Hà Nội, Quảng Ninh nằm trong nhóm có tỷ lệ học sinh đỗ lớp 10 công lập thấp nhất cả nước
Năm 2025, trong số hơn 1,1 triệu thí sinh thi tốt nghiệp THPT, có 852.000 thí sinh đăng ký xét tuyển vào đại học. Số thí sinh trúng tuyển là 773.200, tức tương đương với khoảng 70%.
Trong khi đó, tỷ lệ thí sinh trúng tuyển lớp 10 công lập hàng năm tại nhiều tỉnh thành ít khi vượt qua mốc 70%.
Hà Nội là một trong những địa phương có tỷ lệ vào lớp 10 công lập thấp nhất cả nước. Năm học 2026-2027, toàn thành phố có khoảng 147.000 học sinh lớp 9 nhưng chỉ 81.448 em có suất vào lớp 10 công lập, tương đương 55,4%. Hơn 65.000 em còn lại sẽ học tư thục, học nghề hoặc có hướng đi riêng.
Số học sinh không được vào công lập của Hà Nội cao hơn tổng số học sinh lớp 9 của tỉnh Ninh Bình sau sáp nhập (gồm 3 tỉnh cũ là Ninh Bình, Nam Định và Hà Nam), đồng thời cao gấp 3 lần tổng số học sinh lớp 9 của tỉnh Quảng Ninh.
Cách đây 10 năm (năm học 2015-2016), tỷ lệ học sinh Hà Nội được vào lớp 10 công lập là 66,7%. Con số này từng đạt 70,9% vào năm học 2016-2017 và nhiều năm liên tiếp duy trì quanh ngưỡng 63-66%.
Tuy nhiên, từ năm học 2022-2023 đến nay, tỷ lệ tuyển sinh công lập liên tục giảm dưới mốc 60%. Năm nay, con số 55,4% trở thành mức thấp nhất trong một thập kỷ.
Diễn biến này phản ánh rõ áp lực dân số cơ học tăng nhanh trong khi tốc độ mở rộng quy mô trường lớp công lập không theo kịp. Sau 10 năm, số học sinh lớp 9 của Hà Nội tăng thêm khoảng 66.000 em nhưng chỉ tiêu lớp 10 công lập chỉ tăng khoảng 27.000.
Tuy nhiên, Hà Nội không phải địa phương có tỷ lệ học công lập thấp nhất. Quảng Ninh – tỉnh có tăng trưởng GRDP cao nhất cả nước – cũng chỉ có khoảng 50,3% học sinh được học lớp 10 công lập năm học tới. Ngay cạnh Hà Nội là Bắc Ninh, sau sáp nhập, địa phương này cũng chỉ có 59% học sinh được học lớp 10 công lập.
Cần phát triển mô hình trung học nghề
TS Sái Công Hồng, nguyên Phó Cục trưởng Cục Quản lý chất lượng, nguyên Phó Vụ trưởng Vụ Giáo dục trung học (Bộ GD&ĐT), nhận định, kỳ thi lớp 10 tại một số địa phương đã vượt ra khỏi tính chất của một kỳ thi chuyển cấp thông thường. Gốc rễ của vấn đề nằm ở cấu trúc hệ thống giáo dục khi trường công chưa theo kịp nhu cầu thực tế, còn phân luồng sau THCS vẫn chưa hiệu quả.
Theo TS Hồng, tại các địa phương có tốc độ phát triển kinh tế cao, số lượng học sinh tăng nhanh ngoài dự báo trong khi trường THPT công lập chưa được mở rộng tương ứng dẫn tới khoảng cách lớn giữa nhu cầu và khả năng đáp ứng.
“Phần lớn phụ huynh vẫn đặt mục tiêu vào trường công lập vì học phí thấp hơn, môi trường ổn định và niềm tin vào chất lượng giáo dục. Khi hơn 100.000 học sinh cùng dồn vào một “cánh cửa” không đủ rộng, áp lực là điều khó tránh khỏi”, ông Hồng nói.
Ông Nguyễn Văn Lực, nguyên giáo viên Trường THCS Trịnh Phong (Diên Khánh, Khánh Hòa), đưa thêm một góc nhìn khác, đó là sự chênh lệch chất lượng giữa các trường THPT khiến học sinh đổ dồn về một số trường điểm, gia tăng áp lực tuyển sinh cục bộ.
“Trong khi có những trường số lượng đăng ký thấp hơn chỉ tiêu thì nhiều trường khác lại có tỷ lệ chọi cực lớn. Chính sự không đồng đều về chất lượng đào tạo khiến áp lực thi vào lớp 10 công lập ở các đô thị, đặc biệt là trường chuyên, trường điểm, trở nên căng thẳng hơn cả thi đại học”, ông Lực nhận định.
