Theo Hãng tin Reuters ngày 12-6, Mỹ và Iran tiếp tục phát tín hiệu tích cực về triển vọng chấm dứt xung đột, khi một quan chức cấp cao Nhà Trắng cho biết hai bên đã thống nhất được dự thảo văn bản và có thể ký thỏa thuận sơ bộ trong vài ngày tới.
Theo các nguồn tin tham gia đàm phán, thỏa thuận dự kiến bao gồm việc Mỹ từng bước giải phóng 24 tỉ USD tài sản Iran bị phong tỏa và nới lỏng các biện pháp trừng phạt xuất khẩu dầu mỏ. Đổi lại, Tehran sẽ mở lại eo biển Hormuz.
Một quan chức Mỹ cho biết thỏa thuận cũng thiết lập cơ chế giám sát nhằm bảo đảm Iran thực hiện cam kết. Washington khẳng định kho uranium làm giàu ở cấp độ cao của Iran sẽ bị tiêu hủy và đưa ra khỏi nước này trong khuôn khổ thỏa thuận cuối cùng.
Phát biểu trên truyền hình nhà nước, Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi tuyên bố Tehran cùng Oman sẽ tiếp tục kiểm soát hoạt động lưu thông qua eo biển Hormuz, đồng thời khẳng định Iran là “bên chiến thắng” trong cuộc chiến với Mỹ.
Trong khi đó Israel tuyên bố không tham gia các cuộc đàm phán và sẽ không trở thành một bên của thỏa thuận. Chính phủ Israel cũng bác bỏ khả năng rút quân khỏi Lebanon, bất chấp tuyên bố từ phía Iran rằng thỏa thuận mới có thể giúp chấm dứt xung đột tại quốc gia này.
Thị trường chứng khoán toàn cầu đồng loạt tăng điểm trong phiên giao dịch ngày 12-6, trong khi giá dầu tiếp tục giảm khi nhà đầu tư kỳ vọng Mỹ và Iran sắp đạt được thỏa thuận chấm dứt xung đột.
Tại Mỹ, chỉ số Dow Jones tăng 0,7%, S&P 500 tăng 0,5% và Nasdaq tăng 0,3%. Đà tăng được hỗ trợ bởi màn chào sàn ấn tượng của SpaceX, khi cổ phiếu hãng hàng không vũ trụ của tỉ phú Elon Musk tăng 19% trong phiên giao dịch đầu tiên, đưa giá trị công ty vượt 2.000 tỉ USD.
Các thị trường châu Âu cũng tăng mạnh, với chỉ số FTSE 100 của Anh tăng 1,6%, còn CAC 40 của Pháp và DAX của Đức cùng tăng 1,8%.
Tại châu Á, Nikkei 225 của Nhật Bản tăng 2,8%, Kospi của Hàn Quốc tăng hơn 4%, trong khi các chỉ số tại Hong Kong và Trung Quốc cũng đi lên.
Ở thị trường năng lượng, giá dầu Brent giảm 3,4% xuống còn 87,33 USD/thùng, còn dầu WTI của Mỹ giảm 3,2% xuống 84,88 USD/thùng.
Theo Hãng thông tấn trung ương Triều Tiên (KCNA), một quan chức cấp cao thuộc Bộ Ngoại giao Triều Tiên chỉ trích Mỹ và Hàn Quốc đang “tăng cường có hệ thống” hợp tác quân sự, bất chấp những lo ngại quốc tế về nguy cơ leo thang căng thẳng trong khu vực.
Tuyên bố được đưa ra sau khi Bộ Ngoại giao Mỹ phê duyệt thương vụ bán vũ khí trị giá gần 300 triệu USD cho Hàn Quốc, bao gồm các tên lửa không đối không hiện đại và thiết bị hỗ trợ.
“Xuất khẩu vũ khí của Mỹ là xuất khẩu chiến tranh”, quan chức Triều Tiên nhấn mạnh, khẳng định Bình Nhưỡng sẽ tiếp tục tăng cường năng lực răn đe tự vệ để duy trì cân bằng sức mạnh trong khu vực.
Theo Hãng tin AFP ngày 13-6, Chủ tịch Cuba Miguel Diaz-Canel đã công bố loạt cải cách mới nhằm mở rộng vai trò của khu vực tư nhân, trong bối cảnh nền kinh tế nước này chịu sức ép lớn từ lệnh phong tỏa dầu mỏ và các biện pháp trừng phạt của Mỹ.
