Nhiều người vẫn nghĩ lừa đảo chỉ nhắm vào những người nhẹ dạ, thiếu hiểu biết hoặc tham lam. Tuy nhiên, thực tế cho thấy không ít nạn nhân lại là những người từng trải, có học thức, từng giữ vị trí quan trọng trong gia đình và xã hội.
Điều khiến người thân đau lòng không chỉ là số tiền tích lũy cả đời bị mất, mà còn là việc người cao tuổi có thể tin tưởng tuyệt đối vào một người lạ mới quen trong thời gian ngắn, trong khi lại nghi ngờ những lời cảnh báo từ chính người thân.
Lừa đảo người cao tuổi không đơn thuần là hành vi chiếm đoạt tài sản mà còn là sự khai thác có chủ đích vào những nhu cầu tâm lý như: Mong muốn được quan tâm, được tôn trọng, được giúp đỡ gia đình và sống những năm tháng cuối đời có ý nghĩa.
Đằng sau những lời mời đầu tư hấp dẫn, các cuộc gọi giả danh người thân, dịch vụ chăm sóc sức khỏe hay chương trình nghỉ dưỡng cao cấp là những “cái bẫy” tâm lý được thiết kế tinh vi nhằm đánh trúng điểm yếu của người cao tuổi.
Các thủ đoạn lừa đảo ngày càng đa dạng nhưng đều có chung mục tiêu là tạo niềm tin và thúc đẩy nạn nhân đưa ra quyết định nhanh chóng.
Phổ biến nhất là giả danh cơ quan nhà nước. Kẻ gian mạo danh công an, tòa án, viện kiểm sát, cơ quan thuế hoặc ngân hàng, thông báo nạn nhân liên quan đến vụ án, tài khoản có dấu hiệu bất thường hoặc gặp vấn đề về tài sản. Trong trạng thái lo sợ, nhiều người cao tuổi vội cung cấp thông tin hoặc chuyển tiền mà không kịp kiểm chứng.
Một hình thức khác là giả danh người thân gặp nạn. Đối tượng gọi điện báo con cháu bị tai nạn, bị bắt giữ hoặc cần tiền khẩn cấp, đồng thời yêu cầu giữ bí mật. Trong trường hợp này, người cao tuổi không hành động vì lòng tham mà xuất phát từ tình cảm và bản năng bảo vệ gia đình.
Bên cạnh đó là các chiêu trò đầu tư tài chính như dự án bất động sản không có thật, tiền ảo, quỹ đầu tư lợi nhuận cao hoặc các mô hình “hợp đồng kỳ nghỉ” được quảng bá như cơ hội vừa nghỉ dưỡng vừa sinh lời. Những lời hứa về lợi nhuận hấp dẫn, khả năng chuyển nhượng dễ dàng hoặc tạo tài sản cho con cháu khiến nhiều người sẵn sàng rút tiền tiết kiệm.
Ngoài ra, tội phạm còn lợi dụng tình cảm, kết bạn qua mạng xã hội trong thời gian dài để tạo sự gắn bó trước khi đưa ra lý do khó khăn tài chính hoặc kêu gọi đầu tư.
Đáng lo ngại, sự phát triển của trí tuệ nhân tạo còn giúp kẻ gian sử dụng công nghệ giả giọng nói, hình ảnh (deepfake) để giả danh con cháu, khiến người cao tuổi dễ mất cảnh giác.
Không thể cho rằng người cao tuổi trở thành nạn nhân vì thiếu hiểu biết. Nhiều người từng là cán bộ, giáo viên, bác sĩ hoặc có nhiều trải nghiệm sống. Nguyên nhân nằm ở sự kết hợp giữa hoàn cảnh sống, nhu cầu tâm lý và những thay đổi tự nhiên của tuổi tác.
Trước hết, người cao tuổi thường là nhóm có tài sản tích lũy sau nhiều năm lao động từ tiền tiết kiệm, lương hưu, nhà đất hoặc các khoản dành dụm cho con cháu. Đây là nhóm mà tội phạm hướng tới vì có khả năng đưa ra quyết định tài chính lớn.
