Bệnh không lây nhiễm đang trở thành một trong những thách thức lớn của y tế Việt Nam sau đại dịch COVID-19.
Theo Tổ chức Y tế thế giới (WHO), bên cạnh việc ứng phó với các bệnh truyền nhiễm mới nổi, các quốc gia cần tăng cường nguồn lực cho phòng ngừa, phát hiện sớm và điều trị các bệnh mạn tính như tim mạch, ung thư, đái tháo đường, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính và rối loạn sức khỏe tâm thần.
Tại Việt Nam, báo cáo từ các bệnh viện cho thấy khoảng 65-75% người bệnh nội trú liên quan đến nhóm bệnh không lây nhiễm. Một số bệnh lý phổ biến cũng đang có xu hướng gia tăng.
Theo Bệnh viện Nội tiết Trung ương, khoảng 6-7% dân số mắc đái tháo đường. Viện Tim mạch Quốc gia Việt Nam cho biết tăng huyết áp ảnh hưởng đến khoảng 25% người trên 25 tuổi.
Ước tính mỗi năm, bệnh không lây nhiễm chiếm khoảng 80% tổng số ca tử vong tại Việt Nam. Thực trạng này đặt ra yêu cầu cấp thiết về các phương thức theo dõi sức khỏe thường xuyên, phát hiện sớm nguy cơ và hỗ trợ người dân quản lý bệnh ngay từ cộng đồng.
Khoảng trống trong quản lý bệnh mạn tính
Phát biểu tại sự kiện ra mắt ứng dụng chăm sóc sức khỏe 24/7 ứng dụng trí tuệ nhân tạo, Thiếu tướng, PGS.TS.BS Phạm Nguyên Sơn, Phó Chủ tịch Hội Tim mạch Việt Nam, nguyên Phó Giám đốc Bệnh viện Trung ương Quân đội 108, cho biết bệnh mạn tính thường diễn biến kéo dài, trong khi tình trạng sức khỏe của người bệnh có thể thay đổi theo từng ngày.
“Với mô hình tái khám định kỳ, bác sĩ thường chỉ nắm được tình trạng tại thời điểm người bệnh đến viện. Phần lớn thời gian còn lại, dữ liệu sức khỏe bị bỏ trống”, ông nói.
Theo ông, đây là khoảng trống nguy hiểm trong quản lý các bệnh như tăng huyết áp, tim mạch, đái tháo đường, rối loạn lipid máu và bệnh thận. Một bệnh nhân có thể được đánh giá ổn định trong ngày khám, nhưng sau đó xuất hiện biến động huyết áp, đường huyết hoặc triệu chứng bất thường mà không được phát hiện kịp thời.
“Dữ liệu sức khỏe của người bệnh cần được cập nhật thường xuyên theo thời gian thực. Khi người bệnh đo huyết áp hằng ngày, hệ thống AI có thể hỗ trợ đưa ra cảnh báo hoặc khuyến nghị cơ bản. Tuy nhiên, AI không thể thay thế bác sĩ mà chỉ là công cụ hỗ trợ quản lý người bệnh hiệu quả hơn”, ông nhấn mạnh vai trò của dữ liệu trực tuyến trong theo dõi sức khỏe.
Thực tế lâm sàng cũng cho thấy bệnh mạn tính đang có xu hướng trẻ hóa. PGS Sơn dẫn trường hợp một bệnh nhân nam sinh năm 1999, nặng 102kg, có huyết áp 180/120mmHg, đồng thời mắc đái tháo đường và rối loạn lipid máu.
Đồng bộ hạ tầng bệnh án điện tử nhằm cá thể hóa phác đồ điều trị
Để kiểm soát hiệu quả các chỉ số lâm sàng, dữ liệu đầu vào cần được chuẩn hóa và cập nhật đầy đủ. Theo TS.BS Hà Anh Đức, Cục trưởng Cục Quản lý Khám, chữa bệnh, Bộ Y tế, với bệnh tăng huyết áp, việc theo dõi và kiểm soát chỉ số liên tục có ý nghĩa quan trọng trong phòng ngừa đột quỵ và các biến chứng tim mạch.
Theo ông Đức, Bộ Y tế đã ban hành kế hoạch triển khai hồ sơ sức khỏe điện tử cho người dân, gắn với định hướng chuyển đổi số trong lĩnh vực y tế. Cơ quan quản lý cũng đã xây dựng cấu trúc định danh cho khoảng 130.000 trường thông tin liên quan đến bệnh án điện tử, tạo nền tảng cho việc chuẩn hóa và khai thác dữ liệu khám chữa bệnh.
