Một nghiên cứu công bố trên tạp chí Environmental Science and Technology của Viện Đại học California, Davis (UC Davis, UCD, hoặc Davis) lại đưa ra cảnh báo đáng lo ngại: hít phải các hợp chất khử trùng có thể gây tổn thương phổi nghiêm trọng hơn nhiều so với đường tiêu hóa.
Trọng tâm của nghiên cứu là nhóm hợp chất amoni bậc bốn, còn gọi là QAC, một thành phần phổ biến trong nhiều sản phẩm khử trùng từ thập niên 1940, như Lysol hay Roccal. Đây là các chất có khả năng tiêu diệt vi khuẩn, vi rút hiệu quả, nên được sử dụng rộng rãi trong gia đình, bệnh viện và công nghiệp.
Dù không dễ bay hơi, QAC thường xuất hiện trong các dạng xịt, khiến chúng có thể phát tán thành các hạt nhỏ trong không khí và dễ dàng đi vào đường hô hấp. Ngoài ra các hợp chất này còn có mặt trong nhiều sản phẩm khác như nước súc miệng, thuốc xịt mũi, giấy thơm hay nước làm mềm vải, làm tăng nguy cơ phơi nhiễm một cách vô thức.
Kết quả gây bất ngờ: Hít vào độc hơn gấp 100 lần so với nuốt.
Theo nhóm nghiên cứu do Gino Cortopassi dẫn đầu, thí nghiệm trên chuột cho thấy khi hít phải QAC, mức độ tổn thương phổi và nguy cơ tử vong cao hơn tới 100 lần so với khi các chất này được đưa vào cơ thể qua đường uống.
Đáng chú ý, ở mức phơi nhiễm tương đương với nồng độ QAC từng được ghi nhận trong máu người, chuột đã xuất hiện tổn thương phổi rõ rệt.
Điều này làm dấy lên lo ngại rằng con người cũng có thể đối mặt với những rủi ro tương tự khi thường xuyên sử dụng các sản phẩm xịt khử trùng.
Cơ chế chính nằm ở cách cơ thể phản ứng với các chất xâm nhập. Khi nuốt phải, hệ tiêu hóa có thể phần nào xử lý và đào thải các chất độc. Ngược lại, khi hít vào, các hạt hóa chất siêu nhỏ có thể đi sâu vào phổi, tiếp xúc trực tiếp với các tế bào hô hấp mỏng manh và gây tổn thương nhanh chóng.
Phổi không chỉ là cơ quan trao đổi khí mà còn rất nhạy cảm với các tác nhân hóa học. Một khi bị tổn thương, quá trình phục hồi thường chậm và có thể dẫn đến các bệnh mạn tính.
Nghiên cứu đặt ra nghi vấn về mối liên hệ giữa việc tiếp xúc lâu dài với QAC trong không khí và các bệnh như hen suyễn hay bệnh phổi tắc nghẽn mãn tính. Đây đều là những bệnh lý đang gia tăng trên toàn cầu, đặc biệt ở các đô thị và môi trường kín.
Trước đó, một nghiên cứu năm 2021 cũng phát hiện khoảng 80% người tham gia có thể phát hiện QAC trong máu. Những người có nồng độ cao hơn lại có mức năng lượng tế bào thấp hơn, cho thấy ảnh hưởng tiêu cực đến ty thể, “nhà máy năng lượng” của tế bào.
Điều đáng nói là QAC không dễ hấp thu qua da hay đường tiêu hóa, khiến các nhà khoa học nghi ngờ rằng đường hô hấp chính là con đường xâm nhập chủ yếu.
Phát hiện này không đồng nghĩa với việc cần loại bỏ hoàn toàn các sản phẩm khử trùng, nhưng đặt ra yêu cầu phải sử dụng chúng một cách thận trọng hơn.
Việc lạm dụng xịt khử trùng trong không gian kín, không thông gió có thể vô tình khiến người dùng hít phải lượng hóa chất vượt mức an toàn.
Các chuyên gia khuyến nghị nên hạn chế sử dụng dạng xịt khi không cần thiết, ưu tiên lau chùi bằng dung dịch thay vì phun trực tiếp vào không khí, và đảm bảo không gian được thông thoáng khi vệ sinh.
