Cá từ lâu được xem là nguồn thực phẩm lành mạnh trong bữa ăn. Loại thực phẩm này cung cấp protein chất lượng cao, vitamin, khoáng chất và axit béo omega-3 có lợi cho tim mạch.
Theo Viện Nghiên cứu Ung thư Mỹ (AICR), việc ăn cá với lượng vừa phải có thể góp phần giảm nguy cơ mắc một số bệnh mạn tính. Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa món cá nào cũng nên ăn thường xuyên.
Với một số cách chế biến cá dưới đây, nguy cơ không nằm ở con cá, mà đến từ ký sinh trùng, cách bảo quản, chế biến hoặc các chất ô nhiễm có thể tích tụ trong quá trình xử lý.
Cá sống làm gỏi
Gỏi cá là món ăn được nhiều người ưa thích vì vị tươi, ngọt và cảm giác lạ miệng. Tuy nhiên, các món làm từ cá sống, đặc biệt là cá nước ngọt sống hoặc tái, có thể tiềm ẩn nguy cơ nhiễm ký sinh trùng.
Một trong những nguy cơ được nhắc đến nhiều là sán lá gan. Khi cá bị nhiễm ký sinh trùng nhưng không được nấu chín, ấu trùng có thể đi vào cơ thể người. Theo thời gian, chúng có thể gây viêm kéo dài tại đường mật.
Các nghiên cứu tại khu vực Đông Bắc Thái Lan, nơi món koi plaa làm từ cá nước ngọt sống từng phổ biến, cho thấy nhiễm sán lá gan có liên quan đến nguy cơ ung thư đường mật. Đây là dạng ung thư nguy hiểm, thường được phát hiện muộn và có tiên lượng xấu.
Điều đáng lo là người ăn có thể nhiễm ký sinh trùng từ khi còn trẻ, nhưng bệnh lý ác tính chỉ xuất hiện sau nhiều năm hoặc vài thập kỷ. Vì vậy, để bảo vệ sức khỏe, người dân nên hạn chế ăn gỏi cá, cá tái, đặc biệt là cá nước ngọt chưa được nấu chín kỹ.
Cá ướp muối
Cá ướp muối, cá khô hoặc một số dạng cá lên men là món ăn quen thuộc trong nhiều gia đình.
Tuy nhiên, nếu ăn thường xuyên, đặc biệt với các sản phẩm được chế biến thủ công, nhiều muối, không kiểm soát được quy trình bảo quản, nguy cơ sức khỏe có thể tăng lên.
Cơ quan Nghiên cứu Ung thư Quốc tế (IARC) xếp cá ướp muối kiểu Trung Quốc vào nhóm chất gây ung thư cho người. Nguy cơ chủ yếu liên quan đến quá trình ướp muối, phơi khô, lên men trong thời gian ngắn.
Trong quá trình này, protein trong cá có thể bị phân hủy thành các amin. Khi phản ứng với nitrit, các amin này có thể hình thành nitrosamine – nhóm hợp chất được ghi nhận có liên quan đến nguy cơ ung thư.
IARC xác định cá ướp muối kiểu Trung Quốc có liên quan đến ung thư vòm họng ở người. Mối liên hệ với ung thư dạ dày hiện được ghi nhận ở mức bằng chứng hạn chế.
Điều này không có nghĩa phải loại bỏ hoàn toàn cá ướp muối khỏi bữa ăn. Tuy nhiên, người dân không nên dùng thường xuyên, cần ăn với lượng nhỏ, tránh các sản phẩm quá mặn, có mùi lạ, ẩm mốc hoặc không rõ nguồn gốc.
Cá hun khói
Cá hun khói có hương vị đậm, thơm và thường được dùng như món ăn kèm hoặc món nhắm. Tuy nhiên, quá trình hun khói có thể tạo ra một số hợp chất không có lợi cho sức khỏe nếu tiêu thụ nhiều.
Khi gỗ cháy không hoàn toàn trong quá trình hun khói, các hydrocarbon thơm đa vòng (PAHs) có thể hình thành. Một số chất trong nhóm này được phân loại là chất gây ung thư ở người.
Ngoài ra, quá trình xử lý nhiệt cũng có thể tạo ra nitrosamine và amin dị vòng. Đây là những hợp chất từng được nhắc đến trong nhiều nghiên cứu liên quan đến nguy cơ ung thư khi thực phẩm được chế biến ở nhiệt độ cao hoặc qua khói trong thời gian dài.
