Kết thúc môn thi cuối cùng, không ít học sinh bước ra khỏi phòng thi với cảm giác nhẹ nhõm. Những ngày tháng ôn luyện căng thẳng, thức khuya, học thêm, làm đề liên tục tưởng như đã khép lại.
Tuy nhiên, với nhiều em, thời điểm sau kỳ thi lại không hề dễ chịu. Có em vừa thi xong đã sốt, đau họng, cảm cúm. Có em ngủ li bì nhiều ngày nhưng vẫn mệt. Một số khác rơi vào trạng thái mất ngủ, lo âu, liên tục kiểm tra đáp án, dự đoán điểm số hoặc cảm thấy trống rỗng khi mục tiêu lớn nhất trước mắt đột ngột biến mất.
Theo BS Nguyễn Huy Hoàng, Hội Thể thao dưới nước và Oxy cao áp Việt Nam, đây không phải hiện tượng hiếm gặp. Sau một thời gian dài chịu áp lực, cơ thể và tâm lý của học sinh có thể phản ứng theo nhiều cách khác nhau.
“Trong giai đoạn ôn thi, cơ thể học sinh giống như đang vận hành ở chế độ căng liên tục. Khi kỳ thi kết thúc, áp lực giảm đột ngột, cơ thể mới bắt đầu bộc lộ những vấn đề đã bị che lấp trước đó”, BS Hoàng phân tích.
Phản ứng “xả áp” sau nhiều tháng gồng mình
Trong thời gian ôn thi, học sinh thường phải duy trì cường độ học tập cao. Nhiều em ngủ ít, ăn uống thất thường, sử dụng cà phê hoặc nước tăng lực để tỉnh táo. Cùng lúc, áp lực điểm số, kỳ vọng của gia đình và nỗi lo chọn trường khiến hệ thần kinh luôn trong trạng thái căng thẳng.
BS Hoàng cho biết, khi căng thẳng kéo dài, cơ thể sẽ tăng tiết các hormone stress như cortisol và adrenaline. Những hormone này giúp học sinh tỉnh táo hơn, tập trung hơn và tạm thời chịu đựng được cường độ học tập lớn.
Tuy nhiên, trạng thái đó không thể kéo dài mãi. Cortisol cũng có tác động nhất định lên hệ miễn dịch. Trong lúc ôn thi, nhiều phản ứng mệt mỏi, viêm nhiễm hoặc suy kiệt có thể chưa bộc lộ rõ. Đến khi kỳ thi kết thúc, áp lực giảm nhanh, cơ thể chuyển sang trạng thái thả lỏng. Đây là lúc các triệu chứng xuất hiện.
“Không ít học sinh sau thi bị cảm cúm, viêm họng, đau đầu, đau mỏi cơ, rối loạn tiêu hóa. Nhiều người nghĩ đơn giản là do đi chơi, dầm mưa, ăn uống linh tinh sau thi. Thực tế, nền tảng sức khỏe đã bị bào mòn từ trước đó”, BS Hoàng nói.
Theo chuyên gia, hiện tượng này có thể hiểu là phản ứng “xả áp” của cơ thể. Trong nhiều tháng, học sinh cố gắng duy trì nhịp học dày đặc. Khi mục tiêu thi cử kết thúc, cơ thể không còn phải “gồng” như trước, các rối loạn về miễn dịch, tiêu hóa, giấc ngủ và thần kinh thực vật bắt đầu lộ ra.
Mất ngủ, mệt mỏi, rối loạn nhịp sinh học
Một biểu hiện rất thường gặp sau kỳ thi là rối loạn giấc ngủ. Nhiều học sinh đã quen với việc thức khuya trong nhiều tháng. Có em ngủ lúc 1-2h sáng, thậm chí muộn hơn, rồi dậy sớm để tiếp tục ôn tập.
Sau kỳ thi, dù không còn áp lực học bài, cơ thể không thể lập tức quay lại nhịp sinh học bình thường. Một số em khó ngủ, ngủ không sâu, thức giấc giữa đêm. Một số em khác ngủ rất nhiều nhưng vẫn thấy mệt, đầu nặng, thiếu năng lượng.
BS Hoàng cho rằng, giấc ngủ là yếu tố phục hồi quan trọng nhất với học sinh sau thi. Khi thiếu ngủ kéo dài, não bộ không có đủ thời gian tái tạo năng lượng, củng cố trí nhớ và điều hòa cảm xúc. Điều này khiến học sinh dễ cáu gắt, buồn bã, giảm tập trung hoặc cảm thấy kiệt sức dù không còn học nhiều như trước.
