, rồi dựng vợ gả chồng.
Khi ông bệnh chỉ có vợ chồng người con nuôi này bên cạnh chăm sóc. Ngày ông mất, người con gái không thu xếp về ngay được nên ông được quàn trong phòng lạnh chờ…
Một thực tế đáng buồn là tình trạng con cái “vô hiếu”, bỏ mặc cha mẹ già. “Vô hiếu” không phải là “bất hiếu”, có thể vì vô tâm, có thể vì do điều kiện riêng mà không thể chăm sóc cha mẹ toàn tâm toàn ý, chứ không phải hoàn toàn cố ý ruồng rẫy, ngược đãi. Báo chí không ít lần đưa tin về những vụ việc người già sống cô đơn, bệnh tật mà con cái giàu có lại thiếu sự gần gũi. Đây là sự tha hóa của quan niệm “già cậy con”.
Ngược lại, cũng có không ít bậc cha mẹ “cậy con” quá mức, coi con là “máy ATM”, can thiệp sâu vào cuộc sống riêng của con cái, gây áp lực tâm lý và xung đột thế hệ.
Trong bối cảnh kinh tế khó khăn, nhiều gia đình trẻ lại rơi vào tình cảnh “trẻ cậy cha” kéo dài. Con cái sau khi ra trường vẫn ở nhờ cha mẹ, không có việc làm ổn định, thậm chí lấy vợ lấy chồng vẫn dựa vào cha mẹ để lo nhà cửa, nuôi con. Đến độ, có một số người coi điều đó là “nghĩa vụ” của cha mẹ. Hay hiện tượng “con ông cháu cha” cũng là dạng “cậy cha” tiêu cực…
2. Như vậy, quan niệm “Trẻ cậy cha, già cậy con” không còn đơn giản như xưa. Nó cần được nhìn nhận linh hoạt và trách nhiệm hơn. “Cậy” không có nghĩa là ỷ lại, vô trách nhiệm. Với con cái, phải là sự dựa dẫm tạm thời để vươn lên, sau đó tự lập và trở thành chỗ dựa cho cha mẹ. Với cha mẹ, việc con cậy mình là trách nhiệm nuôi dạy nhưng không phải là trao hết cho con, mà phải dạy con biết tự lập. Khi già, cha mẹ có quyền “cậy con”, nhưng cũng nên chuẩn bị kinh tế và tinh thần để không trở thành gánh nặng.
Trong việc “cậy con”, việc am hiểu pháp lý rất quan trọng. Tôi từng chứng kiến những gia đình cha mẹ có điều kiện, nên đã “sang tên” sẵn các tài sản cho con, không giữ gì cho riêng mình, đến khi đau bệnh hoặc cần dùng thì phải nhìn sắc mặt của con, hoàn toàn bị phụ thuộc.
Cũng có trường hợp con cái mặc định tài sản của cha mẹ sẽ để lại cho mình, nên ép buộc, thậm chí uy hiếp, để cha mẹ phải cho mình ngay lúc cần. Nhưng hiểu “cậy cha” này là người già chẳng những không “cậy con” được, mà còn trở nên xung đột, những ngày cuối đời sống mệt mỏi, đau buồn… Vì vậy, việc quản lý tốt tài sản ở tuổi già cũng có thể khiến con cái không “cậy cha” một cách vô trách nhiệm.
Ở góc độ truyền thống, quan niệm “Trẻ cậy cha, già cậy con” vẫn còn giá trị cốt lõi, nhưng trong xã hội hiện đại, nó cần được bổ sung bởi tinh thần tự lập, tự cường, lòng nhân ái và hiểu biết pháp luật. Một xã hội văn minh không phải là nơi con cái vô trách nhiệm với cha mẹ, cũng không phải nơi cha mẹ trói buộc con cái bằng tình cảm và nghĩa vụ.
Vì vậy, mỗi người nên để “cậy” trở thành sự dựa vào nhau trong yêu thương và trách nhiệm, chứ không phải gánh nặng hay ỷ lại. Chỉ khi ấy, câu nói dân gian xưa mới tiếp tục là kim chỉ nam cho các thế hệ, giúp gia đình Việt Nam vững mạnh trong thời đại mới. Cũng như trên tinh thần đó, “dưỡng nhi” không phải chỉ để “đãi lão” mà là sự trao đổi yêu thương, sẻ chia trách nhiệm ở một xã hội văn minh.