“Nếu tất cả 1.700 bệnh viện sử dụng bệnh án điện tử, ngành y tế có thể có tới hàng trăm triệu dữ liệu phục vụ chăm sóc sức khỏe. Nếu làm tốt hồ sơ sức khỏe cá nhân, việc cá thể hóa phác đồ điều trị sẽ có nhiều triển vọng trong tương lai”, ông Đức nhận định.
Tuy nhiên, theo các chuyên gia, dữ liệu lớn chỉ có giá trị khi bảo đảm độ chính xác và được cập nhật thường xuyên. Với nhóm người cao tuổi có bệnh lý phức tạp, các nền tảng công nghệ cần có khả năng theo dõi đồng thời nhiều chỉ số, hỗ trợ sàng lọc nhiều bệnh mạn tính trên cùng một hệ thống, từ đó phục vụ tốt hơn cho quản lý sức khỏe dài hạn.
Dưới góc nhìn chiến lược về phát triển khoa học công nghệ, ông Nguyễn Huy Dũng, Ủy viên Trung ương Đảng khóa XIV (dự khuyết) và Ủy viên chuyên trách Ban Chỉ đạo Trung ương về phát triển khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, nhấn mạnh vai trò cốt lõi của dữ liệu số như một tư liệu sản xuất mới.
Theo ông, lực lượng sản xuất mới chính là sự phối hợp chặt chẽ giữa trình độ chuyên môn của con người và năng lực tính toán của trí tuệ nhân tạo.
“Cha ông ta từ xưa đã đúc kết phương châm ‘Nam dược trị Nam nhân’. Suy rộng ra, những bài toán xã hội hay vấn đề của người Việt chỉ có thể được giải quyết tốt nhất bởi chính chúng ta. Dù đây là một thực tế hiển nhiên, nhưng để biến điều đó thành hành động đòi hỏi một hành trình nỗ lực bền bỉ và quyết tâm rất lớn”, ông nhấn mạnh.
Mức phạt này được quy định tại Nghị định 90/2026 về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực y tế vừa được Chính phủ ban hành. Theo đó, nhiều hành vi về uống rượu bia, kinh doanh hay quảng cáo mặt hàng sẽ bị xử phạt với mức tiền lên tới hàng chục triệu đồng nếu không tuân thủ quy định của nhà nước.
Thực tế, văn hóa tiệc tùng tại Việt Nam thường xuyên xuất hiện tình trạng ép những người không muốn hoặc không có tửu lượng phải dùng rượu bia. Cơ quan quản lý kỳ vọng chế tài trên xóa bỏ thói quen lôi kéo độc hại, hướng cộng đồng đến việc tiêu dùng tự nguyện và văn minh hơn.
Cùng mức phạt 1-3 triệu đồng, nhà chức trách sẽ xử lý các cơ sở bán đồ uống có cồn cho người dưới 18 tuổi hoặc không niêm yết thông báo cấm bán cho trẻ vị thành niên ở vị trí dễ quan sát. Người kinh doanh sẽ mất 5-10 triệu đồng nếu mở điểm bán tiêu thụ tại chỗ trong bán kính 100 mét quanh các cơ sở y tế, trường học hoặc kinh doanh tại những địa điểm cấm. Với nền tảng thương mại điện tử, chủ gian hàng phải nộp 10-20 triệu đồng nếu không tích hợp màng lọc ngăn chặn người dưới 18 tuổi tìm kiếm và mua hàng.
Chính quyền áp dụng khung hình phạt nặng nhất 20-30 triệu đồng đối với hành vi sử dụng sản phẩm từ 15 độ cồn trở lên để khuyến mại. Cơ quan chức năng cũng dùng mức phạt này để xử lý những doanh nghiệp thuê người chưa đủ 18 tuổi đóng quảng cáo, hoặc nhắm mục tiêu tiếp thị tới học sinh, sinh viên, thanh niên và phụ nữ mang thai.