Phát biểu trên truyền hình quốc gia, ông Diaz-Canel cho biết Cuba sẽ thu hẹp danh mục ngành nghề cấm đối với doanh nghiệp tư nhân, đẩy nhanh quá trình cấp phép kinh doanh và tạo điều kiện để các doanh nghiệp đầu tư với quyền lợi tương đương nhà đầu tư nước ngoài.
Chính phủ cũng đang xem xét loại bỏ vai trò trung gian của các cơ quan nhà nước trong hoạt động xuất nhập khẩu, đồng thời tiếp tục trao thêm quyền tự chủ cho các doanh nghiệp nhà nước, vốn chiếm khoảng 80% hoạt động kinh tế của đất nước.
Ngoài ra, Havana dự kiến tinh giản bộ máy hành chính, giảm số lượng bộ ngành và cắt giảm biên chế khu vực công. Kế hoạch này sẽ được trình Quốc hội xem xét vào tháng 7.
Các cải cách được kỳ vọng giúp nền kinh tế Cuba thích ứng tốt hơn trước những khó khăn kéo dài do các biện pháp cấm vận và trừng phạt từ Washington.
Đại sứ của 27 nước thành viên Liên minh châu Âu (EU) ngày 12-6 đã nhất trí khởi động giai đoạn đàm phán gia nhập đầu tiên với Ukraine và Moldova, đánh dấu bước tiến quan trọng trong nỗ lực gia nhập khối của hai quốc gia Đông Âu.
Theo kế hoạch, hội nghị liên chính phủ đầu tiên sẽ diễn ra ngày 15-6, mở ra tiến trình đàm phán về cụm chính sách nền tảng, bao gồm các lĩnh vực liên quan đến quyền cơ bản, cải cách thể chế và pháp quyền.
Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky hoan nghênh quyết định của EU, cho rằng đây là sự hỗ trợ chính trị và tinh thần quan trọng đối với Ukraine, trong bối cảnh nước này vẫn đang đối phó trong xung đột với Nga. Tổng thống Moldova Maia Sandu cũng khẳng định nước này sẽ tiếp tục thúc đẩy cải cách để đáp ứng các tiêu chuẩn của EU.
Tiến trình đàm phán từng bị trì hoãn do sự phản đối của Hungary. Tuy nhiên Budapest đã dỡ bỏ rào cản sau khi đạt được thỏa thuận với Kiev về quyền của cộng đồng người gốc Hungary tại Ukraine.
Trả lời phỏng vấn kênh Fox News vào ngày 15/5, Tổng thống Donald Trump xác nhận Mỹ đã cho phép 3 tàu chở dầu Trung Quốc chở đầy dầu của Iran đi qua eo biển Hormuz vào đầu tuần này.
Ông Trump nói rằng các tàu này được phép đi qua eo biển Hormuz “vì chúng tôi đã cho phép điều đó xảy ra”.
Tổng thống Trump vừa trở về Mỹ sau chuyến thăm Trung Quốc và có các cuộc gặp với Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình. Ông Trump cho biết các tàu Trung Quốc đã được phép rời khỏi eo biển Hormuz trước chuyến thăm.
Trước đó, truyền thông nhà nước Iran đưa tin rằng khoảng 30 tàu, bao gồm ít nhất một tàu Trung Quốc, đã đi qua eo biển Hormuz kể từ tối 13/5, đồng thời cho biết hoạt động này diễn ra “với sự cho phép của Iran”.
Theo Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio, trong cuộc gặp tại Bắc Kinh, Tổng thống Trump đã thảo luận với Chủ tịch Tập Cận Bình về cuộc chiến Iran và việc phong tỏa eo biển Hormuz.
Ông Rubio khẳng định Washington không đề nghị Bắc Kinh giúp đỡ trong vấn đề Iran. Tuy nhiên, ông nói: “Phía Trung Quốc cho biết họ không ủng hộ việc quân sự hóa eo biển Hormuz, không ủng hộ một hệ thống thu phí, và đó cũng là lập trường của chúng tôi”.
Ông Trump từng được kỳ vọng sẽ tìm kiếm sự hỗ trợ của nhà lãnh đạo Trung Quốc trong việc chấm dứt cuộc xung đột giữa Mỹ, Israel với Iran và giải quyết bế tắc tại eo biển Hormuz, một tuyến đường vận tải biển quan trọng đối với hoạt động trung chuyển năng lượng toàn cầu.
Iran trên thực tế đã đóng cửa eo biển Hormuz sau khi Mỹ và Israel phối hợp mở chiến dịch không kích Iran, làm gián đoạn nguồn cung năng lượng toàn cầu và khiến giá xăng dầu tăng vọt.