Mặt khác, khi nghỉ hưu, nhiều người phải đối diện với khoảng trống về vai trò và ý nghĩa cuộc sống. Những lời hứa về chăm sóc sức khỏe, cuộc sống an nhàn hay cơ hội đầu tư cho thế hệ sau dễ chạm tới mong muốn được cống hiến và được ghi nhận của họ.
Sự cô đơn là một yếu tố không thể bỏ qua. Khi có ai đó gọi điện hỏi thăm, nhớ ngày sinh nhật, dành thời gian trò chuyện hoặc thể hiện sự quan tâm, người cao tuổi dễ cảm thấy mình được trân trọng. Con người vốn có xu hướng tin tưởng những ai khiến mình cảm thấy được lắng nghe. Đôi khi, sự gắn kết cảm xúc còn quan trọng hơn chính sản phẩm hay dịch vụ được giới thiệu.
Một nguyên nhân khác là nhiều người cao tuổi trưởng thành trong môi trường xã hội coi trọng chữ tín. Họ thường tin vào lời nói, danh xưng, sự lịch thiệp và lòng tốt giữa người với người. Trong khi đó, các mô hình lừa đảo hiện đại lại dựa trên kiến thức tâm lý học hành vi và kỹ thuật thao túng tinh vi.
Ngoài ra, mong muốn để lại tài sản, giúp đỡ con cháu cũng là yếu tố khiến họ dễ bị tác động. Những lời quảng bá như “đầu tư cho tương lai gia đình”, “tạo tài sản thừa kế” dễ đánh trúng tâm lý này.
Tuổi tác cũng khiến một số người gặp khó khăn hơn trong việc xử lý lượng thông tin phức tạp, đánh giá rủi ro trong các tình huống mới. Vì vậy, khi đối diện với kịch bản lừa đảo được chuẩn bị kỹ lưỡng, họ có thể dễ bị dẫn dắt.
Điều nghịch lý là chính những phẩm chất tốt đẹp như lòng tin, sự tử tế, tinh thần trách nhiệm với gia đình lại có thể trở thành điểm yếu bị kẻ xấu lợi dụng.
Nhiều gia đình cho rằng chỉ cần cảnh báo “đừng tin người lạ” là đủ. Tuy nhiên, khi người cao tuổi đã hình thành niềm tin với đối tượng lừa đảo, những lời can ngăn từ con cháu đôi khi lại bị xem là sự nghi ngờ khả năng tự quyết.
Do đó, cách ứng xử không phù hợp có thể khiến gia đình vô tình trở thành “đối thủ” của người cao tuổi. Vì vậy, thay vì chỉ trích, con cháu cần giữ thái độ tôn trọng và tìm hiểu nguyên nhân phía sau sự tin tưởng đó.
Không nên bắt đầu bằng những câu như: “Ông bà bị lừa rồi”, “Sao lại nhẹ dạ như vậy?”. Những lời này dễ khiến người cao tuổi tổn thương lòng tự trọng và phản ứng phòng vệ.
Thay vào đó, có thể đặt những câu hỏi chia sẻ như: “Con muốn hiểu rõ hơn về chương trình này”, “Điều khoản này con chưa hiểu, công ty giải thích thế nào?”… Mục tiêu là để người cao tuổi cảm thấy mình vẫn được tôn trọng.
Đặc biệt, gia đình nên thống nhất nguyên tắc: Các khoản đầu tư lớn, việc chuyển tiền cho người ngoài hoặc ký giấy tờ quan trọng cần trao đổi với người thân.
Con cháu cần chú ý các dấu hiệu bất thường như người cao tuổi thường xuyên nhắc đến một công ty hoặc người mới quen, nói về “cơ hội hiếm có”, trở nên bí mật về tài chính, khó chịu khi bị hỏi hoặc giảm tương tác với gia đình.
Quan trọng hơn, cần hiểu rằng kẻ lừa đảo thường đang đáp ứng một nhu cầu cảm xúc. Nếu gia đình chỉ tập trung ngăn chặn hành vi mà không bù đắp khoảng trống tình cảm, người cao tuổi vẫn có thể tìm kiếm sự quan tâm từ bên ngoài.
