“Death Doula” là một nghề đang dần phổ biến. Họ là chuyên gia cung cấp sự hỗ trợ về mặt tâm lý, tinh thần và các nhu cầu thực tiễn cho những người sắp qua đời cũng như gia đình của họ.
Nếu các bà đỡ giúp một sinh linh chào đời bình an thì “Death Doula” là những người xoa dịu nỗi đau tinh thần, giúp một người khép lại hành trình nhân sinh một cách trọn vẹn, thanh thản và giữ được nhân phẩm đến giây phút cuối cùng.
Từ kinh nghiệm tiếp xúc với khách hàng và gia đình họ, những “death doula” chia sẻ 6 điều cần biết trong giai đoạn này.
Cái chết có thể diễn ra thanh thản
Cái chết là một trải nghiệm tự nhiên mà cơ thể con người đã được lập trình để thực hiện.
Diane Button, giảng viên Đại học Vermont (Mỹ), chuyên gia trong lĩnh vực chăm sóc giảm nhẹ và “death doula”, cho rằng cơ thể con người vốn có bản năng tự nhiên, biết cách bắt đầu sự sống và cũng có cơ chế riêng để khép lại hành trình đó. Với nhiều người mắc bệnh nan y, cái chết đôi khi là sự giải thoát khỏi một cơ thể đau đớn.
Bà nhận thấy khi đối diện với những giây phút cuối cùng của cuộc đời, hiếm ai nuối tiếc về những chuyến du lịch chưa thực hiện hay những khoản tiền chưa kiếm được. Tiếc nuối lớn nhất thường là những tâm tư chưa kịp thổ lộ với người thân. “Nếu một người hài lòng với cuộc đời, giây phút lìa trần sẽ nhẹ nhàng hơn”, Diane Button nói.
Sự hỗ trợ của y tế giúp giảm nhẹ đau đớn
Bà Button nhận thấy nhiều người vẫn ám ảnh bởi sự ra đi đau đớn của thân nhân từ hàng chục năm trước. Ở giai đoạn các cơ quan dần ngừng hoạt động và ảnh hưởng đến chức năng não, người bệnh thường rơi vào trạng thái ‘kích động giai đoạn cuối’ với các biểu hiện như cào cấu quần áo hay ga trải giường.
Sử dụng thuốc hỗ trợ giúp hành trình cuối cùng trở nên nhẹ nhàng hơn cho cả người bệnh và thân nhân.
Theo Jill Schock, người sáng lập tổ chức Death Doula LA, việc can thiệp y tế đúng lúc sẽ giúp giúp người bệnh thư giãn, tìm lại sự thoải mái và duy trì trạng thái ổn định khi ra đi.
Người bệnh ngừng ăn uống cũng là hoàn toàn bình thường vì cơ thể không còn cần năng lượng. Ép ăn trong giai đoạn này đôi khi gây thêm áp lực không cần thiết cho người bệnh.
Hiện tượng “hồi quang phản chiếu”
Nhiều bệnh nhân có một đợt bùng phát năng lượng và minh mẫn đột ngột vài ngày trước khi mất. Họ có thể tỉnh táo, đòi ăn hoặc trò chuyện như lúc chưa phát bệnh.
Người thân thường hiểu nhầm đây là dấu hiệu hồi phục. Nhưng đó là sự chuẩn bị cuối cùng của cơ thể, trở thành “cơ hội vàng” để gia đình kết nối và tạo nên những kỷ niệm cuối cùng.
Khả năng nhìn thấy người thân đã khuất
Nhiều chuyên gia ghi nhận hiện tượng bệnh nhân nhìn thấy hoặc gọi tên những người thân đã mất từ lâu.
Dù được coi là ảo giác y học hay niềm tin tâm linh, các chuyên gia khuyên người nhà nên lắng nghe và tôn trọng trải nghiệm này thay vì phủ nhận, bởi nó mang lại cảm giác được chào đón cho người sắp đi xa.
