Có một thời, nhắc đến miền Tây là nhắc đến một kho tàng cổ vật sống động nằm rải rác trong từng nếp nhà. Đất đai trù phú, đời sống dư dả, người dân nơi đây không chỉ biết làm giàu mà còn biết chơi - mà đã chơi là tới bến.
Ở xứ miền Tây, dấu hiệu sung túc không ở lời nói, mà hiện rõ nơi phòng khách và bàn thờ. Một cặp bình sứ xanh trắng đặt trang trọng, bộ ngũ sự với lư mắt tre, chân đèn da báo… ánh lên dưới lớp khói hương thời gian, chiếc đĩa quả tử, mâm bồng cùng giàn chén kiểu men lam Huế… tạo nên không gian vừa linh thiêng vừa phô diễn gu thẩm mỹ và độ giàu có của gia chủ.
Mỗi nếp nhà, có ít cũng phải một tủ thờ thường cẩn ốc kiểu Nam bộ, với từng mảng ốc lớn, bố cục đăng đối, thể hiện tích truyện cổ như Văn Vương cầu hiền, Tam cố thảo lư. Gia đình giàu có hơn sở hữu bộ bàn ghế Louis - hoặc nhập từ Pháp, hoặc được thợ Việt chế tác lại - đặt ngay phòng khách. Tất cả những chi tiết ấy là sự hòa trộn giữa văn hóa bản địa và ảnh hưởng ngoại lai, tạo nên bản sắc miền Tây: hào sảng, chịu chơi và cũng không kém phần tinh tế.
Khi phong trào sưu tầm cổ vật nổi lên, miền Tây thành điểm đến lý tưởng để "đi sứ". Những món đồ gia bảo, theo năm tháng và biến động kinh tế, dần được bán đi. Từ vật thờ phụng, chúng trở thành hàng hóa, mở ra thời kỳ săn tìm đầy sôi động.
Trong ký ức người "đi sứ" miền Tây, bao giờ cũng là cuộc phiêu lưu thực sự, bất kể thành - bại. Có lần, tôi theo chân thương lái từ chợ đồ cổ Lê Công Kiều (TP.HCM) tìm về cù lao thuộc vùng giáp ranh Cần Thơ - Vĩnh Long, nơi có chiếc đĩa xanh trắng đường kính hơn 30 cm, vẽ kiểu tam lam, tả chuối, bướm, vân mây… Nghe thế, nếu đúng sứ Tàu, và kích cỡ đó thì đúng là báu vật.
Hành trình bắt đầu bằng một chuyến xe dài, rồi qua phà, qua đò, đi tiếp xe máy len lỏi qua những con đường đê, băng qua 25 cây cầu giao thông chênh vênh, bề ngang chừng 6 tấc, nối tiếp nhau, mỗi lần qua là một lần tim thót lại. Khách bám chặt yên xe như thằn lằn ôm cột đình, tay lái xe ôm được nước khoái chí: "Mấy huynh Xì Gòn đâu thấy cái cảnh, quê dzầy mới dzui heng!".
Đến được nơi, trời đã chạng vạng. Cả đoàn mệt nhoài, người dính đầy bùn đất, chỉ mong xem nhanh cái đĩa để kịp quay về. Nhưng gia chủ ung dung như không. Ông mời khách ngồi, sai người bắt cá dưới ao, thản nhiên: "Công xuống đây, lai rai bây ơi, mua bán tính sau". Không ai dám từ chối. Một mâm rượu dựng lên giữa bóng tối nhập nhoạng. Tiếng ếch nhái, tiếng máy ghe, tiếng nước vỗ bờ, tiếng muỗi vo ve hòa thành âm thanh vừa hoang dã vừa mê hoặc.
Cái đĩa, "linh hồn" của chuyến đi, thi thoảng được nhắc đến sau một ly xây chừng, gia chủ khề khà: "Đĩa này hồi đó ông nội quý lắm… Cất kỹ trong tủ heng, tết mới đem dùng, mở ra là cả nhà sáng choang…". Mỗi lời nói như mồi lửa khiến đám "đi sứ" nhấp nhổm không yên. Đêm xuống sâu hơn. Bàn nhậu có thêm 3 ông hàng xóm, nghe tiếng ồn ào, xách đèn pin lội sình kéo sang nhập cuộc. Rượu cứ thế đầy vơi, câu chuyện cứ thế lan dài, khách chìm xuồng tại bến cùng gia chủ và 3 ông hàng xóm. Một đêm quắc cần và làm mồi cho muỗi.
Sớm mơ sau, khi các ban ngành đã tỉnh rượu, chiếc đĩa được mang ra. Đúng là lớn, đúng là cổ, nhưng là đồ Nhựt Bổn vẽ tay, không phải hàng Tàu hay món "độc" như kỳ vọng. Cả đoàn nhìn nhau, cười cầu tài: một chuyến đi "bể kèo", nhưng không có cảm giác buồn bực hay thất vọng nặng nề như những chuyến "đi sứ" ở các vùng miền khác. Bởi thứ còn đọng lại không phải là sở hữu được món cổ vật, mà là cái tình, thứ tình hào sảng, chân chất chỉ có ở miền Tây.
Miền Tây từng là thiên đường của dân "đi sứ", nhưng theo thời gian, mọi thứ dần thay đổi. Nguồn cổ vật trong các nhà dân ngày một cạn. Những chiếc bình tu hú, bình đùi dế, bình song tâm… từng xuất hiện dày đặc, nay hiếm hoi vô vàn. Những bàn thờ xưa - từng là "kho báu" - giờ nhìn lại, hiếm chỗ còn lưu dấu đồ xưa.
Cùng lúc đó, công nghệ len lỏi vào từng ngóc ngách. Việc mua bán không cần lặn lội đường xa. Một tấm hình gửi qua điện thoại có thể quyết định giá trị món đồ trong vài phút. Cái thú "đi sứ" dần mất chất phiêu lưu, mất luôn cả những cuộc nhậu thâu đêm và những câu chuyện dài bất tận. Đáng ngại hơn, chính vùng đất từng là thiên đường ấy lại trở thành nơi cài cắm đồ giả. Những kẻ buôn gian bắt đầu đưa đồ mới, đồ nhái về gài vào các gia đình, chờ người thiếu kinh nghiệm sập bẫy. Ngày trước, nhìn vào bàn thờ có thể đoán được giá trị của gia chủ. Còn bây giờ, chính nơi ấy lại có thể là một chiếc bẫy tinh vi.
"Đi sứ" thời nay không còn là hành trình tìm kiếm, mà là cuộc đấu trí. Không còn những chuyến đi ngập tràn tình người, mà thay vào đó là sự dè chừng, tính toán. Dẫu vậy, hoài niệm về những chuyến "đi sứ" ngày xưa vẫn còn nguyên vẹn: những con đường đất, những cây cầu khỉ, những bữa rượu bất tận và những con người hào sảng đến mức quên cả lời lỗ…; mỗi khi gợi lại, luôn là kỷ niệm đẹp của một thời "đi sứ" miền Tây.
Tin Gốc: Thanh Niên