Vì vậy, tăng cường trò chuyện, quan tâm, khuyến khích tham gia hoạt động xã hội và duy trì các mối quan hệ lành mạnh chính là cách phòng ngừa hiệu quả.
Lừa đảo người già không chỉ là câu chuyện về tiền bạc, mà còn là câu chuyện về sự cô đơn, nhu cầu được yêu thương và được công nhận của những người đã đi qua phần lớn cuộc đời.
Biện pháp bảo vệ tốt nhất không phải là khiến người cao tuổi nghi ngờ tất cả mọi người, mà là giúp họ luôn có gia đình đồng hành, có người để chia sẻ và xin lời khuyên trước những quyết định quan trọng.
Ngày 7/4, bà Nguyễn Thị Như Loan, Tổng giám đốc, nguyên chủ tịch HĐQT Công ty Cổ phần Quốc Cường Gia Lai, cùng 21 người bị TAND TP HCM xét xử trong vụ án chuyển nhượng trái phép khu đất hơn 6.000 m2 đất "vàng" ở Bến Vân Đồn, gây thiệt hại hơn 542 tỷ đồng của Nhà nước.
Trong đó, bà Loan cùng 15 người được tại ngoại tham gia phiên tòa. Cựu CEO Quốc Cường Gia Lai và 11 người bị cáo buộc Vi phạm quy định về quản lý, sử dụng tài sản Nhà nước gây thất thoát, lãng phí theo khoản 3 Điều 219 Bộ luật Hình sự.
Cũng được tại ngoại, bà Nguyễn Thị Hồng, cựu phó chủ tịch UBND TP HCM; Đào Thị Hương Lan (cựu giám đốc Sở Tài chính, đang trốn truy nã) bị truy tố về tội Lợi dụng chức vụ, quyền hạn trong khi thi hành công vụ. Bà Lan bị xét xử vắng mặt.
Ông Lê Quang Thung (nguyên Tổng giám đốc, quyền Chủ tịch HĐQT Tập đoàn Cao su Việt Nam) bị cáo buộc tội Vi phạm quy định về quản lý, sử dụng tài sản Nhà nước gây thất thoát, lãng phí và Nhận hối lộ. Nguyên Tổng giám đốc tập đoàn ông Trần Ngọc Thuận bị truy tố tội Nhận hối lộ.
Các bị can Lê Y Linh (cựu Giám đốc Công ty Việt Tín), Đặng Phước Dừa (cựu HĐQT Công ty Việt Tín) bị truy tố về tội Đưa hối lộ và Vi phạm quy định về quản lý, sử dụng tài sản nhà nước gây thất thoát, lãng phí.
Trong số 93 tổ chức, cá nhân được triệu tập với tư cách người có quyền nghĩa vụ liên quan có đại diện Bộ Tài chính, Bộ Nông nghiệp và Môi trường cùng nhiều sở ngành. Khoảng hơn 30 luật sư bào chữa cho các bị cáo và bảo vệ các bên.
>> Danh sách 22 bị cáo
Đất 'vàng' Nhà nước hai lần sang tay tư nhân
Hành vi sai phạm của bà Loan xảy ra vào giai đoạn sau (năm 2014), khi khu đất trên đã được lãnh đạo Tập đoàn Cao su góp vốn vào công ty trung gian để thực hiện dự án. Công ty này do ông Thung chỉ đạo cấp dưới cùng với Lê Y Linh, Đặng Phước Dừa lập ra.
Khu đất trên đường Bến Vân Đồn, liền kề quận 1, vốn là công sản do Tổng cục Cao su (nay là Tập đoàn Công nghiệp Cao su Việt Nam) quản lý từ năm 1976. Sau nhiều lần chia tách, quyền quản lý thuộc về hai đơn vị thành viên là Tổng Công ty cao su Đồng Nai và Công ty cao su Bà Rịa thông qua việc thành lập Công ty TNHH Phú Việt Tín (lần lượt chiếm 72% và 28% vốn).