Nguyên Phó Vụ trưởng Vụ Giáo dục trung học đề xuất, bên cạnh việc mở rộng trường lớp công lập, các địa phương có thể nghiên cứu mô hình xét tuyển kết hợp đánh giá năng lực để giảm áp lực thi cử.
TS Sái Công Hồng cũng cho rằng cần đẩy nhanh phát triển mô hình trường trung học nghề – loại hình vừa được bổ sung vào cơ cấu hệ thống giáo dục quốc dân – nhằm tạo thêm lựa chọn học tập cho học sinh sau THCS và giảm áp lực dồn vào lớp 10 THPT.
Theo ông, điểm khác biệt của mô hình này là học sinh vừa được học văn hóa phổ thông, vừa được đào tạo nghề ngay từ sớm thay vì tách biệt hoàn toàn giữa học văn hóa và học nghề như trước đây. Điều này giúp học sinh có thể linh hoạt lựa chọn tiếp tục học lên cao hoặc tham gia thị trường lao động với kỹ năng nghề nghiệp cụ thể.
“Lâu nay, nhiều phụ huynh vẫn có tâm lý nếu không vào THPT công lập là thất học, trong khi thực tế nền kinh tế đang rất cần lực lượng lao động kỹ thuật chất lượng cao. Nếu các trường trung học nghề được đầu tư bài bản, có đầu ra tốt, được xã hội nhìn nhận đúng giá trị thì áp lực vào lớp 10 sẽ giảm đáng kể”, TS Hồng nhận định.
Theo vị chuyên gia, phân luồng chỉ hiệu quả khi học sinh và phụ huynh thực sự nhìn thấy cơ hội nghề nghiệp, thu nhập và khả năng phát triển lâu dài từ giáo dục nghề nghiệp, thay vì coi đây là lựa chọn “bất đắc dĩ” sau một kỳ thi nhiều áp lực.
Nội dung trên nằm trong dự thảo Thông tư về Chương trình bồi dưỡng nghiệp vụ sư phạm cho người có nguyện vọng trở thành giáo viên, được Bộ Giáo dục và Đào tạo lấy ý kiến đến hết ngày 27/5.
Theo đó, sinh viên đã hoàn thành từ 70% số tín chỉ của chương trình cử nhân (tương đương năm thứ ba đại học) có thể đăng ký học chứng chỉ nghiệp vụ sư phạm. Điều kiện cần là ngành học phù hợp với môn sẽ giảng dạy sau này.
Hiện, những sinh viên trái ngành chỉ được học chứng chỉ nghiệp vụ sư phạm sau khi tốt nghiệp đại học, nên phải mất thêm ít nhất một năm mới đủ điều kiện tham gia thi tuyển giáo viên.
Bộ kỳ vọng việc đẩy sớm quy trình giúp khắc phục tình trạng thiếu giáo viên, nhất ở là những môn như Âm nhạc, Mỹ thuật, Tin học...; tăng tính linh hoạt cho hệ thống đào tạo.
Số tín chỉ bồi dưỡng nghiệp vụ cũng dự kiến giảm từ 35 (cấp tiểu học) và 34 (THCS, THPT) xuống còn 32. Trong đó, phần kiến thức chung là bắt buộc, gồm 12 tín chỉ; kiến thức chuyên ngành và thực tập sư phạm 20 tín chỉ (16 bắt buộc, 4 tự chọn).
Thời gian bồi dưỡng tối thiểu 10 tháng. Quy định hiện hành không đề cập nội dung này.
Về nội dung bồi dưỡng, quy định hiện hành tập trung ở kiến thức và kỹ năng sư phạm cơ bản. Trong khi đó, dự thảo đề xuất chuyển từ tiếp cận nội dung sang tiếp cận năng lực, lần đầu có nội dung về ứng dụng công nghệ số trong dạy học, dạy trực tuyến, sử dụng trí tuệ nhân tạo.
Tính đến giữa năm 2025, cả nước có gần 1,3 triệu giáo viên, thiếu khoảng 120.000 người, chủ yếu ở bậc mầm non và một số môn đặc thù ở phổ thông.
Theo Nghị quyết 71 của Bộ Chính trị và các chính sách của Chính phủ, từ năm học 2029-2030, học sinh cả nước được miễn phí sách giáo khoa. Hình thức là mượn - trả để sách được sử dụng nhiều lần, nhằm giảm áp lực ngân sách, bảo vệ môi trường và hạn chế lãng phí.
