Bệnh không lây nhiễm đang trở thành một trong những thách thức lớn của y tế Việt Nam sau đại dịch COVID-19.
Theo Tổ chức Y tế thế giới (WHO), bên cạnh việc ứng phó với các bệnh truyền nhiễm mới nổi, các quốc gia cần tăng cường nguồn lực cho phòng ngừa, phát hiện sớm và điều trị các bệnh mạn tính như tim mạch, ung thư, đái tháo đường, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính và rối loạn sức khỏe tâm thần.
Tại Việt Nam, báo cáo từ các bệnh viện cho thấy khoảng 65-75% người bệnh nội trú liên quan đến nhóm bệnh không lây nhiễm. Một số bệnh lý phổ biến cũng đang có xu hướng gia tăng.
Theo Bệnh viện Nội tiết Trung ương, khoảng 6-7% dân số mắc đái tháo đường. Viện Tim mạch Quốc gia Việt Nam cho biết tăng huyết áp ảnh hưởng đến khoảng 25% người trên 25 tuổi.
Ước tính mỗi năm, bệnh không lây nhiễm chiếm khoảng 80% tổng số ca tử vong tại Việt Nam. Thực trạng này đặt ra yêu cầu cấp thiết về các phương thức theo dõi sức khỏe thường xuyên, phát hiện sớm nguy cơ và hỗ trợ người dân quản lý bệnh ngay từ cộng đồng.
Khoảng trống trong quản lý bệnh mạn tính
Phát biểu tại sự kiện ra mắt ứng dụng chăm sóc sức khỏe 24/7 ứng dụng trí tuệ nhân tạo, Thiếu tướng, PGS.TS.BS Phạm Nguyên Sơn, Phó Chủ tịch Hội Tim mạch Việt Nam, nguyên Phó Giám đốc Bệnh viện Trung ương Quân đội 108, cho biết bệnh mạn tính thường diễn biến kéo dài, trong khi tình trạng sức khỏe của người bệnh có thể thay đổi theo từng ngày.
“Với mô hình tái khám định kỳ, bác sĩ thường chỉ nắm được tình trạng tại thời điểm người bệnh đến viện. Phần lớn thời gian còn lại, dữ liệu sức khỏe bị bỏ trống”, ông nói.
Theo ông, đây là khoảng trống nguy hiểm trong quản lý các bệnh như tăng huyết áp, tim mạch, đái tháo đường, rối loạn lipid máu và bệnh thận. Một bệnh nhân có thể được đánh giá ổn định trong ngày khám, nhưng sau đó xuất hiện biến động huyết áp, đường huyết hoặc triệu chứng bất thường mà không được phát hiện kịp thời.
“Dữ liệu sức khỏe của người bệnh cần được cập nhật thường xuyên theo thời gian thực. Khi người bệnh đo huyết áp hằng ngày, hệ thống AI có thể hỗ trợ đưa ra cảnh báo hoặc khuyến nghị cơ bản. Tuy nhiên, AI không thể thay thế bác sĩ mà chỉ là công cụ hỗ trợ quản lý người bệnh hiệu quả hơn”, ông nhấn mạnh vai trò của dữ liệu trực tuyến trong theo dõi sức khỏe.
Thực tế lâm sàng cũng cho thấy bệnh mạn tính đang có xu hướng trẻ hóa. PGS Sơn dẫn trường hợp một bệnh nhân nam sinh năm 1999, nặng 102kg, có huyết áp 180/120mmHg, đồng thời mắc đái tháo đường và rối loạn lipid máu.
Đồng bộ hạ tầng bệnh án điện tử nhằm cá thể hóa phác đồ điều trị
Để kiểm soát hiệu quả các chỉ số lâm sàng, dữ liệu đầu vào cần được chuẩn hóa và cập nhật đầy đủ. Theo TS.BS Hà Anh Đức, Cục trưởng Cục Quản lý Khám, chữa bệnh, Bộ Y tế, với bệnh tăng huyết áp, việc theo dõi và kiểm soát chỉ số liên tục có ý nghĩa quan trọng trong phòng ngừa đột quỵ và các biến chứng tim mạch.
Theo ông Đức, Bộ Y tế đã ban hành kế hoạch triển khai hồ sơ sức khỏe điện tử cho người dân, gắn với định hướng chuyển đổi số trong lĩnh vực y tế. Cơ quan quản lý cũng đã xây dựng cấu trúc định danh cho khoảng 130.000 trường thông tin liên quan đến bệnh án điện tử, tạo nền tảng cho việc chuẩn hóa và khai thác dữ liệu khám chữa bệnh.
“Nếu tất cả 1.700 bệnh viện sử dụng bệnh án điện tử, ngành y tế có thể có tới hàng trăm triệu dữ liệu phục vụ chăm sóc sức khỏe. Nếu làm tốt hồ sơ sức khỏe cá nhân, việc cá thể hóa phác đồ điều trị sẽ có nhiều triển vọng trong tương lai”, ông Đức nhận định.