Trong bối cảnh các bệnh truyền nhiễm vẫn là mối đe dọa, việc duy trì vệ sinh là cần thiết. Tuy nhiên nghiên cứu từ University of California, Davis nhấn mạnh rằng không phải mọi phương pháp khử khuẩn đều vô hại.
Câu hỏi đặt ra không phải là “có nên khử trùng hay không”, mà là “khử trùng như thế nào để an toàn”. Việc hiểu rõ cơ chế tác động của hóa chất sẽ giúp người tiêu dùng đưa ra lựa chọn thông minh hơn, tránh những rủi ro tiềm ẩn cho sức khỏe lâu dài.
Theo tiến sĩ - bác sĩ Ketan Bulsara, Giám đốc Trung tâm Đột quỵ tại Cleveland Clinic (Mỹ), cơ chế liên quan giữa nắng nóng và đột quỵ là rất thực tế. Trong điều kiện nhiệt độ cao, cơ thể mất nước và muối khoáng nhanh chóng. Khi đó, máu trở nên cô đặc hơn, tâm thất và mạch máu phải làm việc nhiều hơn, làm tăng nguy cơ hình thành cục máu đông - nguyên nhân chính gây ra đột quỵ thiếu máu cục bộ.
Một nghiên cứu đăng trên Harvard Health Publishing (Mỹ) cũng ghi nhận rằng môi trường nhiệt độ cao có thể tác động xấu đến hệ tuần hoàn. Dữ liệu lớn được thu thập từ các bệnh viện trên khắp nước Mỹ cho thấy nguy cơ nhập viện vì đột quỵ tăng lên trong những ngày nắng nóng, đặc biệt ở người cao tuổi, người có bệnh nền tim mạch, huyết áp cao hoặc tiểu đường.
Bên cạnh đó, tiến sĩ - bác s Rebecca Fieles, chuyên gia thần kinh của University of Maryland Medical Center (Mỹ), cho biết nắng nóng còn có thể làm tăng nguy cơ xuất huyết não - một dạng đột quỵ nghiêm trọng khác.
Nhiệt độ cao khiến các mạch máu bị giãn nở và áp lực tuần hoàn thay đổi thất thường, nhất là ở người có vữa xơ động mạch. Sự mất cân bằng này có thể dẫn tới vỡ mạch, gây xuất huyết trong não.
Một tổng quan đăng tải trên tạp chí Frontiers in Neurology cũng chỉ ra rằng nhiệt độ thời tiết cực đoan (quá nóng hoặc quá lạnh) đều liên quan tới nguy cơ đột quỵ tăng lên, đặc biệt ở những người có bệnh nền từ trước. Sự mất nước, rối loạn điện giải và thay đổi huyết áp thất thường khi thời tiết nóng là những yếu tố làm não thiếu oxy nhanh hơn, từ đó tác động tới nguy cơ tai biến.
Không chỉ vậy, điều mà nhiều người hay bỏ qua là ”đột quỵ nhiệt” - tình trạng đột ngột suy giảm chức năng não do nhiệt độ cơ thể quá cao (trên 40 °C). Biến chứng này có thể xảy ra khi cơ thể không kịp thích nghi với nhiệt độ cao, dẫn đến tổn thương tế bào não và hệ thần kinh nếu không được sơ cứu kịp thời.
Các chuyên gia đều nhấn mạnh rằng nắng nóng không trực tiếp “gây” đột quỵ đối với người hoàn toàn khỏe mạnh, nhưng ở những người có yếu tố nguy cơ (cao huyết áp, rối loạn mỡ máu, tiểu đường, tiền sử tim mạch hoặc đột quỵ), nhiệt độ cao là “chất xúc tác” nguy hiểm khiến bệnh tiến triển nhanh và biến chứng nặng.