Vì vậy, cá hun khói chỉ nên được dùng với khẩu phần nhỏ, không ăn thường xuyên. Người tiêu dùng cũng nên ưu tiên sản phẩm có nguồn gốc rõ ràng, được sản xuất theo quy trình an toàn.
Ăn cá thế nào để an toàn?
Các chuyên gia khuyến cáo, cá vẫn là thực phẩm tốt cho sức khỏe nếu được lựa chọn và chế biến đúng cách. Thay vì ăn cá sống, cá ướp muối hoặc cá hun khói thường xuyên, người dân nên ưu tiên cá tươi, được nấu chín bằng các phương pháp lành mạnh như hấp, luộc, kho nhạt hoặc nướng ở nhiệt độ phù hợp.
Bên cạnh đó, nên đa dạng nguồn đạm trong bữa ăn, kết hợp cá với rau xanh, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt và hạn chế thực phẩm quá mặn, quá cháy hoặc chế biến sẵn.
Theo thiếu tá - bác sĩ Nguyễn Thanh Bình, Khoa Tim mạch, Bệnh viện Quân y 175 (TP.HCM), khi cơ thể bị nóng và mất nước, lượng nước trong máu giảm làm đường huyết bị “cô đặc” hơn nên chỉ số đường máu tăng lên. Ngoài ra, stress nhiệt cũng kích thích cơ thể tiết các hormone như cortisol và adrenaline. Đây là các hormone làm tăng đường huyết tự nhiên.
“Một số bệnh nhân mùa nóng còn ngủ kém, ăn uống thất thường, ít vận động ngoài trời, dùng nhiều nước ngọt, trà sữa hoặc trái cây lạnh. Những yếu tố này đều khiến đường huyết dao động mạnh hơn”, bác sĩ Thanh Bình cho hay.
Theo bác sĩ Thanh Bình, thời tiết nắng nóng, nếu không được bổ sung nước thường xuyên, cơ thể dễ mất nước; lúc này, thể tích máu giảm nhưng lượng đường trong máu không giảm tương ứng, làm nồng độ đường huyết tăng cao hơn. Ngược lại, khi đường huyết tăng, cơ thể sẽ tiểu nhiều để đào thải bớt đường ra ngoài, từ đó làm tình trạng mất nước càng nghiêm trọng hơn.
Đây là một “vòng xoắn” nguy hiểm: Mất nước làm tăng đường huyết, còn đường huyết tăng lại khiến cơ thể mất nước nhiều hơn. Nếu không được phát hiện và xử trí kịp thời, người bệnh có thể gặp các biến chứng nặng như tăng áp lực thẩm thấu máu hoặc nhiễm toan ceton, đặc biệt ở người lớn tuổi.
Bác sĩ Bình cho biết, cần chú ý và phân biệt các dấu hiệu cho thấy người bệnh đang tăng đường huyết do mất nước chứ không hẳn do chế độ ăn uống, gồm:
Ở người lớn tuổi, dấu hiệu mất nước đôi khi kín đáo hơn, chỉ biểu hiện bằng mệt, lừ đừ hoặc lú lẫn nhẹ.
Từ đó, bác sĩ Bình khuyên người bệnh tiểu đường nên uống nước đều trong ngày, không đợi khát; ưu tiên nước lọc, hạn chế nước ngọt, trà sữa, nước tăng lực; nếu đổ mồ hôi nhiều có thể bổ sung điện giải nhưng cần tránh loại quá nhiều đường.
Ngoài ra, mọi người cần theo dõi đường huyết thường xuyên hơn trong các đợt nắng nóng; bảo quản insulin đúng nhiệt độ, tránh để ngoài trời nóng vì thuốc có thể giảm hiệu quả và chú ý không tập thể dục ngoài trời vào giờ nắng gắt.
“Người bệnh nên đi khám sớm nếu xuất hiện các dấu hiệu như đường huyết tăng cao kéo dài dù chế độ ăn không thay đổi, khát nước và tiểu nhiều liên tục, cơ thể mệt lả, buồn nôn, sụt cân nhanh, khó thở hoặc có biểu hiện lơ mơ, lú lẫn. Đặc biệt, ở người lớn tuổi hoặc có sẵn bệnh tim mạch, tình trạng mất nước kèm tăng đường huyết có thể làm tăng nguy cơ nhồi máu cơ tim, đột quỵ hoặc suy thận cấp nếu không được xử trí kịp thời”, bác sĩ Thanh Bình lưu ý.