Thính giác là giác quan cuối cùng dừng hoạt động
Khoảng 48 giờ trước khi mất, người bệnh thường rơi vào trạng thái bất tỉnh, hơi thở có thể khò khè do không còn sức làm sạch cổ họng. Tuy nhiên, thính giác vẫn tồn tại đến giây phút cuối cùng.
Bà Button từng chứng kiến một người bất tỉnh sắp chết mỉm cười khi nghe thấy tiếng của người thân. “Việc cho họ biết bạn đang ở bên cạnh và để họ được ra đi thanh thản là điều vô cùng quan trọng”, chuyên gia nói.
Đối diện sớm với cái chết giúp cuộc sống ý nghĩa hơn
Nghĩ về cái chết khi đang sống không phải là điềm gở, mà là cách để giảm bớt nỗi sợ hãi.
Bà Button nhận thấy phần lớn mọi người đều trăn trở đã yêu thương trọn vẹn chưa, đã để lại dấu ấn gì cho đời và cuộc sống của mình có ý nghĩa không. Chuyên gia khuyến khích mỗi người hãy thử hình dung về bản thân trong những giây phút cuối đời để hiểu thấu điều gì thực sự quan trọng với mình ngay từ bây giờ.
Năm 2020, thông qua sự sắp đặt của gia đình, Priya (38 tuổi) kết hôn với một người đàn ông đồng tính xuất thân từ dòng họ coi trọng danh tiếng ở Meerut. Sau đám cưới, họ chuyển đến California (Mỹ).
Trong 6 năm hôn nhân, Priya được chồng ủng hộ mở doanh nghiệp riêng. Tuy nhiên, bi kịch xảy ra khi chồng cô thông báo rời đi để sống cùng người yêu đồng giới. Đối diện hôn nhân đổ vỡ, Priya đồng thời chịu sức ép từ gia đình chồng tại Ấn Độ về việc sinh con. Khi cô đề xuất nhận con nuôi, anh từ chối và nhắc lại thỏa thuận ban đầu là không có con.
Trở lại Delhi, Priya nộp đơn kiện. Cô cho biết đang phải theo đuổi cuộc chiến pháp lý đơn độc do hệ thống tố tụng chưa cập nhật các dạng tranh chấp hôn nhân này. Cô cũng gặp áp lực vì việc công khai giới tính của chồng sẽ ảnh hưởng đến gia tộc ở quê nhà.
Tại Ấn Độ, lập gia đình trước tuổi 30 là chuẩn mực xã hội. Nhằm tránh định kiến, nhiều người thuộc cộng đồng LGBTQ chọn "hôn nhân oải hương" (thuật ngữ từ đầu thế kỷ 20 chỉ các cuộc hôn nhân vỏ bọc, có ít nhất một người đồng tính). Đây là thỏa thuận ngầm nhằm duy trì hình ảnh truyền thống.
Báo cáo của Human Rights Watch chỉ ra các cuộc hôn nhân vỏ bọc thường gây khủng hoảng tâm lý do người trong cuộc phải duy trì cuộc sống giả tạo. Khảo sát của Tổ chức phi chính phủ quốc tế LGBTQ+ cho thấy 70% người LGBTQ+ tại Ấn Độ vẫn giấu xu hướng tính dục với gia đình. Tạp chí y khoa The Lancet cũng ghi nhận tỷ lệ trầm cảm và ý định tự tử ở nhóm sống trong hôn nhân bình phong cao gấp ba lần nhóm được sống đúng với bản dạng giới.
Bà Mimansa Singh Tanwar, chuyên gia tâm lý tại Fortis Healthcare, cho biết mô hình này chỉ duy trì được khi hai bên tự nguyện và có mục tiêu chung như nuôi con hoặc giữ hình ảnh xã hội. Theo bà, nhiều người chọn cách này để hòa nhập trước áp lực gia đình.
Dù vậy, bà Tanwar nói những người này thường kiệt sức, lo âu, giảm tự tin và khó duy trì các mối quan hệ thực tế bên ngoài. Khi kéo dài, việc kìm nén bản dạng giới tạo ra căng thẳng tâm lý liên tục.