Những biện pháp đánh mạnh vào túi tiền người vi phạm xuất phát từ hệ lụy nghiêm trọng của tình trạng lạm dụng thức uống có cồn. Dữ liệu từ Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) chỉ ra Việt Nam hiện đứng thứ hai Đông Nam Á và thứ ba châu Á về lượng tiêu thụ bình quân đầu người, "đốt" khoảng 3,4 tỷ USD mỗi năm cho rượu bia. Khoảng 44% nam giới trưởng thành tại Việt Nam đang duy trì thói quen uống ở mức nguy hại. Đặc biệt trong các dịp lễ Tết, số ca ngộ độc hoặc tai nạn liên quan đồ uống có cồn tăng nhanh tạo áp lực quá tải lên các bệnh viện và y bác sĩ.
PGS.TS Nguyễn Quang Dũng, Phó trưởng Bộ môn Dinh dưỡng và An toàn thực phẩm, Đại học Y Hà Nội, nói tác động tàn khốc của chất cồn lên cơ thể thường diễn ra âm thầm. Chất độc từ đồ uống này trực tiếp phá hủy hệ miễn dịch, gây cao huyết áp, bệnh tim mạch và hàng loạt bệnh ung thư nguy hiểm ở vòm họng, thực quản, gan hay đại trực tràng...
Sáng 1-6, đúng dịp Quốc tế Thiếu nhi, Bệnh viện Nhi Trung ương chính thức khánh thành và đưa vào hoạt động cơ sở 2 tại thôn Ngọc Than, xã Kiều Phú, Hà Nội.
Phát biểu tại buổi lễ, Bộ trưởng Bộ Y tế Đào Hồng Lan nhấn mạnh đây là công trình có ý nghĩa đặc biệt đối với sự nghiệp chăm sóc, bảo vệ sức khỏe nhân dân, nhất là trẻ em.
Theo Bộ trưởng, việc đưa cơ sở 2 vào hoạt động được kỳ vọng góp phần giải quyết tình trạng quá tải tại các bệnh viện tuyến trung ương, giảm áp lực cho cơ sở chính của Bệnh viện Nhi Trung ương trong nội thành Hà Nội.
Đồng thời, dự án tạo điều kiện để trẻ em được tiếp cận các dịch vụ khám chữa bệnh trong môi trường thuận lợi, an toàn và chất lượng hơn.
Bộ trưởng Đào Hồng Lan yêu cầu Bệnh viện Nhi Trung ương bảo đảm chất lượng chuyên môn giữa hai cơ sở phải tương đương, thậm chí cơ sở 2 cần phát huy lợi thế về hạ tầng và trang thiết bị hiện đại để cung cấp dịch vụ tốt hơn cho người bệnh.
Bà cũng đề nghị bệnh viện tiếp tục rà soát, chuẩn hóa quy trình vận hành; bố trí đầy đủ nguồn nhân lực chất lượng cao; phát triển các chuyên khoa sâu về nhi khoa; tăng cường hội nhập quốc tế; đồng thời đẩy mạnh chuyển đổi số và cải cách thủ tục hành chính.
GS.TS Trần Minh Điển, Giám đốc Bệnh viện Nhi Trung ương, cho biết nhu cầu chăm sóc sức khỏe trẻ em ngày càng tăng, số lượng bệnh nhi đến khám và điều trị tại bệnh viện liên tục gia tăng trong nhiều năm qua.
Dù đã triển khai nhiều giải pháp mở rộng hoạt động, cải tiến quy trình và nâng cao năng lực tiếp nhận, tình trạng quá tải tại cơ sở chính vẫn là thách thức lớn.
Xuất phát từ yêu cầu thực tiễn đó, Chính phủ đã đầu tư xây dựng cơ sở 2 nhằm từng bước giảm tải cho cơ sở chính, mở rộng không gian phát triển của bệnh viện và giúp ngày càng nhiều trẻ em được tiếp cận dịch vụ y tế chất lượng cao.
Dự án được khởi công từ năm 2023 trên diện tích gần 6ha, với tổng mức đầu tư hơn 880 tỉ đồng.
Theo ông Điển, đến nay cơ sở 2 đã hoàn thành các hạng mục xây dựng, đáp ứng đầy đủ các điều kiện pháp lý và chuyên môn theo quy định để chính thức đi vào hoạt động.
"Cơ sở 2 được vận hành trong tổng thể hoạt động chung của Bệnh viện Nhi Trung ương. Bệnh viện đã chuẩn bị đầy đủ nguồn nhân lực, hệ thống quản lý, quy trình chuyên môn, kỹ thuật và các điều kiện bảo đảm chất lượng để cơ sở mới hoạt động hiệu quả ngay từ những ngày đầu tiên", ông Điển chia sẻ.