Tháng 12/2009, ông Lê Quang Thung (Quyền Chủ tịch HĐQT Tập đoàn Công nghiệp Cao su Việt Nam) chủ động đề nghị bán khu đất này cho bà Lê Y Linh. Do ông được Linh giúp trong việc đưa con trai đi chữa bệnh ở Singapore. Hai bên ngầm thỏa thuận ông Thung sẽ nhận 3 triệu USD.
Ông Thung chỉ đạo cấp dưới thành lập Công ty Phú Việt Tín, đồng thời đề nghị UBND TP HCM thu hồi và giao khu đất cho doanh nghiệp này thực hiện dự án. Sau đó, thông qua việc chuyển nhượng 99% vốn điều lệ tại Công ty Phú Việt Tín, ông Thung tạo điều kiện để doanh nghiệp của Linh và Dừa nắm quyền chi phối.
Trước khi nghỉ hưu, ông Thung tiếp tục trao đổi và nhờ Trần Ngọc Thuận (cựu thành viên HĐTV, Tổng Giám đốc Tập đoàn Công nghiệp Cao su Việt Nam) hỗ trợ, tạo điều kiện để Linh và Dừa nhận chuyển nhượng khu đất không thông qua thẩm định giá và đấu giá theo quy định.
Thực tế, ông Thung đã nhận 200.000 đô la Singapore (thông qua việc Linh giúp con trai ông đi chữa bệnh) và cùng 300.000 USD tiền mặt tại nhà hàng Palace.
Để thâu tóm khu đất này, bà Lê Y Linh và ông Đặng Phước Dừa (Chủ tịch Công ty Việt Tín) đã bắt tay nhau, với một thỏa thuận phân chia lợi ích và trách nhiệm rõ ràng. Theo đó, Linh hưởng 80% lợi nhuận với nhiệm vụ lo "cửa" Tập đoàn Cao su (bên bán); ông Dừa hưởng 20% lợi nhuận với trọng trách chạy thủ tục với các cơ quan chức năng TP HCM.
Ông Dừa sau đó bắt đầu thực hiện kế hoạch "bôi trơn" hàng loạt quan chức TP HCM thời điểm đó bằng tiền mặt, quà cáp và những lời hứa hẹn về bất động sản hạng sang.
Năm 2013, dự án đình trệ do nhóm Linh - Dừa mâu thuẫn và cạn vốn, bà Loan bắt đầu tham gia. Bà Nguyễn Thị Như Loan liên hệ với Linh và Dừa để đặt vấn đề mua dự án.
Nhà chức trách xác định, qua tài liệu được cung cấp, bà Loan biết rõ khu đất có nguồn gốc công sản; đã có quyết định giao cho Công ty Phú Việt Tín nhưng chưa nộp tiền sử dụng đất nên chưa được cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất. Dự án cũng chưa có giấy chứng nhận đầu tư, chưa triển khai xây dựng và khu đất vẫn do hai công ty cao su quản lý. Mặc dù vậy, ngày 6/12/2013, bà Loan vẫn ký hợp đồng chuyển nhượng vốn góp với ông Đặng Phước Dừa, thống nhất giá mua khu đất là 460,9 tỷ đồng.
Thực hiện thỏa thuận, bà Loan chuyển cho Linh và Dừa 50 tỷ đồng tiền đặt cọc và 186,1 tỷ đồng để nộp tiền sử dụng đất; các khoản tiền này được hợp thức hóa bằng hợp đồng vay tiền. Khi biết Linh và Dừa chưa thanh toán tiền mua vốn góp cho phía các công ty cao su nên chưa đủ căn cứ pháp lý để chuyển nhượng cổ phần (thực chất là chuyển nhượng khu đất), bà Loan tiếp tục chuyển 65 tỷ đồng cho ông Dừa để hoàn tất thanh toán.
Từ nguồn tiền bà Loan chuyển, Linh và Dừa đã thanh toán để mua 99% vốn góp tại Công ty Phú Việt Tín, sau đó chuyển nhượng toàn bộ phần vốn này cho bà Loan.
Đối với 1% vốn góp còn lại, bà Loan trực tiếp liên hệ mua từ Tổng công ty Cao su Đồng Nai và Công ty Cao su Bà Rịa mà không thông qua đấu giá, theo mức giá được ấn định từ năm 2010.