Do đó, phòng ngừa đột quỵ mùa nắng nóng - đặc biệt ở người cao tuổi - cần chú trọng:
Những năm gần đây, Nhật Bản rộ lên cơn sốt "nhảy tại chỗ" (mini-jump), được quảng bá là một bài tập tại nhà ngắn gọn, dễ thực hiện nhưng mang lại hiệu quả cao trong việc đốt mỡ và tăng cường cơ bắp. Xu hướng này trở nên bùng nổ sau khi chương trình truyền hình "Cùng Kazlaser học tập" tiến hành thực nghiệm bài tập và ghi nhận kết quả ấn tượng với người tham gia. Chỉ trong vòng 10 ngày, những người trải nghiệm đã giảm được 2,2% mỡ cơ thể, đồng thời khối lượng cơ bắp cũng tăng lên đáng kể.
Lý giải về sức hút của bài tập chỉ mất 50 giây mỗi ngày, giáo sư lâm sàng Tsukamoto Hiroshi từ Bệnh viện thuộc Đại học Tsukuba, cho biết các động tác nhảy tại chỗ tác động trực tiếp và mạnh mẽ vào cơ dép ở bắp chân. Đây là nhóm cơ chứa tới hơn 90% sợi cơ co chậm, vốn có khả năng ưu tiên tiêu thụ chất béo làm nguồn năng lượng. Việc kích thích liên tục nhóm cơ này không chỉ giúp tiêu hao mỡ thừa mà còn thúc đẩy quá trình trao đổi chất cơ bản, giúp cơ thể hình thành cơ chế khó tích mỡ hơn về lâu dài.
Người trực tiếp tham gia thử thách là nghệ sĩ Okarina, thành viên của nhóm hài Okazu Club. Cô thực hiện bài tập với lộ trình "5 lần mỗi ngày, mỗi lần 10 giây", tổng cộng chưa đầy một phút vận động. Lúc đầu, Okarina hoài nghi về cường độ quá nhẹ này nhưng vẫn cố gắng kiên trì suốt 10 ngày tập. Trước khi bắt đầu, nghệ sĩ nặng 63,3 kg, với tỷ lệ mỡ là 31,6% và 21,65 kg cơ, cho thấy cô đang trong tình trạng béo phì nhẹ.
Kết quả sau 10 ngày gây bất ngờ lớn khi các chỉ số chuyển biến tích cực: tỷ lệ mỡ cơ thể giảm 2,2%, huyết áp giảm 15 đơn vị và khối lượng cơ bắp tăng thêm 1,22 kg. Cân nặng tổng thể tăng khoảng 1,5 kg nhưng đây là kết quả của việc phát triển cơ bắp thuần túy. Ngay cả giáo sư Tsukamoto cũng phải ngạc nhiên, bởi việc tăng hơn 1 kg cơ bắp trong thời gian ngắn như vậy là hiếm gặp.
Tuy nhiên, các chuyên gia sức khỏe lưu ý chìa khóa để duy trì một thể trạng khỏe mạnh lâu dài không chỉ nằm ở số lượng cơ bắp mà còn là sự cải thiện chức năng cơ toàn diện. Huấn luyện viên cá nhân Chikuyama Kazuhiro cho hay cơ bắp không chỉ đơn thuần là yếu tố thẩm mỹ bên ngoài. Vai trò của chúng còn gắn liền với khả năng chống đỡ của cơ thể, sự linh hoạt trong vận động và hiệu suất trao đổi chất.
Anh gợi ý một phiên bản nâng cao của bài tập này theo hình thức luyện tập cường độ cao ngắt quãng: nhảy 20 giây và nghỉ 10 giây, lặp lại 8 hiệp trong khoảng 4 phút. Nhịp độ trên giúp đẩy nhịp tim lên cao, thúc đẩy tuần hoàn máu, tăng tốc độ đốt cháy chất béo và tạo ra kích thích cần thiết để duy trì mật độ xương.
Để an toàn khi thực hiện tại nhà, người tập cần chú ý kỹ thuật "tiếp đất nhẹ nhàng" nhằm giảm thiểu tối đa phản lực lên khớp gối và cổ chân. Nếu lo lắng tiếng ồn hoặc sự rung chấn của sàn nhà khi nhảy, hãy trải một tấm thảm yoga để giảm bớt sự tác động. Những người mới tập nên bắt đầu từ tần suất thấp để cơ thể thích nghi dần trước khi tăng cường độ.