Trong khi đó, Mỹ đã phong tỏa hải quân đối với Iran. Mỹ đã triển khai lực lượng quân sự theo dõi và ngăn các tàu ra vào các cảng của Iran.
Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent nhấn mạnh việc mở lại eo biển Hormuz cũng phục vụ lợi ích của Trung Quốc và ông tin rằng Bắc Kinh sẽ làm những gì có thể để mở lại tuyến đường thủy chiến lược này.
Trung Quốc, quốc gia có quan hệ chặt chẽ với Iran, đã chỉ trích các cuộc không kích của Mỹ và Israel nhằm vào Iran, và kêu gọi một giải pháp ngoại giao cho cuộc chiến.
Ông Rubio cho biết ông Trump và ông Tập đã tìm thấy tiếng nói chung về vấn đề Iran, khi Trung Quốc nhắc lại sự phản đối đối với việc Tehran phát triển vũ khí hạt nhân.
Bộ Ngoại giao Mỹ cho biết các quan chức cấp cao Mỹ và Trung Quốc nhất trí rằng không nước nào được phép áp đặt phí lưu thông đối với tàu thuyền đi qua eo biển Hormuz - tuyến hàng hải huyết mạch với hoạt động vận tải dầu mỏ toàn cầu.
Giờ đây, các máy bay và các tàu khu trục Mỹ buộc phải theo dõi những xuồng cao tốc hoạt động theo kiểu "bầy đàn" của Iran trong một tuyến đường năng lượng quan trọng.
“Tôi đã ra lệnh cho Hải quân Mỹ bắn hạ và loại bỏ bất kỳ con thuyền nào, dù là thuyền nhỏ”, ông Trump viết trên mạng xã hội ngày 23/4, cáo buộc các phương tiện của Iran đang rải thủy lôi tại eo biển Hormuz.
Mục tiêu của “hạm đội muỗi" Iran đã được giới chức Mỹ biết đến từ nhiều năm, và các đơn vị thử nghiệm vũ khí thường xuyên đánh giá khả năng của các tàu chiến trong việc đối phó với lực lượng này.
Thuật ngữ "hạm đội muỗi" đã có từ lâu năm, ám chỉ lực lượng tàu nhỏ, nhanh, hoạt động số lượng lớn. Mấu chốt của chiến lược này là triển khai phương tiện nhỏ, chi phí thấp để gây khó cho đối thủ mạnh hơn, tạo ra thế bất đối xứng.
Trong giai đoạn căng thẳng năm 2020, ông Trump từng chỉ đạo hải quân nhắm vào “các xuồng vũ trang của Iran” gây ảnh hưởng tới tàu Mỹ.
Mệnh lệnh lần này của ông Trump làm suy yếu những tuyên bố trước đó của chính quyền rằng hải quân Iran đã bị phá hủy nặng nề.
Thư ký báo chí Nhà Trắng Karoline Leavitt đã hạ thấp mối đe dọa từ các “xuồng vũ trang tốc độ cao” của Iran trong một cuộc phỏng vấn với Fox News ngày 22/4, khẳng định Mỹ đã phá hủy năng lực hải quân thông thường của Iran. Tuy nhiên, theo các chuyên gia mối đe dọa từ phía Tehran vẫn còn tồn tại.
Đồng thời, điều này cũng để lại những câu hỏi chưa được giải đáp về mức độ hoạt động rải thủy lôi của Iran, điều mà Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ chưa công bố chi tiết.
Quy mô đội xuồng nhỏ của Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran cũng chưa rõ ràng, với một ước tính năm 2019 của Cơ quan Tình báo Quốc phòng Mỹ cho rằng có hàng trăm phương tiện như vậy trên khắp vịnh Ba Tư.
Các cuộc không kích của Mỹ có thể đã làm suy yếu hệ thống chỉ huy và kiểm soát của Iran “đến mức không thể triển khai các bãi thủy lôi quy mô lớn, có tổ chức”, theo Tiến sĩ Steve Wills, nhà phân tích tại Trung tâm Chiến lược Hàng hải.
Cuộc xung đột kéo dài gần 8 tuần vẫn chưa ngã ngũ, khi Mỹ từ chối dỡ bỏ phong tỏa nếu chưa có thỏa thuận, còn Iran tuyên bố sẽ không có thỏa thuận nào nếu lệnh phong tỏa của Mỹ chưa được dỡ bỏ.