Rohan, 41 tuổi, và vợ đều là người LGBTQ+, bước vào hôn nhân dựa trên sự đồng thuận. Anh cho biết cả hai đã tính toán kỹ về tài chính và cảm xúc. Nhưng sau 10 năm, vợ anh đề nghị chấm dứt vì mệt mỏi khi phải chăm sóc gia đình chồng và sống cuộc đời không thuộc về mình.
Trong cộng đồng người Gujarati bảo thủ, ly thân không tồn tại nên ly hôn là điều càng khó chấp nhận. Sau khi tham vấn luật sư, Rohan đồng ý rời đi với một khoản bồi thường. Anh nói việc mình là người đồng tính đã ảnh hưởng đến người em gái chưa lập gia đình.
"Hôn nhân đã chấm dứt nhưng những lời đàm tiếu vẫn còn", anh nói.
Nếu trong nhiếp ảnh có một người mang dáng dấp của họa sĩ Van Gogh - tài năng xuất chúng nhưng vô danh lúc sinh thời - đó là Vivian Maier. Tạp chí The New Yorker nhận định di sản của bà làm thay đổi lịch sử nhiếp ảnh đương đại. Trong khi đó, giới chuyên môn gọi bà là "thiên tài nhiếp ảnh bí ẩn nhất thế kỷ 20".
Nhiều giám tuyển nghệ thuật và nhà phê bình nhiếp ảnh trên thế giới hiện nay đặt Vivian Maier ngang hàng với những tượng đài nhiếp ảnh đường phố thế kỷ 20 như Henri Cartier-Bresson, Diane Arbus hay Robert Frank.
Cuộc đấu giá 380 USD
Năm 2007, nhà môi giới bất động sản John Maloof chi 380 USD mua vài chiếc vali lớn tại một cuộc đấu giá kho ký gửi quá hạn ở Chicago. Thay vì tìm thấy tài liệu lịch sử như kỳ vọng, ông phát hiện hàng vạn phim âm bản nên cất vào kho suốt hai năm.
Khi đem rửa và scan ảnh, Maloof nhận ra đây là các tác phẩm khắc họa đường phố New York và Chicago giữa thế kỷ 20. Trẻ em, người già, người lao động hay giới thượng lưu hiện lên tự nhiên với bố cục chặt chẽ, mang phong cách của những nhiếp ảnh gia đường phố xuất sắc nhất nước Mỹ. Thấy tên "Vivian Maier" trên vali, Maloof tra cứu nhưng không có kết quả. Ông liên hệ những người cùng dự đấu giá để mua lại toàn bộ số vali còn lại.
Năm 2009, Maloof tìm kiếm một lần nữa phát hiện một cáo phó "Vivian Maier đã qua đời ngày 21/4/2009". Đang sở hữu hơn 100.000 phim âm bản (trong tổng số khoảng 150.000 bức ảnh di sản của bà), Maloof đăng một số tấm lên diễn đàn ảnh Flickr để xin lời khuyên: "Tôi nên làm gì với những thứ này? Tác phẩm này có xứng đáng triển lãm, in sách không?".
Bộ ảnh lập tức tạo hiện tượng mạng. Giới chuyên môn đổ xô đi tìm "thiên tài nhiếp ảnh đường phố" đã ghi lại chân thực nước Mỹ thế kỷ 20.
Maloof lần theo số điện thoại trên cáo phó, tìm đến gia đình Gensburg tại Chicago. "Vivian là bảo mẫu của chúng tôi", một người trong gia đình cho biết. Ba anh em nhà Gensburg do Vivian chăm sóc từ nhỏ nhưng không ai biết về tài năng nhiếp ảnh của bà, ngoài việc căn phòng luôn đầy vali và cấm người khác chạm vào.