Tuy nhiên, theo các chuyên gia, dữ liệu lớn chỉ có giá trị khi bảo đảm độ chính xác và được cập nhật thường xuyên. Với nhóm người cao tuổi có bệnh lý phức tạp, các nền tảng công nghệ cần có khả năng theo dõi đồng thời nhiều chỉ số, hỗ trợ sàng lọc nhiều bệnh mạn tính trên cùng một hệ thống, từ đó phục vụ tốt hơn cho quản lý sức khỏe dài hạn.
Dưới góc nhìn chiến lược về phát triển khoa học công nghệ, ông Nguyễn Huy Dũng, Ủy viên Trung ương Đảng khóa XIV (dự khuyết) và Ủy viên chuyên trách Ban Chỉ đạo Trung ương về phát triển khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, nhấn mạnh vai trò cốt lõi của dữ liệu số như một tư liệu sản xuất mới.
Theo ông, lực lượng sản xuất mới chính là sự phối hợp chặt chẽ giữa trình độ chuyên môn của con người và năng lực tính toán của trí tuệ nhân tạo.
“Cha ông ta từ xưa đã đúc kết phương châm ‘Nam dược trị Nam nhân’. Suy rộng ra, những bài toán xã hội hay vấn đề của người Việt chỉ có thể được giải quyết tốt nhất bởi chính chúng ta. Dù đây là một thực tế hiển nhiên, nhưng để biến điều đó thành hành động đòi hỏi một hành trình nỗ lực bền bỉ và quyết tâm rất lớn”, ông nhấn mạnh.
Tại buổi lễ, Bệnh viện Răng hàm mặt trung ương TP.HCM đã trao tặng thiết bị nha khoa trị giá 300 triệu đồng nhằm phục vụ chương trình nha học đường theo mô hình trường - trạm, với sự có mặt của Phó bí thư Thành ủy, Chủ tịch Ủy ban MTTQ Việt Nam TP.HCM Nguyễn Phước Lộc.
Nằm trong khuôn khổ các hoạt động hưởng ứng Ngày Sức khỏe toàn dân, các y bác sĩ Bệnh viện Răng hàm mặt trung ương TP.HCM đã thăm khám hơn 1.000 học sinh tại Trường tiểu học Cao Văn Ngọc, đặc khu Côn Đảo, đồng thời tư vấn, hướng dẫn kỹ năng vệ sinh và chăm sóc răng miệng đúng cách.
Bên cạnh đó các bác sĩ đã tổ chức chương trình khám, điều trị chuyên sâu, thực hiện cấy ghép implant nha khoa cho 10 cụ người cao tuổi tại đặc khu Côn Đảo.
Báo cáo tại sự kiện, đại diện Bệnh viện Răng hàm mặt trung ương TP.HCM cho biết trong giai đoạn 2026 - 2028, đơn vị sẽ tiếp tục triển khai chương trình nha học đường tại Côn Đảo, với mục tiêu bảo đảm 100% học sinh tiểu học được tiếp cận giáo dục sức khỏe răng miệng, dự phòng và điều trị sâu răng.
Song song đó, bệnh viện sẽ phối hợp với Sở Y tế TP.HCM và Trung tâm Y tế quân dân y Côn Đảo trong quản lý, theo dõi tình trạng sức khỏe răng miệng của người dân thông qua hồ sơ sức khỏe điện tử.
Công tác nâng cao năng lực chuyên môn cho y tế địa phương cũng được chú trọng thông qua việc cử bác sĩ luân phiên hỗ trợ, chuyển giao và thực hành các kỹ thuật chuyên sâu như phẫu thuật miệng, nội nha, điều trị nha chu cho người lớn và phục hình răng.
Ngoài ra, bệnh viện còn hỗ trợ vật tư, trang thiết bị y tế nhằm đảm bảo điều kiện khám, chữa bệnh cho Trung tâm Y tế quân dân y Côn Đảo.
Nghiên cứu mới công bố trên tạp chí The Journal of Affective Disorders (Hà Lan) cho thấy, caffeine - đặc biệt là từ cà phê - tác động khác nhau lên mỗi người; uống cà phê với lượng vừa phải có thể có lợi cho sức khỏe tinh thần.
Nghiên cứu sử dụng dữ liệu từ UK Biobank (Anh), theo dõi thói quen ăn uống của hơn 461.000 người trong trung bình 13,4 năm. Trong thời gian này, ghi nhận 18.220 ca mới rối loạn cảm xúc và 18.547 ca mới rối loạn do căng thẳng.
Khi so sánh với lượng cà phê tiêu thụ, nhóm uống 2 - 3 tách cà phê mỗi ngày (mỗi tách khoảng 240 ml) có nguy cơ thấp nhất mắc các chứng rối loạn nêu trên. Ngược lại, nhóm uống nhiều hơn hoặc ít hơn mức này đều có nguy cơ cao hơn. Mối liên hệ này cũng rõ rệt hơn ở nam giới, theo Health (Mỹ).