Nem tai Hà Nội cuốn vị và ấn tượng bởi tai giòn sần sật, dậy mùi thơm của thính gạo, chút the cay từ ớt. Khi ăn, lấy vỏ bánh đa nem, thêm rau sống, chút bún, vài ba miếng tai cuộn tròn lại chấm nước mắm chua ngọt. Nem tai cuốn vị ở sự cân bằng: béo nhưng không ngấy, thơm mà vẫn thanh vị.
Nem chạo chân giò
Thịt chân giò băm hoặc giã nhuyễn trộn cùng bì thái sợi, riềng, sả rồi hấp hoặc rang khô nhẹ. Khi ăn cảm nhận rõ độ dẻo mềm của thịt quyện với mùi thơm cay ấm của riềng và cái dai sật của bì lợn. Đây là món thường xuất hiện trong các dịp sum vầy vùng Hà Nam Ninh cũ. Món này ăn kèm rau sống, sung muối và chén nước mắm tỏi ớt khá bắt vị.
Nem nắm Giao Thủy
Món ăn mang vẻ mộc mạc đặc trưng của Nam Định. Thịt nạc luộc chín thái nhỏ trộn với bì lợn và thính gạo rang vàng thơm, nắm thành từng nắm vừa tay. Món này không cầu kỳ gia vị nhưng đòi hỏi thính phải thơm và khô ráo để tạo vị bùi ngậy đặc trưng. Khi ăn cuốn lá sung, đinh lăng, chấm nước mắm truyền thống mới đúng điệu. Cảm giác đầu tiên là vị bùi của thính, sau đó là độ dai giòn của bì và hậu thơm rất lâu nơi đầu lưỡi.
Nem Phùng
Sở dĩ có tên gọi Nem Phùng vì có xuất xứ từ thị trấn Phùng, nay thuộc huyện Đan Phượng, Hà Nội. Món ăn dân dã này len lỏi và dần phổ biến, được nhiều người Hà thành yêu thích mỗi khi tề tựu bạn bè, hay trong các cỗ chạp hiếu hỉ.
Thịt lợn và bì thái sợi được trộn cùng thính rồi gói trong lá sung hoặc lá chuối nhỏ. Nem Phùng vị đậm và bùi hơn nem tai, càng nhai càng hấp dẫn. Người Hà Nội thường ăn nem Phùng như món quà chiều, nhẩn nha cùng chén trà hoặc chút rượu nhạt. Cái thú của món ăn này nằm ở cảm giác "ăn chơi" nhưng nhẹ bụng mà vẫn đầy hương vị.
Tré Huế
Nếu các món nem thính miền Bắc thiên về vị bùi thơm của thính thì tré nổi bật bởi vị chua nhẹ lên men tự nhiên, thơm mùi riềng, tỏi và mè rang. Tai heo, thịt đầu, bì lợn được thái nhỏ, trộn gia vị rồi gói trong lá chuối, bên ngoài bọc rơm như một "cây chổi nhỏ". Khi mở tré, mùi thơm lên men đặc trưng bung ra rất kích thích vị giác. Ăn tré cảm nhận rõ sự hòa quyện giữa chua, cay, mặn, ngọt như đúng tinh thần ẩm thực Huế cầu kỳ nhưng sâu vị.
Nem chạo
Món ăn này gợi nhớ những bữa nhậu bình dân mà tinh tế của người Bắc. Khác với nem tai dùng tai luộc thái mỏng, nem chạo thường sử dụng thịt nạc vai hoặc chân giò rang săn rồi trộn cùng bì, riềng, sả và thính. Mùi thơm của gạo rang hòa với vị cay nhẹ của riềng khiến món ăn vừa gần gũi vừa rất bắt vị. Nem chạo ngon khi ăn cùng lá sung non, rau thơm và chén tương ớt hoặc nước mắm pha chua cay.
Dù mang nhiều tên gọi và cách chế biến khác nhau, các món nem, tré hay chạo đều có điểm chung là tận dụng kỹ thuật lên men, rang thính và phối hợp rau thơm để tạo chiều sâu hương vị. Đó không chỉ là món ăn mà còn phản ánh cách người Việt xưa bảo quản thực phẩm, cân bằng vị giác và biến những nguyên liệu quen thuộc thành nét riêng của từng vùng miền.
Giáo sư Li Meijin, chuyên gia tâm lý trẻ em Trung Quốc, nhận định mọi hành động của đứa trẻ trên bàn ăn đều phản ánh chân thực trình độ giáo dục của gia đình. Những khiếm khuyết trong tính cách cần được uốn nắn kịp thời.