Ngoài giấc ngủ, chế độ ăn uống cũng bị xáo trộn. Trong giai đoạn ôn thi, nhiều em bỏ bữa sáng, ăn vội, ăn nhiều đồ ngọt, đồ chiên rán hoặc dùng đồ uống chứa caffeine. Sau thi, một số em lại ăn uống thất thường, ngủ bù quá nhiều, bỏ vận động.
“Não bộ tiêu thụ rất nhiều năng lượng. Sau một kỳ thi căng thẳng, học sinh cần được phục hồi bằng giấc ngủ, dinh dưỡng và vận động nhẹ. Nếu chỉ nằm dài, thức khuya, dùng điện thoại liên tục hoặc ăn uống tùy tiện, cơ thể càng khó hồi phục”, BS Hoàng khuyến cáo.
Khi hết thi nhưng áp lực chưa hết
Không chỉ thể chất, tâm lý của học sinh cũng dễ bị tổn thương sau kỳ thi. Nhiều người nghĩ thi xong là hết áp lực. Nhưng với học sinh lớp 12, giai đoạn sau thi lại mở ra một dạng căng thẳng khác: chờ điểm, xét tuyển, chọn ngành, chọn trường.
Theo BS Hoàng, thời gian chờ kết quả là giai đoạn nhạy cảm. Học sinh dễ rơi vào trạng thái lo âu vì không chắc chắn về tương lai. Một số em liên tục so đáp án, tính điểm, đọc dự đoán điểm chuẩn, so sánh với bạn bè. Việc này nếu kéo dài có thể khiến tâm lý căng thẳng hơn.
Đáng chú ý, sau nhiều năm đặt kỳ thi làm mục tiêu trung tâm, khi kỳ thi kết thúc, một số học sinh cảm thấy trống rỗng. Các em không biết nên làm gì tiếp theo, không còn lịch học quen thuộc, không còn áp lực rõ ràng để hướng tới. Cảm giác mất phương hướng này có thể khiến các em buồn bã, chán nản hoặc thu mình.
“Với những học sinh có tính cầu toàn, dễ lo âu hoặc chịu kỳ vọng lớn từ gia đình, giai đoạn sau thi có thể nặng nề không kém giai đoạn ôn thi. Có em chỉ cần nghĩ mình làm sai vài câu đã mất ngủ nhiều đêm”, BS Hoàng chia sẻ.
Chuyên gia nhấn mạnh, phụ huynh cần đặc biệt tránh so sánh con với bạn bè, anh chị em hoặc con nhà người khác. Những câu hỏi tưởng như bình thường như “được bao nhiêu điểm”, “có chắc đỗ không”, “sao bạn kia làm được mà con không làm được” có thể khiến học sinh thêm áp lực.
Dấu hiệu cần được chú ý
Theo BS Hoàng, phần lớn biểu hiện mệt mỏi, cảm cúm, rối loạn ngủ nhẹ sau thi có thể cải thiện sau vài ngày đến một tuần nếu học sinh được nghỉ ngơi đúng cách. Tuy nhiên, gia đình không nên chủ quan nếu các triệu chứng kéo dài hoặc có xu hướng nặng lên.
Về thể chất, học sinh cần được thăm khám nếu sốt cao, đau đầu dữ dội, nôn ói nhiều, tiêu chảy kéo dài, sụt cân nhanh, ăn uống kém hoặc mệt mỏi không cải thiện sau nghỉ ngơi.
Về tâm lý, phụ huynh nên lưu ý nếu con mất ngủ nhiều ngày, lo âu quá mức, khóc thường xuyên, thu mình, không muốn giao tiếp, bỏ ăn, mất hứng thú với các hoạt động thường ngày hoặc có biểu hiện hoảng loạn khi nhắc đến điểm số, xét tuyển.
“Điều quan trọng là không quy chụp rằng con yếu đuối hay làm quá. Với học sinh, kỳ thi tốt nghiệp THPT là một cột mốc lớn. Phản ứng căng thẳng sau thi cần được nhìn nhận nghiêm túc”, BS Hoàng nói.
Trong ngày 22.5 Bộ Y tế đã liên tục có các cuộc họp, tập huấn về công tác giám sát phòng chống bệnh do virus Ebola.
Trước đó, ngày 17.5, Tổ chức Y tế thế giới (WHO) công bố dịch bệnh Ebola do chủng Bundibugyo của virus Ebola tại Cộng hòa dân chủ Công Gô và Uganda là sự kiện y tế công cộng khẩn cấp gây quan ngại quốc tế.