Đây là ca viêm não Nhật Bản thứ ba tại Thanh Hóa kể từ đầu năm đến nay và là ca đầu tiên tử vong, theo hệ thống giám sát bệnh truyền nhiễm của tỉnh.
Đại diện Trung tâm Kiểm soát bệnh tật tỉnh Thanh Hóa cho hay bé trú tại tổ dân phố Tân Dân, phường Đông Sơn, ngày 1/5 bắt đầu sốt cao, đau đầu, nôn, mệt mỏi, nói ngọng, diễn tiến nhanh sang rối loạn ý thức, tăng trương lực cThf
Bé được y tế địa phương chuyển tới Bệnh viện Nhi Thanh Hóa trong tình trạng nặng. Kết quả xét nghiệm ngày 6/5 của Trung tâm Kiểm soát bệnh tật tỉnh xác định bệnh nhân dương tính với virus viêm não Nhật Bản. Bệnh nhi tử vong rạng sáng cùng ngày do suy đa tạng và sốc không hồi phục.
Bé chưa tiêm vaccine phòng viêm não Nhật Bản.
Điều tra dịch tễ, cơ quan y tế ghi nhận khu vực sinh sống của bệnh nhân có nhiều yếu tố nguy cơ như gần ao hồ, ruộng nước, cống rãnh đọng nước, khu vực chăn nuôi gia súc, gia cầm và cơ sở giết mổ lợn, môi trường thuận lợi cho muỗi truyền bệnh phát triển.
Trung tâm Kiểm soát bệnh tật tỉnh Thanh Hóa phối hợp Trung tâm Y tế Hạc Thành triển khai phun hóa chất diệt muỗi trong bán kính tối thiểu 200 m quanh nhà bệnh nhân, giám sát người tiếp xúc gần, xử lý môi trường và rà soát công tác tiêm chủng trên địa bàn.
Viêm não Nhật Bản là bệnh truyền nhiễm nguy hiểm do virus JEV gây ra, lây truyền qua muỗi Culex đốt. Bệnh có thể gây tổn thương thần kinh nặng, tỷ lệ tử vong cao và để lại di chứng lâu dài về vận động, nhận thức hoặc hành vi.
Theo Tổ chức Y tế thế giới (WHO), mỗi năm châu Á ghi nhận khoảng 100.000 ca viêm não Nhật Bản. Tỷ lệ tử vong ở bệnh nhân có biểu hiện viêm não 30%, trong khi 30-50% người sống sót mang di chứng thần kinh vĩnh viễn.
Các chuyên gia y tế cho rằng vaccine có hiệu quả phòng bệnh cao, song độ bao phủ tiêm chủng hiện chưa đạt ngưỡng an toàn. Số liệu của Bộ Y tế cho thấy năm 2024, tỷ lệ trẻ tiêm đủ ba mũi vaccine viêm não Nhật Bản đạt 83,5%. Trong 6 tháng đầu năm 2025, tỷ lệ này giảm còn khoảng 43,1%.
Theo Viện Vệ sinh Dịch tễ Trung ương, kháng thể bảo vệ từ vaccine bất hoạt dùng trong chương trình tiêm chủng mở rộng có xu hướng suy giảm theo thời gian nếu không tiêm nhắc định kỳ.
Nhóm trẻ trên 5 tuổi thường dễ bỏ sót các mũi nhắc, tạo ra "khoảng trống miễn dịch" khiến hiệu quả bảo vệ không còn đủ để phòng bệnh. Nghiên cứu tại Bệnh viện Nhi Trung ương giai đoạn 2018-2022 cũng cho thấy nhóm trẻ 5-15 tuổi chiếm tỷ lệ mắc cao nhất.
Ngành y tế khuyến cáo phụ huynh đưa trẻ tiêm đầy đủ và đúng lịch vaccine viêm não Nhật Bản. Với vaccine bất hoạt nguồn gốc não chuột, sau ba mũi cơ bản trẻ cần tiêm nhắc mỗi ba năm cho đến 15 tuổi để duy trì miễn dịch bảo vệ.
