Dưới chân cầu Đế Võng cách phố cổ Hội An chỉ vài cây số, có một căn nhà nhỏ lúc nào cũng vang lên tiếng búa, tiếng đục lốc cốc đều đặn. Người dân quanh vùng đã quá quen với âm thanh ấy suốt hơn 3 thập kỷ qua. Đó là nơi làm việc của ông Huỳnh Phương Đỏ (53 tuổi, phường Hội An Tây, thành phố Đà Nẵng). Ông được nhiều du khách vẫn trìu mến gọi bằng cái tên "Đỏ tre", hay đơn giản hơn là "nghệ nhân răng sún".
Cái tên nghe vừa vui tai vừa gần gũi ấy xuất phát từ chính ngoại hình đặc biệt của ông. Với hàm răng sún, gương mặt rám nắng và nụ cười hiền lành, ông Đỏ khiến bất cứ ai ghé thăm cũng có cảm giác thân thuộc như đang trò chuyện với một người hàng xóm lâu năm.
Điều khiến du khách thật sự bất ngờ chính là khả năng "thổi hồn" vào những gốc tre vô tri của ông.
Chỉ trong vài phút, từ một gốc tre sần sùi, méo mó và tưởng chừng chỉ còn giá trị làm củi đốt, ông có thể biến nó thành một khuôn mặt cười đầy biểu cảm. Có bức tượng trông hóm hỉnh, có tác phẩm lại mang vẻ ung dung tự tại, khiến người xem thích thú.
Bước vào căn nhà nhỏ của ông Đỏ, nhiều người không khỏi choáng ngợp trước hàng trăm tác phẩm điêu khắc được trưng bày kín các góc tường. Từ tượng Phúc – Lộc – Thọ, Bồ Đề Đạt Ma, Quan Công, Thần tài cho đến những con vật nhỏ bé như kiến, chim hay cá… đều được tạo nên từ gốc tre.
Ông Đỏ bảo, điêu khắc gốc tre không giống nghề chạm gỗ thông thường. Nếu gỗ còn có thớ, có khuôn và quy luật riêng, thì mỗi gốc tre lại mang một hình dáng hoàn toàn khác biệt. Người thợ không thể vẽ trước hay làm theo mẫu cố định. Quan trọng nhất là nhìn được cái thần của nó.
Theo ông, người làm nghề phải quan sát thật nhanh, tưởng tượng ngay hình khối trong đầu rồi mới bắt tay vào đục đẽo. Có gốc tre cong tự nhiên sẽ phù hợp để làm tượng ông lão câu cá. Có gốc với bộ rễ dài xòe đẹp sẽ hóa thành tượng ông Thọ. Trong khi những bộ rễ ngắn, chắc khỏe lại thích hợp để tạo hình Bồ Đề Đạt Ma.
"Không phải lúc nào cũng đục Phúc – Lộc – Thọ. Phải nhìn gốc tre rồi mới biết nên làm gì cho hợp", ông nói.
Với kinh nghiệm hơn 35 năm làm nghề, ông chỉ cần vài phút quan sát là đã có thể hình dung được thành phẩm cuối cùng. Nhiều tác phẩm ông hoàn thiện chỉ trong khoảng 17 phút.
Nghe qua tưởng như chuyện khó tin, nhưng khi tận mắt chứng kiến đôi tay nhanh thoăn thoắt của người nghệ nhân "răng sún", nhiều du khách mới hiểu rằng đó là kết quả của hàng chục năm lao động miệt mài.
Nghề điêu khắc gốc tre đến với ông Đỏ hoàn toàn tình cờ. Năm 1999, trận lũ lịch sử tràn qua miền Trung khiến nước sông Hoài dâng cao, cuốn theo hàng loạt khóm tre trôi dạt khắp nơi. Trước nhà ông lúc ấy cũng vướng lại rất nhiều gốc tre lớn nhỏ.
Vốn có nghề chạm khắc gỗ từ nhỏ, lại từng học nghề ở làng mộc Kim Bồng (Hội An) nổi tiếng, ông tiện tay nhặt một gốc tre lên đục thử cho đỡ "ngứa nghề".
Không ngờ chỉ sau vài giờ tỉ mẩn, từ phần rễ ngoằn ngoèo ấy lại hiện ra một khuôn mặt cười đầy sống động. "Từ cái đầu tiên đó, mình mê luôn", ông Đỏ nhớ lại.
Từ một thú vui tình cờ, ông bắt đầu mày mò, nghiên cứu rồi dần biến nó thành nghề chính. Ban đầu, mỗi tác phẩm khiến ông mất hàng giờ, thậm chí cả tuần mới hoàn thiện. Có lúc đục hỏng phải bỏ đi từ đầu. Nhưng càng làm, ông càng nhận ra vẻ đẹp rất riêng của tre Việt.