WHO đã chỉ ra 4 điểm bất thường khiến đợt dịch lần này có nguy cơ cao:
Thứ nhất, có các chùm ca bệnh tử vong bất thường trong cộng đồng với các triệu chứng của bệnh Ebola do chủng virus Bundibugyo; ghi nhận 4 nhân viên y tế tử vong do nghi ngờ mắc bệnh gây quan ngại về sự lây truyền liên quan đến chăm sóc sức khỏe, những lỗ hổng trong các biện pháp phòng ngừa và kiểm soát nhiễm khuẩn và khả năng bùng phát trong các cơ sở y tế.
Thứ hai, chưa chắc chắn về số lượng người nhiễm bệnh thực sự, phạm vi lây lan và mối liên quan dịch tễ.
Thứ ba, tỷ lệ mẫu bệnh phẩm có kết quả dương tính cao (8/13 trường hợp dương tính thu thập ở nhiều khu vực khác nhau), có sự gia tăng các ca nghi ngờ mắc bệnh và các chùm ca tử vong trên khắp tỉnh Ituri. Điều này cho thấy có khả năng ghi nhận số ca mắc lớn hơn số lượng đã được báo cáo và nguy cơ lây lan ở cấp địa phương và khu vực.
Thứ tư, đã ghi nhận có sự lây lan sang các nước có chung đường biên giới.
Tại Việt Nam, ông Hoàng Minh Đức, Cục trưởng Cục Phòng bệnh, Bộ Y tế, cho biết đến ngày 21.5, trong nước chưa từng ghi nhận trường hợp bệnh Ebola. Nguy cơ dịch Ebola xâm nhập vào nước ta từ Công Gô và Uganda là thấp.
Tuy nhiên không loại trừ nguy cơ lây lan dịch bệnh thông qua hành khách nhập cảnh trở về từ Công Gô, Uganda, quốc gia khu vực có dịch bệnh vào Việt Nam.
Bộ Y tế đang tiếp tục phối hợp chặt chẽ với tổ chức WHO và các quốc gia thông qua Cơ quan đầu mối quốc gia thực hiện Điều lệ y tế quốc tế để cập nhật tình hình dịch bệnh, các biện pháp phòng, chống trên thế giới và kịp thời chỉ đạo các địa phương thực hiện các biện pháp phòng, chống.
Đồng thời, tham mưu Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ chỉ đạo triển khai các biện pháp phòng, chống dịch phù hợp, hiệu quả.
Bộ cũng chỉ đạo các địa phương tăng cường giám sát phát hiện các ca bệnh xâm nhập, đặc biệt tại cửa khẩu và các cơ sở khám chữa bệnh.
Đặc biệt, chú ý khai thác tiền sử các bệnh nhân trở về từ khu vực đang có dịch để phát hiện sớm, cách ly và điều trị kịp thời; tổ chức sẵn sàng các đội phản ứng nhanh đáp ứng chống dịch kịp thời khi có ca bệnh xâm nhập.
Xây dựng các kịch bản đáp ứng với các tình huống, nguy cơ dịch bệnh.
Mỡ lợn giàu vitamin B, D, khoáng chất, giúp cơ thể hấp thụ thêm canxi. Đây là những chất béo tốt cho cơ thể và là nguồn cung cấp năng lượng chính, đặc biệt là trẻ nhỏ.
Tuy nhiên, cơm trắng chứa nhiều calo và carbohydrate (carbs), còn mỡ lợn giàu calo, hàm lượng axit béo bão hòa, nếu dùng nhiều sẽ bị thừa chất và không tốt cho trẻ. Món ăn này cũng không mang lại nhiều giá trị dinh dưỡng như lời truyền miệng, không giúp trẻ tăng cân hay phát triển toàn diện. Trẻ nhỏ tiêu thụ nhiều mỡ bị béo phì, làm chậm phát triển và tiềm ẩn nhiều bệnh lý, thậm chí thiếu chất hoặc khó tiêu, gây hại tiêu hóa.
Cách tốt nhất là ăn uống khoa học, tăng rau xanh, chất đạm, vitamin, uống đủ nước, vận động hợp lý. Hạn chế chất béo, kể cả mỡ được làm từ lợn nhà nuôi, có nguồn gốc.
Trẻ cần lượng chất béo đa dạng để phát triển não bộ và hấp thu các vitamin quan trọng (A, D, E, K). Cha mẹ nên kết hợp cả mỡ động vật và dầu thực vật. Ưu tiên mỡ từ các loại cá béo (cá hồi, cá thu) vì rất giàu omega-3 tốt cho trí não. Bên cạnh đó, các loại dầu như dầu oliu, dầu hạt cải cũng là lựa chọn tốt để tăng cường miễn dịch. Trẻ cần bổ sung thêm sữa tươi, sữa chua, vitamin và tập luyện thể dục, nghỉ ngơi, thư giãn hợp lý để cơ thể khỏe mạnh, phát triển toàn diện hơn.