Từ ngày 5/9/2014 - trước khi thâu tóm nốt 1% còn lại - bà Loan đã ký thỏa thuận cam kết bán lại toàn bộ dự án cho Công ty CP Bất động sản Thịnh Vượng (thuộc Tập đoàn Novaland) với tổng giá trị hơn 846 tỷ đồng.
Cơ quan công tố kết luận hành vi của bà Loan và các đồng phạm gây thiệt hại tài sản Nhà nước hơn 542 tỷ đồng. Trong đó, cá nhân bà Loan được xác định hưởng lợi và chịu trách nhiệm đối với số tiền hơn 297,8 tỷ đồng.
Quá trình điều tra, bà Loan cho rằng hoàn toàn không biết hồ sơ liên quan đến việc chuyển giao khu đất giai đoạn đầu bị lập khống. Do thấy hồ sơ pháp lý dự án không có rủi ro nên đã nhận chuyển nhượng và đóng thuế đầy đủ.
Chi tiền hối lộ loạt quan chức
Quá trình thâu tóm khu đất trước khi bán lại cho bà Loan, nhà chức trách xác định Linh và Dừa đã hối lộ hàng loạt quan chức TP HCM thời điểm đó. Do có mối quan hệ từ trước, Linh và Dừa đã gặp gỡ và nhờ bà Đào Thị Lan Hương (khi đó là Ủy viên thường trực Ban chỉ đạo 09 sắp xếp tài sản thuộc sở hữu Nhà nước) để nhờ sắp xếp khu đất nói trên cho Công ty Phú Việt Tín. Bà Lan không nhận tiền nhưng được Dừa hứa cho một căn hộ sau khi dự án hoàn thành.
Đồng thời, Dừa cũng tìm cách tiếp cận bà Nguyễn Thị Hồng (khi đó là Phó chủ tịch UBND TP HCM) thông qua chồng bà, tạo quan hệ bằng các buổi ăn uống rồi hai lần đưa tổng cộng 60.000 USD (10.000 USD và 50.000 USD) để "cảm ơn" việc ký văn bản giao đất.
Năm 2022, khi C03 trưng cầu định giá quyền sử dụng khu đất 39-39B Bến Vân Đồn tại hai thời điểm năm 2013 và 2014 để xác định thiệt hại, Dừa và Linh được xác định đã tìm cách can thiệp vào quá trình này.
Theo cơ quan điều tra, hai người nhận thức rõ giá trị khu đất càng cao thì mức độ thất thoát của Nhà nước càng lớn, kéo theo trách nhiệm hình sự nghiêm trọng hơn. Dù đang bị cấm xuất cảnh và biết cơ quan điều tra đẩy nhanh tiến độ, Dừa và Linh vẫn tiếp cận những người có liên quan trong Hội đồng định giá thuộc Bộ Tài nguyên và Môi trường nhằm tác động, làm giảm giá trị khu đất. Mục đích là khiến kết quả định giá thấp hơn thực tế, qua đó giảm thiệt hại và trách nhiệm pháp lý.
Tháng 6/2023, thông qua Ngô Xuân Trường (Chuyên viên Cục Quy hoạch và Phát triển tài nguyên đất), Lê Y Linh tiếp cận ông Đoàn Ngọc Phương tại trụ sở Bộ Tài nguyên và Môi trường, đặt vấn đề nhờ "tạo điều kiện" trong quá trình định giá khu đất 39-39B Bến Vân Đồn.
Linh và Dừa đã hai lần đưa tiền cho Phương 10.000 USD và 200 triệu đồng nhằm "chạy tội" nhưng bất thành.
Ngày 17-4, Cơ quan cảnh sát điều tra Công an TP.HCM cho biết đã khởi tố vụ án, khởi tố bị can đối với Nguyễn Duy Huỳnh (42 tuổi), Trương Trung Hậu (30 tuổi), Trần Quang Anh Bằng (29 tuổi), Nguyễn Thành Đô (29 tuổi), Lê Tấn Phát (25 tuổi), Trần Hoàng Phúc (23 tuổi), Trương Quang Hiền (23 tuổi) và Nguyễn Đình Tuấn (17 tuổi) để điều tra về tội "gây rối trật tự công cộng".