Các chuyên gia khuyên không nên quá lo lắng nếu thấy cân nặng tăng nhẹ trong giai đoạn đầu bởi đây thường là dấu hiệu tích cực cho thấy khối lượng cơ đang phát triển, đồng thời cơ thể đang tăng cường tích trữ glycogen và nước để phục vụ quá trình hồi phục. Thay vì chỉ nhìn vào con số trên bàn cân, người tập nên tập trung theo dõi sự thay đổi của tỷ lệ mỡ và độ săn chắc của vóc dáng để đánh giá chính xác nhất sự cải thiện của sức khỏe.
Gan nhiễm mỡ không do rượu (NAFLD) là tình trạng mỡ tích tụ quá nhiều trong gan dù người bệnh không uống hoặc uống rất ít rượu bia. Theo trang sức khỏe WebMD (Mỹ), cá là nguồn thực phẩm giàu đạm, ít chất béo xấu và phù hợp cho người mắc bệnh này.
Lợi ích nổi bật nhất của cá nằm ở omega-3. Các loại cá béo như cá hồi, cá thu và cá mòi chứa nhiều axit béo omega-3 chuỗi dài (EPA và DHA), được nghiên cứu về khả năng chống viêm.
Một số nghiên cứu cho thấy omega-3 từ cá béo có thể giúp giảm lượng mỡ trong gan và cải thiện các dấu hiệu viêm gan khi được sử dụng trong chế độ ăn cân bằng và kiểm soát năng lượng hợp lý.
Ngoài omega-3, cá còn cung cấp vitamin D, selen và các vitamin nhóm B - những dưỡng chất hỗ trợ sức khỏe chuyển hóa. Việc ăn cá phù hợp với chế độ ăn Địa Trung Hải còn được đánh giá có lợi cho người gan nhiễm mỡ.
Dịch vụ Y tế Quốc gia Anh (NHS) khuyến nghị nên ăn ít nhất 2 khẩu phần cá mỗi tuần (mỗi phần khoảng 140 g cá đã nấu chín), trong đó có ít nhất 1 phần là cá béo.
Các loại cá béo nên ưu tiên:
Ngoài cá béo, các loại cá trắng ít béo như cá tuyết, cá bơn hay cá vược cũng là nguồn protein nạc, ít calo, phù hợp để đa dạng thực đơn và hỗ trợ kiểm soát cân nặng ở người gan nhiễm mỡ.
Nướng lò: Đây là phương pháp lý tưởng vì cần rất ít dầu mỡ mà vẫn giữ được độ ẩm và dưỡng chất của cá.
Nướng vỉ hoặc áp chảo ít dầu: Giúp tạo mùi vị hấp dẫn nhờ lớp cháy xém nhẹ, đồng thời để bớt mỡ chảy ra ngoài.
Hấp: Giúp giữ tối đa dưỡng chất và không cần thêm dầu mỡ.
Cách làm: Hấp cá khoảng 8 - 12 phút đến khi chín; phù hợp với các loại cá thịt mềm như cá bơn.
Nấu giấy bạc: Cá được gói cùng rau và thảo mộc trong giấy nướng rồi đem nướng. Phương pháp này kết hợp ưu điểm của hấp và nướng, giúp món ăn thơm ngon mà không cần nhiều dầu.
Luộc nhẹ: Luộc cá trong nước dùng nhẹ cùng rau thơm giúp giữ độ ẩm mà không cần thêm chất béo.
Người bị gan nhiễm mỡ nên hạn chế cá chiên ngập dầu, cá tẩm bột chiên giòn vì chứa nhiều chất béo bão hòa và tinh bột tinh chế, dễ làm nặng thêm tình trạng kháng insulin. Các loại sốt kem, sốt bơ, sốt phô mai hay nước sốt đóng chai cũng thường chứa nhiều chất béo, đường và muối. Thay vào đó, nên ưu tiên dùng một ít dầu ôliu, sữa chua Hy Lạp ít béo, chanh và rau thơm để tạo hương vị cho món ăn, theo WebMD.