Theo TS.BS.CK2 Trà Anh Duy, suy giảm testosterone thường diễn tiến âm thầm. Vì các triệu chứng đến chậm, nhiều người thường nhầm lẫn với tình trạng thiếu ngủ, căng thẳng kéo dài hoặc mặc định đó là quy luật tất yếu của tuổi tác.
Tuy nhiên, theo hướng dẫn từ Hiệp hội Nội tiết Mỹ (Endocrine Society) năm 2018, việc chẩn đoán suy giảm testosterone chỉ được xác lập khi hội đủ hai yếu tố: triệu chứng lâm sàng phù hợp và xét nghiệm nồng độ testosterone trong máu thấp (thực hiện vào buổi sáng).
Dưới đây là 5 dấu hiệu cảnh báo "ngọn lửa" nội tiết đang lụi dần mà phái mạnh cần đặc biệt lưu ý:
Giảm ham muốn
Đây là dấu hiệu phổ biến nhất nhưng lại khó tự nhận biết nhất. Không phải là sự "mất hẳn" nhu cầu, mà là cảm giác ít nghĩ đến chuyện chăn gối hơn, ít chủ động và sự hứng thú dần nhạt đi.
Một nghiên cứu công bố trên The New England Journal of Medicine trên hơn 3.000 nam giới cho thấy: giảm ham muốn cùng với rối loạn cương dương là những triệu chứng có mối liên hệ chặt chẽ nhất với nồng độ testosterone thấp.
Mất hiện tượng cương buổi sáng
Nhiều người có tâm lý chủ quan: "Miễn là khi lâm trận vẫn ổn là được". Thế nhưng, hiện tượng cương buổi sáng là "thước đo" cực kỳ quan trọng phản ánh hoạt động nội tiết và sức khỏe mạch máu của nam giới.
Khi những lần "chào cờ" thưa thớt dần, đó là tín hiệu cho thấy nồng độ hormone nam tính đang ở mức báo động.
Nhanh "đuối" sức, mất đi sự sung mãn
Dù vẫn duy trì nhịp sống bình thường, nhưng nếu bạn cảm thấy "không còn lửa" trong các hoạt động hàng ngày, tập luyện nhanh mệt hơn, làm việc thiếu hăng hái... thì đừng chỉ nghĩ do stress.
Mặc dù mệt mỏi và giảm năng lượng là các triệu chứng không đặc hiệu (dễ lẫn với bệnh mạn tính hoặc mất ngủ), nhưng theo các đánh giá hệ thống trên tạp chí CMAJ, đây vẫn là một mảnh ghép quan trọng trong bức tranh suy giảm nội tiết tố nếu đi kèm các biểu hiện sinh lý khác.
Bụng to hơn, cơ bắp kém săn chắc
Nếu bạn nhận thấy vòng eo tăng lên dù chế độ ăn không thay đổi, hoặc cơ bắp lỏng lẻo dần dù vẫn tập luyện, đó có thể là do thiếu hụt testosterone.
Nghiên cứu từ dự án EMAS cho thấy nam giới suy giảm testosterone có nguy cơ mắc hội chứng chuyển hóa rất cao. Cụ thể, nhóm này thường có vòng eo lớn hơn trung bình gần 2 cm và mật độ xương thấp hơn, sức khỏe tổng thể kém hơn rõ rệt. Hormone này đóng vai trò then chốt trong việc duy trì khối cơ và phân phối chất béo trong cơ thể.
Thay đổi tâm trạng thất thường
Dễ cáu gắt, chán nản, thiếu động lực hoặc khó tập trung là những biểu hiện tâm lý thường gặp. Tuy nhiên, các bác sĩ nhấn mạnh rằng triệu chứng tâm trạng chỉ thực sự có ý nghĩa chẩn đoán cao khi nó xuất hiện cùng lúc với các dấu hiệu về tình dục và thể chất kể trên.
Bác sĩ Duy khuyến cáo đừng tự ý đoán bệnh hay tự ý bổ sung các loại thực phẩm chức năng, hormone truyền miệng khi thấy các dấu hiệu trên.
Cách đúng đắn nhất là đến các cơ sở chuyên khoa nam học để được thăm khám. Nếu tình trạng suy giảm diễn ra kéo dài, bác sĩ sẽ chỉ định xét nghiệm máu vào buổi sáng (thời điểm testosterone cao nhất trong ngày) để có kết quả chính xác nhất.
Việc phát hiện sớm và can thiệp đúng cách sẽ giúp phái mạnh lấy lại phong độ, bảo vệ sức khỏe nền tảng và duy trì chất lượng cuộc sống gia đình.