Trước đó, Lê Tấn Phát và Nguyễn Đình Tuấn đăng tải trên mạng xã hội Facebook các bài viết về hành trình "phượt" nhưng nội dung được cho không thực tế, gây tranh cãi trong hội nhóm.
Từ đó, Nguyễn Thành Đô đăng bài trên trang cá nhân trêu chọc Phát và Tuấn, dẫn đến việc hai bên liên tục nhắn tin cự cãi, thách thức nhau trên mạng.
Mâu thuẫn leo thang, hai bên hẹn gặp để "giải quyết" trực tiếp tại một quán cà phê trên đường Tân Thắng (phường Tân Sơn Nhì, TP.HCM).
Tại điểm hẹn, hai nhóm tiếp tục lời qua tiếng lại và xảy ra xô xát, gây mất an ninh trật tự khu vực. Nhận được thông tin, Công an phường Tân Sơn Nhì nhanh chóng có mặt, kịp thời ngăn chặn vụ việc và đưa những người liên quan về trụ sở làm việc.
Barthélémy và Zacharie được phát hiện vào khoảng 19h ngày 19/5 trên một con đường nông thôn giữa các thị trấn Alcácer do Sal và Comporta ở Bồ Đào Nha. Một cặp vợ chồng địa phương là Eugénia và Artur Quintas nhìn thấy hai bé chỉ mang theo một bộ quần áo, hai miếng trái cây và hai chai nước.
Khi được phát hiện, cả hai liên tục khóc và la hét lớn vì hoảng sợ. Sau đó, anh Artus đã gọi điện báo cảnh sát. Ngay lập tức, 2 em nhỏ được đưa về đồn cảnh sát địa phương.
Người dân sau đó lập tức trình báo lực lượng chức năng. Cảnh sát cùng nhân viên y tế nhanh chóng có mặt để đưa hai đứa trẻ đến nơi an toàn, đồng thời kiểm tra sức khỏe. May mắn, các em không bị thương nghiêm trọng nhưng rơi vào trạng thái tâm lý bất ổn.
Qua điều tra ban đầu, cảnh sát xác định hai bé là công dân Pháp đang cùng mẹ và cha dượng sinh sống tạm thời tại Bồ Đào Nha.
Ngày 21/5, lực lượng cảnh sát Bồ Đào Nha thông tin, họ đã xác định và bắt giữ cha dượng 55 tuổi và mẹ ruột 2 bé (41 tuổi) tại Fatima vì nghi liên quan tới hành vi bạo hành gia đình, bỏ rơi và đặt trẻ em vào tình huống nguy hiểm.
Trong cuộc điều tra phối hợp với cảnh sát Pháp cho thấy người phụ nữ có tên Marine (mẹ của 2 em bé) đến từ thành phố Colmar ở miền đông nước Pháp, được cho là đã rời khỏi đất nước cùng các con khoảng 2 tuần trước.
Bà nội của hai bé đã báo cảnh sát về việc các cháu mất tích và cho rằng chúng bị mẹ bắt cóc. Người cha ruột của hai bé, hiện đã ly thân với Marine, cũng đã nộp đơn trình báo về vụ bắt cóc trẻ em.
Vụ việc khiến dư luận Pháp và Bồ Đào Nha phẫn nộ. Trên mạng xã hội, nhiều người bày tỏ sự xót xa khi hai đứa trẻ còn quá nhỏ đã phải trải qua cú sốc tinh thần lớn. Các tổ chức bảo vệ trẻ em tại châu Âu cũng kêu gọi tăng cường giám sát những gia đình có dấu hiệu bạo hành hoặc bỏ bê con cái để ngăn chặn các bi kịch tương tự.
Hiện hai bé trai đang được cơ quan bảo trợ xã hội chăm sóc tạm thời, trong khi cảnh sát tiếp tục điều tra làm rõ động cơ của cặp đôi này.