Nữ bảo mẫu lập dị
Vivian Maier sinh năm 1926 tại New York, gốc Pháp và Áo. Sau khi cha bỏ đi năm 1930, bà cùng mẹ di chuyển giữa Pháp và Mỹ. Bà từng sống cùng nhiếp ảnh gia Jeanne Bertrand.
Năm 1951, bà về lại New York làm công nhân một thời gian ngắn trước khi chuyển sang nghề bảo mẫu. Công việc này giúp bà có thời gian dạo phố và chụp ảnh. Năm 1952, bà mua máy ảnh Rolleiflex. Loại máy có ống ngắm ngang hông giúp thao tác kín đáo.
Năm 1956, Vivian làm việc cho gia đình Gensburg ở ngoại ô Chicago và biến phòng tắm thành buồng tối rửa ảnh. Bà được mô tả là người nói tiếng Anh giọng Pháp, thường đội mũ rộng vành, đi giày da nam, máy ảnh đeo trước ngực. Yêu cầu đầu tiên của bà khi nhận việc luôn là có phòng riêng trang bị khóa.
Khi dắt trẻ ra ngoài, bà mang máy theo và chụp liên tục. Phil Donahue, một người từng thuê Vivian kể: "Thấy bà chụp một thùng rác, tôi chưa từng nghĩ những việc đó có giá trị nghệ thuật".
Chuyến đi vòng quanh thế giới
Tự nhận mình nghèo và không mua bảo hiểm y tế, nhưng Vivian có cách chi tiêu riêng. Năm 1959, nhận khoản tiền thừa kế bất động sản ở Pháp, bà dùng toàn bộ để du lịch vòng quanh thế giới trong 6 tháng. Bà đã đặt chân đến Ai Cập, Ấn Độ, Thái Lan, Việt Nam, Italy.
Bà không kết hôn và không có bạn thân. Nhiếp ảnh gia Anna Fox đánh giá ảnh của Vivian ghi lại sự sống động của những người yếu thế bên lề xã hội, khác biệt hoàn toàn với góc chụp về các tòa nhà chọc trời thời bấy giờ.
Khác với sự trần trụi hay đôi khi mang tính "săn mồi" (predatory) của nhiều nhiếp ảnh gia đường phố, giới chuyên môn đánh giá ảnh của Vivian mang tính thấu cảm sâu sắc. Bà có khả năng "đóng băng" những khoảnh khắc đời thường mang đậm tính điện ảnh nhưng không mang lại cảm giác lợi dụng hay phán xét nhân vật.
Một điểm đặc biệt nữa là khung ảnh vuông (square format) của Rolleiflex tạo ra một tỷ lệ vàng mang tính tĩnh tại và cổ điển. Định dạng này đòi hỏi tư duy bố cục chuẩn xác, không cho phép chụp vội, buộc bà quan sát và sắp xếp chủ thể trước khi bấm máy.
Các học giả tại Đại học Chicago nhận định di sản của bà không chỉ là những bức ảnh đơn lẻ mà là một "sự tích lũy các ý tưởng và phương pháp tiếp cận". Cách bà tự căn chỉnh, cắt cúp (crop) và ghi chú tỉ mỉ cho quá trình tráng rửa âm bản cung cấp một nguồn tư liệu đồ sộ, làm thay đổi cách giới học thuật nghiên cứu về lịch sử nhiếp ảnh đương đại, cũng như góc nhìn về vai trò, giai cấp của nữ giới trong nghệ thuật ở thế kỷ trước.
Đầu thập niên 1970, khi các con nhà Gensburg trưởng thành, Vivian chuyển việc. Bà mang theo hàng chục thùng phim qua nhiều nơi, cuối cùng phải thuê kho lưu trữ. Về già cạn kiệt tài chính, bà không thể trả phí nên số di sản này bị mang ra đấu giá năm 2007.
Anh em nhà Gensburg sau đó tìm thấy bà đang sống lang bạt và đưa về chăm sóc. Tháng 4/2009, bà qua đời tại một viện dưỡng lão sau một tai nạn trượt ngã.