"Tre vốn gắn bó với làng quê Việt Nam từ bao đời nay. Từ chiếc đòn gánh, mái nhà, hàng rào cho đến đôi đũa, cây tre luôn hiện diện trong đời sống người Việt như một biểu tượng của sự bền bỉ và mộc mạc. Vì vậy, với tôi mỗi gốc tre còn mang theo một "linh hồn" riêng đang chờ được đánh thức", ông chia sẻ.
Suốt hơn 3 thập kỷ gắn bó với nghề, ông Đỏ đã tạo ra hơn 5.000 tác phẩm điêu khắc từ gốc tre, tất cả đều là hàng độc bản.
Chính sự độc đáo ấy khiến nhiều du khách quốc tế tìm đến tận nơi để xem ông biểu diễn kỹ thuật điêu khắc. Nhiều người ban đầu chỉ ghé xem cho biết, nhưng rồi bị cuốn hút bởi cách người nghệ nhân biến những khúc tre xù xì thành tác phẩm đầy cảm xúc chỉ trong thời gian ngắn.
Không ít du khách nước ngoài tỏ ra kinh ngạc khi nhìn ông cầm chiếc đục nhỏ, nhẹ nhàng gọt từng đường nét trên phần rễ tre tự nhiên, sau một lúc khuôn mặt cười với đôi mắt híp đã hiện ra đầy sinh động.
"Tre vốn cứng và rất khó xử lý. Nhưng anh ấy làm nhanh đến mức giống như đang vẽ trên giấy", một du khách nhận xét.
Khi du lịch Đà Nẵng và Hội An phát triển mạnh, lượng khách tìm đến cơ sở của ông cũng ngày càng đông. Ngoài xưởng nhỏ tại nhà, ông còn mở thêm điểm trưng bày trên đường Bạch Đằng để phục vụ khách tham quan và bán sản phẩm lưu niệm.
Có những tác phẩm nhỏ chỉ vài trăm nghìn đồng, nhưng cũng có tượng lớn được khách trả giá hàng chục triệu đồng. Nhờ nghề "bắt gốc tre bật cười", cuộc sống gia đình ông ổn định hơn rất nhiều. Tuy vậy, với ông Đỏ, giá trị lớn nhất vẫn không nằm ở tiền bạc.
Trong góc nhà, ông vẫn cẩn thận giữ lại 2 tác phẩm đầu tay đã ngả màu theo thời gian. Dù đường nét còn khá thô mộc, nhưng cả hai đều mang nụ cười hiền hậu đặc trưng mà ông theo đuổi suốt nhiều năm qua.
"Đây là kỷ niệm lúc mới vào nghề. Dù ai trả giá bao nhiêu tôi cũng không bán", ông quả quyết.
Nói rồi, ông mang ra một tác phẩm mới hoàn thành cách đây ít ngày là một chú kiến nhỏ được tạo hình hoàn toàn từ rễ tre tự nhiên. Những chiếc chân mảnh, phần thân cong và đôi râu dài đều được giữ gần như nguyên vẹn từ cấu trúc vốn có của bộ rễ.
Nhìn từ xa, nhiều người còn tưởng đó là mô hình được đúc bằng kim loại chứ không phải tre. Có lẽ chính khả năng tận dụng tối đa vẻ đẹp nguyên bản của vật liệu đã làm nên dấu ấn riêng cho ông Đỏ. Ông không cố ép gốc tre thành một hình dạng nhất định, mà ngược lại, để tự nhiên dẫn dắt ý tưởng sáng tạo.
Điều khiến nhiều người quý trọng ông Đỏ không chỉ là tài năng, mà còn là cách ông sẵn sàng truyền nghề cho người khác.
Hiện nay, ông đang đào tạo 7 lao động địa phương làm nghề điêu khắc gốc tre. Ông "giữ nghề" theo kiểu không phải cất riêng bí quyết cho bản thân, mà là giúp nhiều người khác có thể sống được bằng nghề. "Mình lời (lãi - PV) ít hơn cũng được, miễn thợ sống được với nghề. Sau này chính họ sẽ giữ nghề tốt nhất", ông tâm sự.
Nghệ nhân Huỳnh Phương Đỏ cũng đang ấp ủ mở các lớp dạy nghề miễn phí cho những ai thật sự yêu thích điêu khắc gốc tre. Bởi theo ông, nếu không có lớp trẻ tiếp nối, nghề sẽ mai một theo thời gian.
Tin Gốc: Thanh Niên