Ngoài tiêm chủng, người dân cần chủ động phòng muỗi đốt bằng cách ngủ màn kể cả ban ngày. Vệ sinh môi trường, phát quang bụi rậm, khơi thông cống rãnh, di dời chuồng trại chăn nuôi ra xa khu vực sinh hoạt.
Cơ quan y tế lưu ý khi trẻ có biểu hiện sốt cao, đau đầu, nôn, co giật hoặc rối loạn ý thức cần nhanh chóng đưa đến cơ sở y tế để được khám và điều trị kịp thời.
Ngày 16-4, Bệnh viện Phụ sản - Nhi Đà Nẵng cho biết vừa điều trị một trường hợp bệnh nhi ngộ độc hóa chất nặng.
Bệnh nhi P.T.N. (2 tuổi) nhập viện trong tình trạng nôn ói nhiều, đi cầu phân lỏng màu xanh nhạt lẫn máu đỏ tươi. Qua khai thác bệnh sử, các bác sĩ ghi nhận trước đó bé nuốt phải tinh thể màu xanh do anh trai mang từ trường về sau buổi học thực hành.
Các bác sĩ xác định đây là tinh thể đồng sunfat (CuSO₄), hóa chất thường sử dụng trong các thí nghiệm khoa học.
Bệnh viện Phụ sản - Nhi Đà Nẵng cho biết khi nhập viện, trẻ li bì, môi tím tái, mạch quay bắt nhẹ, thở gắng sức, SpO₂ thấp. Bệnh nhi được truyền dịch, thở oxy và chuyển đến khoa hồi sức nhi để tiếp tục điều trị.
Trong quá trình điều trị, tình trạng bệnh nhi diễn tiến nặng với suy chức năng đa cơ quan do độc tính của hóa chất.
Trẻ được điều trị hồi sức tích cực, gồm đặt nội khí quản thở máy, dùng thuốc vận mạch, truyền dịch, sử dụng thuốc tăng thải đồng qua nước tiểu, điều chỉnh rối loạn điện giải, toan kiềm và theo dõi sát các dấu hiệu sinh tồn.
Do diễn tiến nặng, bệnh nhi được chỉ định lọc máu liên tục nhằm hỗ trợ chức năng các cơ quan và kiểm soát các rối loạn nghiêm trọng.
Sau hơn 2 tuần điều trị hồi sức tích cực, tình trạng bệnh nhi dần cải thiện, qua giai đoạn nguy hiểm.
BS Võ Tấn Ngà, khoa cấp cứu - hồi sức tích cực và chống độc, cho biết đồng sunfat là hợp chất có màu xanh lam, dễ khiến trẻ nhỏ tò mò.
Khi nuốt phải, chất này có thể gây ngộ độc qua nhiều cơ chế, trong đó có tình trạng methemoglobinemia, làm giảm khả năng vận chuyển oxy của máu đến các mô.
Ngoài ra, ngộ độc đồng sunfat còn có thể gây tổn thương niêm mạc đường tiêu hóa, nôn ói dữ dội, tan máu cấp, tổn thương gan, suy thận cấp và rối loạn chuyển hóa nặng. Trường hợp nặng có thể dẫn đến suy chức năng đa cơ quan, cần điều trị hồi sức tích cực.
Các bác sĩ lưu ý những hóa chất phục vụ học tập khi được mang về nhà nếu không được bảo quản an toàn có thể trở thành nguy cơ đối với trẻ nhỏ.
Trẻ nhỏ có thói quen cầm nắm và đưa đồ vật vào miệng, vì vậy phụ huynh cần kiểm tra các vật dụng trẻ mang từ trường về, không để hóa chất trong tầm với, bảo quản ở nơi an toàn và có nhãn cảnh báo rõ ràng.
Khi nghi ngờ trẻ nuốt phải hóa chất cần đưa đến cơ sở y tế sớm, không tự ý gây nôn, không cho uống các dung dịch trung hòa khi chưa có hướng dẫn của nhân viên y tế, đồng thời mang theo mẫu hoặc bao bì hóa chất để hỗ trợ chẩn đoán.
Theo các bác sĩ, sự giám sát của gia đình đóng vai trò quan trọng trong việc phòng tránh những tai nạn đáng tiếc cho trẻ nhỏ.