Trong giai đoạn đầu, cơ sở 2 tập trung triển khai các chuyên khoa có nhu cầu khám chữa bệnh lớn nhằm giảm tải cho cơ sở chính và mở rộng khả năng tiếp cận dịch vụ y tế cho người dân.
Bệnh viện có quy mô 300 giường bệnh nội trú, gồm 11 khoa lâm sàng cùng các đơn vị cận lâm sàng và chức năng cần thiết.
Mỗi ngày cơ sở này có thể tiếp nhận từ 1.000 - 1.500 lượt khám ngoại trú. Hệ thống hạ tầng kỹ thuật đồng bộ cùng các trang thiết bị hiện đại được kỳ vọng sẽ nâng cao năng lực khám chữa bệnh, cấp cứu, hồi sức và điều trị chuyên sâu cho trẻ em.
Tại lễ phát động Cuộc thi sản phẩm phát thanh, truyền hình về gương sáng trong công tác phòng bệnh năm 2026 sáng 16-7, Thứ trưởng Bộ Y tế Nguyễn Thị Liên Hương bày tỏ xúc động khi nhắc đến những hy sinh thầm lặng của đội ngũ cán bộ y tế dự phòng, y tế cơ sở trên cả nước.
Khi dịch bệnh chưa xuất hiện, những người làm y tế dự phòng đã có mặt để giám sát, cảnh báo và chuẩn bị ứng phó. Khi dịch bùng phát hay xuất hiện các nguy cơ sức khỏe mới nổi, họ tiếp tục có mặt ở những nơi khó khăn nhất để bảo vệ sức khỏe cộng đồng.
Những cán bộ dịch tễ nhiều tháng bám địa bàn, kỹ thuật viên xét nghiệm làm việc xuyên ngày đêm, cán bộ truyền thông sức khỏe đi từng ngõ, gõ từng nhà và đội ngũ nhân viên y tế xã, y tế thôn bản nhiều năm gắn bó với vùng sâu, vùng xa, biên giới, hải đảo.
"Dù không xuất hiện nhiều trên truyền hình hay có những ca phẫu thuật kỳ tích, chính họ là những người giúp hàng triệu người không phải nhập viện, ngăn chặn dịch bệnh từ sớm, đưa vắc xin đến với trẻ em và kiến thức chăm sóc sức khỏe đến từng gia đình", Thứ trưởng chia sẻ.
Theo bà, thành công lớn nhất của công tác phòng bệnh lại là những điều ít được nhìn thấy, như những dịch bệnh không xảy ra, những ca tử vong được ngăn chặn, những gia đình tránh được mất mát và những đứa trẻ lớn lên khỏe mạnh.
Đặc biệt, ngành y tế đang chuyển mạnh từ tư duy tập trung khám, chữa bệnh sang chủ động phòng bệnh theo tinh thần Nghị quyết số 72-NQ/TW.
Cùng với đó, Luật Phòng bệnh và các văn bản hướng dẫn đã tạo nền tảng pháp lý để đổi mới toàn diện công tác phòng bệnh, đưa các dịch vụ y tế dự phòng đến gần người dân hơn.
Cũng tại lễ phát động, ông Vũ Mạnh Cường - Giám đốc Trung tâm Truyền thông - Giáo dục sức khỏe Trung ương, Bộ Y tế - cho biết cuộc thi được tổ chức nhân kỷ niệm 70 năm Ngày truyền thống y tế dự phòng Việt Nam nhằm tôn vinh những đóng góp của đội ngũ cán bộ y tế dự phòng, y tế cơ sở và lan tỏa những câu chuyện đẹp về công tác phòng bệnh.
Cuộc thi dành cho cán bộ trong và ngoài ngành y tế, các nhà sáng tạo nội dung số, sinh viên và những người yêu thích sáng tạo, với thông điệp "Chung tay phòng bệnh - Vững mạnh cộng đồng".
Ban tổ chức kỳ vọng cuộc thi sẽ góp phần đa dạng hóa các hình thức truyền thông giáo dục sức khỏe, đồng thời xây dựng nguồn tư liệu truyền thông chất lượng phục vụ lâu dài cho công tác bảo vệ và nâng cao sức khỏe nhân dân.