Đến nay, di sản của bà vẫn được trưng bày tại nhiều triển lãm lớn trên thế giới, từ New York đến Thượng Hải. Cuộc đời bà cũng trở thành nguồn cảm hứng cho phim tài liệu Finding Vivian Maier.
Phát biểu tại Lễ kỷ niệm 85 năm Ngày thành lập Đội Thiếu niên Tiền phong Hồ Chí Minh tối 14-5, Phó thủ tướng Chính phủ Phạm Thị Thanh Trà chỉ đạo các bộ, ngành, cơ quan ngang bộ tiếp tục hoàn thiện cơ chế, chính sách bảo vệ trẻ em. Trong đó, tăng cường phòng, chống xâm hại, bạo lực, tai nạn thương tích và đặc biệt quan tâm bảo vệ trẻ em trên môi trường mạng.
Theo Phó thủ tướng, Đội viên, trẻ em có điều kiện học tập và chăm sóc ngày càng tốt hơn. Trẻ em đang sống trong thời đại của tri thức, công nghệ, hội nhập toàn cầu. Đây là những cơ hội lớn chưa từng có của tuổi trẻ Việt Nam.
Phó thủ tướng đề nghị, các cấp ủy Đảng, chính quyền ưu tiên nguồn lực đầu tư trường lớp, thiết chế văn hóa, thể thao, điểm vui chơi, sinh hoạt cho thiếu nhi, để thiếu nhi học tập, vui chơi và phát triển toàn diện.
Phó thủ tướng nhấn mạnh, các bộ, ngành, cơ quan chức năng tiếp tục hoàn thiện cơ chế, chính sách bảo vệ trẻ em, phòng, chống xâm hại, bạo lực, tai nạn, thương tích. "Đặc biệt quan tâm bảo vệ trẻ em trên môi trường mạng để các cháu được sống và phát triển trong môi trường an toàn, lành mạnh" - Phó thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà nói.
Bà đề nghị tổ chức Đoàn, Đội đổi mới nội dung, phương thức hoạt động để các phong trào của Đội ngày càng gần gũi, hấp dẫn, thiết thực hơn với thiếu nhi.
Anh Bùi Quang Huy, Bí thư thứ nhất Trung ương Đoàn, cho hay các em đang lớn lên trong giai đoạn phát triển mới, đặt ra yêu cầu cao hơn về tri thức, đạo đức, bản lĩnh, kỹ năng và khát vọng vươn lên.
Đây là thời đại của khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và hội nhập quốc tế sâu rộng.
Theo anh Huy, trong bất cứ hoàn cảnh nào, điều làm nên giá trị bền vững của mỗi con người vẫn là lòng yêu nước, niềm tự hào dân tộc, tinh thần hiếu học, ý chí vượt khó, lối sống trung thực, nhân ái, trách nhiệm và khát vọng cống hiến.
Đó cũng chính là những giá trị tốt đẹp mà tổ chức Đội đã bền bỉ vun đắp cho các thế hệ thiếu nhi Việt Nam trong suốt 85 năm qua.
"Anh mong các em luôn tự hào về màu khăn quàng đỏ trên vai, luôn ghi nhớ 5 điều Bác Hồ dạy và biến những điều đó thành việc làm cụ thể trong học tập, rèn luyện và cuộc sống hằng ngày. Mong các em biết yêu thương gia đình, kính trọng thầy cô, đoàn kết với bạn bè, sống có trách nhiệm với bản thân, với cộng đồng và với quê hương, đất nước" - anh Huy nhắn nhủ.
Theo anh Huy, tổ chức Đoàn sẽ cùng Hội đồng Đội các cấp lấy thiếu nhi làm trung tâm của hoạt động, tôn trọng nhu cầu, nguyện vọng chính đáng và phát huy quyền tham gia của trẻ em. Đoàn, Hội đẩy mạnh đổi mới nội dung giáo dục truyền thống, đạo đức, lối sống, kỹ năng và năng lực số cho thiếu nhi.