Khi được sử dụng ở mức phù hợp với cơ thể, cà phê có thể mang lại một số lợi ích tiềm năng sau đối với tinh thần:
Cà phê giàu chất chống oxy hóa, giúp giảm viêm và có thể giảm mức lo âu. Các polyphenol trong cà phê hỗ trợ sức khỏe não bộ và điều hòa phản ứng với stress.
Caffeine có thể tăng cường hoạt động của dopamine - “hormone tạo cảm giác dễ chịu”, giúp giảm cảm giác lo âu.
Caffeine chặn thụ thể adenosine, tạm thời làm giảm cảm giác mệt mỏi và tăng sự tỉnh táo. Với một số người, điều này giúp họ cảm thấy tập trung và bớt căng thẳng.
Các chuyên gia nhấn mạnh rằng mỗi người phản ứng với caffeine theo cách khác nhau và cà phê không phải là phương pháp điều trị lo âu. Ở liều cao, caffeine vẫn có thể làm lo âu nặng hơn vì làm tăng nhịp tim, huyết áp và kích thích hệ thần kinh. Những người dễ lo âu, tăng huyết áp hoặc rối loạn nhịp tim cần đặc biệt thận trọng.
Một số người nhạy cảm với caffeine có thể thấy bồn chồn, hồi hộp, tim đập nhanh ngay cả khi uống ít. Uống cà phê lúc đói, thiếu ngủ hoặc cơ thể chuyển hóa caffeine chậm cũng làm tăng khả năng xuất hiện các triệu chứng này.
Nếu không chắc cà phê ảnh hưởng thế nào đến mình, hãy theo dõi cảm giác sau khi uống. Nếu thấy tỉnh táo, tập trung và dễ chịu, có thể bạn hợp với cà phê. Ngược lại, nếu thấy run tay, hồi hộp, lo lắng hoặc mất ngủ, cà phê có thể đang ảnh hưởng tiêu cực đến bạn.
Một chuyên gia dinh dưỡng sẽ giải thích rõ về vấn đề trên, đồng thời mách bạn bí quyết để thưởng thức ổ bánh mì thơm ngon mà vẫn giữ đường huyết ổn định.
Chuyên gia dinh dưỡng Brittany Poulson, nhà tư vấn và giáo dục về bệnh tiểu đường của Mỹ, cho biết: Một ổ bánh mì thịt thường sẽ gây ra sự tăng lượng đường trong máu, đặc biệt là trong vòng 1 - 2 giờ đầu sau khi ăn.
Bánh mì trắng làm tăng đường huyết nhanh chóng vì được làm từ ngũ cốc tinh chế, có chỉ số đường huyết cao và ít carbohydrate phức hợp, khiến tiêu hóa và hấp thụ nhanh hơn so với ngũ cốc nguyên hạt.
Trong khi đó, thịt bổ sung protein nạc, đóng vai trò quan trọng trong việc điều chỉnh tốc độ hấp thụ carbohydrate. Protein giúp làm chậm quá trình làm trống dạ dày, trì hoãn sự hấp thụ đường và kích thích phản ứng insulin ít hơn, ổn định hơn.
Mặc dù không ngăn chặn hoàn toàn sự tăng đường huyết, protein giúp giảm tốc độ và mức độ tăng đột biến, theo trang tin sức khỏe Verywell Health.
Chuyên gia Poulson cho biết: Bạn không cần từ bỏ món ngon này. Những điều chỉnh đơn giản sau sẽ giúp bạn thưởng thức bánh mì trong khi vẫn giữ lượng đường trong máu ổn định hơn.
Chú ý đến khẩu phần ăn: Để ngăn ngừa tình trạng đường huyết tăng đột biến, nguyên tắc chung là nên tiêu thụ 30 - 60 gram carbohydrate mỗi bữa - tương đương với 1 ổ bánh mì trắng. Tuy nhiên, để kiểm soát lượng đường trong máu hiệu quả hơn, chỉ nên giới hạn mỗi lần nửa ổ bánh mì, chứa 10 - 25 gram carbohydrate.
Chọn loại bánh mì: Bánh mì đen (nguyên cám) có chỉ số đường huyết thấp hơn nhiều (49) so với bánh mì trắng (69), khiến lượng đường trong máu tăng chậm và ổn định hơn.
Thêm rau: Bổ sung rau, dưa chuột, cà chua, hành tây hoặc ớt chuông để tăng chất xơ.
Thêm chất béo lành mạnh: Dùng bơ trái, phô mai hoặc sốt mayonnaise.
Những thay đổi nhỏ này giúp làm chậm quá trình tiêu hóa và giảm mức độ tăng đột biến lượng đường trong máu.
Đặc biệt, để tốt cho sức khỏe tổng thể, nên chọn thịt gà hoặc thịt nạc, tránh thịt mỡ hoặc thịt chế biến sẵn.
Ngoài ra, điều quan trọng là cần kết hợp với chế độ ăn uống tổng thể cân bằng, lành mạnh trong suốt cả ngày.