Nếu được thực thi, mệnh lệnh của ông Trump báo hiệu sự thay đổi trong cách thức tác chiến và có thể làm suy yếu lệnh ngừng bắn đã được duy trì hơn 2 tuần. Cho đến nay, Mỹ chủ yếu dựa vào không kích để tấn công các mục tiêu hải quân và trên bộ, đồng thời giữ mức độ đe dọa đối với lực lượng của mình ở mức thấp.
Một cuộc “mèo vờn chuột” trên biển có nguy cơ khiến tàu Mỹ bị cuốn vào làn đạn đan chéo. “Đây là một điểm đòn bẩy mà Iran đang nắm giữ”, Đô đốc nghỉ hưu William McRaven, cựu chỉ huy lực lượng tác chiến đặc biệt Mỹ nhận định.
“Đừng nhầm lẫn, họ vẫn có thể kiểm soát eo biển Hormuz”, ông McRaven nói. Các xuồng tấn công nhanh “đặt tàu của chúng ta vào tình thế nguy hiểm, với UAV, với tên lửa đạn đạo tầm ngắn”, ông nhận định.
Khi kết hợp các xuồng nhỏ với hệ thống tên lửa mặt đất mạnh mẽ, Iran sẽ có thể tạo một hệ thống chống tiếp cận/chống xâm nhập hoàn chỉnh nhằm ngăn Hải quân Mỹ cố gắng áp sát eo biển Hormuz”, Tiến sĩ James Russell, cựu quan chức chính sách Trung Đông của Lầu Năm Góc nhận định.
Hãng AFP ngày 25.4 đưa tin Mỹ và Liên minh châu Âu (EU) vừa ký một thỏa thuận nhằm phối hợp cung cấp các khoáng sản thiết yếu cho các ngành công nghiệp trọng điểm, bao gồm cả quốc phòng, nhằm giảm lệ thuộc vào Trung Quốc.
Thỏa thuận này đánh dấu sự ủng hộ hiếm hoi từ chính quyền Tổng thống Donald Trump đối với vai trò của EU, tổ chức mà Washington thường chỉ trích.
Vào những thời điểm căng thẳng, Bắc Kinh đã hạn chế xuất khẩu các khoáng sản quan trọng cần thiết cho các sản phẩm như chất bán dẫn, pin xe điện và các hệ thống vũ khí.
"Việc tập trung quá mức các nguồn tài nguyên này, thực tế là chúng bị chi phối ở một hoặc hai nơi, là một rủi ro không thể chấp nhận được", Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio phát biểu khi ký biên bản ghi nhớ với quan chức phụ trách thương mại EU Maros Sefcovic.
Trong một cuộc họp báo, ông Sefcovic cho biết thỏa thuận này "chính thức hóa quan hệ đối tác của chúng ta trên toàn bộ chuỗi giá trị, từ thăm dò và khai thác đến chế biến, tinh chế, tái chế và thu hồi".
Trước những lo ngại rằng Trung Quốc có thể trả đũa một thỏa thuận khoáng sản quan trọng tiềm năng liên quan nhiều bên, ông Sefcovic cho rằng đó sẽ là vấn đề an ninh kinh tế, vượt qua sự phụ thuộc.
"Chúng tôi biết sự phụ thuộc có thể tốn kém như thế nào, và chúng tôi phải trả giá rất đắt cho việc phụ thuộc vào các nguồn nhiên liệu hóa thạch. Chúng tôi chỉ đơn giản muốn học hỏi từ kinh nghiệm đó và có một danh mục nhà cung cấp đa dạng hơn nhiều", ông nói thêm.
Ngoại trưởng Rubio lưu ý rằng Mỹ và EU cộng lại là "những khách hàng và bên sử dụng lớn nhất" các khoáng sản thiết yếu.
"Chúng ta phải đảm bảo rằng nguồn cung có sẵn cho tương lai và theo những cách không bị độc quyền ở một nơi hoặc tập trung quá mức ở một nơi nào đó", ông Rubio nói thêm.
Một kế hoạch hành động nêu rõ rằng EU và Mỹ sẽ xem xét việc thiết lập giá tối thiểu cho các khoáng sản quan trọng, nhằm ngăn chặn Trung Quốc hoặc các cường quốc bên ngoài khác tràn ngập thị trường với hàng xuất khẩu giá rẻ.
Hai bên cũng sẽ xem xét việc phối hợp mọi khoản trợ cấp và dự trữ khoáng sản quan trọng, có thể phối hợp các tiêu chuẩn chung để tạo điều kiện thuận lợi cho thương mại giữa các nước phương Tây và cùng đầu tư vào nghiên cứu.