Dù lộ trình toàn quốc còn 3 năm nữa, nhiều địa phương đã chủ động cân đối ngân sách để triển khai sớm.
Quảng Ninh là tỉnh đầu tiên ra nghị quyết về miễn phí sách giáo khoa, tại kỳ họp HĐND cuối năm ngoái.
Với kinh phí khoảng 70 tỷ đồng, toàn bộ học sinh phổ thông (từ lớp 1 đến lớp 12) và học viên giáo dục thường xuyên sẽ được mượn sách giáo khoa miễn phí. Dự kiến, sách được bàn giao đến giáo viên và học sinh trước ngày 16/8.
TP Huế cũng lên phương án trích ngân sách khoảng 52,8 tỷ đồng để cấp phát sách theo hình thức mượn - trả.
Trong khi đó, Sở Giáo dục và Đào tạo TP HCM hôm 18/7 cho biết dự kiến chi 567 tỷ đồng để mở rộng quy mô, miễn phí sách giáo khoa cho tất cả học sinh, thay vì chỉ với nhóm lớp 1, 6 và 10 như ban đầu.
Tại Cà Mau, UBND tỉnh đã gửi tờ trình HĐND áp dụng chính sách với hơn 158.000 học sinh tiểu học, kinh phí chừng 27 tỷ đồng.
Ở quy mô nhỏ hơn, huyện Hòa Vang (Đà Nẵng) và TP Đồng Xoài, huyện Bù Đăng (Đồng Nai) đã xây dựng các thư viện dùng chung để học sinh mượn sách miễn phí ngay trong năm học tới.
Năm học 2026-2027, cả nước dùng chung bộ sách giáo khoa Kết nối tri thức với cuộc sống, giá khoảng 200.000-300.000 đồng, chưa gồm sách tiếng Anh.
Trao đổi với Tuổi Trẻ Online, thầy Huỳnh Thanh Phú - Hiệu trưởng Trường THPT Bùi Thị Xuân - cho biết sau khi bức thư được đăng tải trên fanpage nhà trường, ông nhận được nhiều "tim" từ học sinh và phụ huynh. Đồng nghiệp nhận xét lá thư dễ thương, bạn bè bên ngoài cũng gửi nhiều lời khen ngợi.
Theo thầy Phú, nhà trường từ trước đến nay luôn có các văn bản rõ ràng, kịp thời để điều hành mọi hoạt động. Tuy nhiên, ông cho rằng không phải lúc nào những dòng chữ mang tính quản lý cũng đủ để truyền tải thông điệp cần thiết.
"Tôi nghĩ rằng điều chúng ta cần không chỉ là những dòng chữ mang tính quản lý, mà còn là những lời chạm đến trái tim để các em cảm nhận sự yêu thương", thầy Phú nhấn mạnh.
Thầy Phú cho biết lý do thầy viết bức thư này xuất phát từ việc thời tiết TP.HCM gần đây đang bước vào giai đoạn nắng nóng gay gắt. Ngay cả khi ngồi trong phòng làm việc, ông vẫn cảm nhận rõ sự oi bức.
"Tôi chợt nghĩ, nếu mình còn thấy như vậy thì chắc chắn thầy cô, các em học sinh phải hoạt động trong điều kiện này cũng sẽ có cảm nhận tương tự", thầy Phú nói.
Với thầy Phú, lá thư không nhằm mục đích nhắc nhở hay chỉ đạo, mà giống như một lời hỏi han, quan tâm. Qua đó, ông mong học sinh và giáo viên cảm nhận được sự thấu hiểu và tình thương luôn hiện diện trong môi trường học đường.
Thầy Phú chia sẻ trong bối cảnh thời tiết khắc nghiệt, điều khiến nhà trường lo lắng nhất không chỉ là việc dạy và học, mà còn là sức khỏe và sự an toàn của thầy cô, học sinh.
Trước thực tế này, ban giám hiệu nhà trường đã chủ động họp bàn và thống nhất nhiều giải pháp thiết thực nhằm giúp toàn trường vượt qua mùa nắng một cách nhẹ nhàng, an toàn hơn. Nhà trường cũng khuyến khích học sinh hạn chế vận động mạnh dưới nắng gắt, ưu tiên ở lại lớp hoặc thư viện.
Bên cạnh đó, đội ngũ nhân viên trong nhà trường cũng đã và đang tăng cường kiểm tra hệ thống nước uống, bổ sung kịp thời và chăm sóc mảng xanh trong khuôn viên, nhằm tạo môi trường học tập dễ chịu cho học sinh, giáo viên và cán bộ nhân viên trong thời tiết nắng nóng này.