Theo giáo sư Li Meijin nếu con bạn có 3 hành vi sau khi ăn, tương lai lớn lên rất dễ gặp trắc trở.
Tranh giành món ăn mình thích
Hành vi này không chỉ khiến những người ngồi cùng bàn khó chịu mà còn nuôi dưỡng sự ích kỷ ở trẻ. Nghiên cứu của Đại học California (Mỹ) chỉ ra rằng, những đứa trẻ có tính cách độc đoán, kiêu ngạo từ nhỏ có nguy cơ phát triển xu hướng bạo lực khi trưởng thành, khó thích nghi với môi trường công sở và xã hội.
Gây ồn ào, ngắt lời người lớn
Việc la hét, tạo tiếng động lớn hay liên tục ngắt lời người khác trên bàn ăn cho thấy đứa trẻ thiếu sự đồng cảm và không tôn trọng người xung quanh.
Từ trường học đến giảng đường, một đứa trẻ thiếu tinh tế như vậy rất khó tìm được tri kỷ hay gặt hái thành công.
Xới tung đĩa thức ăn chung
Nhiều đứa trẻ có thói quen dùng đũa cá nhân lật qua lật lại các món trên đĩa, gắp lên rồi lại bỏ xuống nếu không ưng ý. Hành vi này vừa mất vệ sinh, vừa thể hiện sự coi thường những người ăn cùng. Ở nhà cha mẹ có thể tặc lưỡi bỏ qua, nhưng bước ra xã hội, thói quen này sẽ khiến đứa trẻ bị cô lập.
Để chuẩn bị hành trang tốt nhất cho con bước vào đời, các chuyên gia tâm lý và bác sĩ nhi khoa khuyên cha mẹ nên rèn luyện cho trẻ các quy tắc bàn ăn cơ bản ngay khi con tròn 2 tuổi – độ tuổi bắt đầu tự xúc ăn:
Tư thế ngồi ngay ngắn
Ngồi thẳng lưng khi ăn không chỉ tốt cho hệ tiêu hóa mà còn tạo ra phong thái lịch sự, tự tin. Cha mẹ nên dạy con khi ăn món Á không được cúi gằm mặt xuống bàn, phải biết nâng bát và cầm đũa đúng cách, tuyệt đối không chống khuỷu tay lên bàn hoặc rung chân.
Khi ăn món Tây, hướng dẫn con dùng nĩa đưa thức ăn lên miệng thay vì vươn cổ, rướn người.
Kính trên nhường dưới
Trên bàn ăn, thứ tự trước sau chính là biểu hiện của lòng tôn trọng. Khi nhận bát cơm hay thức ăn từ người lớn, trẻ cần đón nhận bằng cả hai tay cùng một lời cảm ơn lễ phép để thể hiện sự kính trọng.
Không chê bai món ăn và học cách biết ơn
Nghiên cứu từ các chuyên gia tâm lý tại Đại học Yale (Mỹ) xác nhận những đứa trẻ biết ơn thường có trí tuệ cảm xúc cao hơn và có nhiều khả năng thành công hơn trong cuộc sống sau này.
Trên bàn ăn, lòng biết ơn thể hiện rõ nhất qua việc không đưa ra phản hồi tiêu cực về món ăn ngay tại chỗ. Điều này bị coi là thiếu lịch sự và tôn trọng người đã chuẩn bị bữa ăn.
Thay vì phàn nàn, một câu khen ngợi đơn giản hoặc thái độ vui vẻ đón nhận sẽ giúp nuôi dưỡng nguồn năng lượng tích cực cho cả gia đình.
Một bữa ăn tuy giản đơn nhưng lại là tấm gương phản chiếu nhân cách. Phép tắc bàn ăn không tự nhiên mà có, tất cả đều đến từ sự giáo dưỡng và uốn nắn kiên trì của cha mẹ từ thuở lọt lòng.
Muốn con có một tương lai rộng mở, yêu thương thôi là chưa đủ, hãy bắt đầu rèn cho con từ ngay chính chiếc "thẻ căn cước" đầu đời là văn hóa bàn ăn.
Vào buổi lễ bế giảng và tốt nghiệp tiểu học của con gái cách đây không lâu, vợ chồng chị Hương Trầm ở Lâu Thượng, tỉnh Thái Nguyên đều có mặt đầy đủ để cùng chúc mừng khoảnh khắc quan trọng này.
Sau đó, người phụ nữ 31 tuổi đăng tải video chụp cùng con gái lên trang cá nhân với mục đích lưu giữ kỷ niệm, không ngờ đoạn clip nhận về lượng tương tác lớn với hàng triệu lượt xem cùng nhiều bình luận.
Trong đó phần lớn ý kiến bày tỏ sự ngạc nhiên bởi gương mặt trẻ trung hơn nhiều so với tuổi thật của người mẹ. Thậm chí, không ít người bình luận, họ không nghĩ rằng đây là hai mẹ con mà tưởng nhầm rằng "hai chị em sinh đôi".
Chia sẻ với phóng viên Dân trí, chị Hương Trầm (SN 1995) cho biết, con gái lớn của chị sinh năm 2015, tức là hai mẹ con cách nhau đúng 20 tuổi. Người mẹ 9X tỏ ra bất ngờ khi đoạn video ghi lại khoảnh khắc đời thường của gia đình nhận được sự quan tâm lớn từ cộng đồng mạng.
Chị Trầm cho biết, bản thân chị có tính cách vui vẻ thoải mái, thường chọn trang phục trẻ trung nên thường xuyên nhận những lời khen về ngoại hình.
Sau khi video nhận được sự chú ý, bên cạnh những lời khen, một số ý kiến cho rằng người mẹ lựa chọn bộ đồ khi dự lễ bế giảng của con chưa phù hợp với tính chất nghiêm túc của buổi lễ. Điều này khiến chị cũng buồn và suy nghĩ.
Tuy nhiên sau đó, khi cô giáo gửi ảnh gia đình vào nhóm phụ huynh và không đề cập tới chuyện ăn mặc, người mẹ phần nào thấy yên tâm.
“Có thể vì tôi sống khá vô tư, được gia đình chồng yêu quý nên có phần trẻ trung hơn độ tuổi”, người mẹ 9X bộc bạch.
Chia sẻ về cuộc sống hôn nhân, chị Trầm cho biết quen chồng vào năm 2013 khi cả hai sống chung một xóm trọ. Thời điểm đó, cô gái làm việc tại một công ty và tình cờ quen biết ông xã qua những lần gặp gỡ hàng ngày.
Từ mối quan hệ đơn thuần, cả hai dần nảy sinh tình cảm rồi quyết định kết hôn vào năm 2014. Chồng của Trầm hơn cô một tuổi.
Một năm sau ngày cưới, cặp đôi đón con gái đầu lòng. Đến năm 2016, gia đình nhỏ có thêm một bé trai.
Nhìn lại hành trình hơn một thập kỷ gắn bó, Trầm cho biết điều khiến cô quyết định gắn bó với chồng không phải điều kiện kinh tế mà là sự chân thành và tình cảm của gia đình anh.
“Gia đình chồng tôi tuy không giàu có nhưng mọi người sống rất tình cảm. Đó là điều khiến tôi cảm thấy yên tâm khi quyết định kết hôn”, cô nói.
Theo lời Hương Trầm, ông xã là người hiền lành, dễ tính và luôn quan tâm tới gia đình hai bên. Mỗi khi nhà ngoại có việc, anh đều sẵn sàng có mặt để phụ giúp.
Cũng giống nhiều cặp đôi trẻ khác, thời gian đầu yêu nhau, cả hai từng có những lúc cãi vã vì còn trẻ và chưa thực sự thấu hiểu nhau. Tuy nhiên, sau khi kết hôn và có con, họ dần học cách nghĩ cho đối phương nhiều hơn.
“Lúc mới yêu thì cũng có cãi nhau vì còn trẻ. Nhưng sau này lấy nhau rồi, cả hai đều nghĩ cho nhau hơn nên gia đình khá êm ấm. Suốt 12 năm bên nhau, vợ chồng mình chưa từng có mâu thuẫn quá lớn hay to tiếng với nhau”, Trầm chia sẻ.
Do kết hôn và sinh con khi còn trẻ, người mẹ 9X thừa nhận không tránh khỏi những bỡ ngỡ, nhưng may mắn được gia đình nhà nội hỗ trợ, cùng chăm sóc giúp đỡ các cháu.
Với cô, cuộc sống hiện tại không quá cầu kỳ hay hào nhoáng. Điều cô trân trọng nhất là có một gia đình nhỏ bình yên, các con khỏe mạnh và vợ chồng luôn đồng hành cùng nhau trong cuộc sống.
