Chiều xuống ở đại ngàn Tây nguyên, thượng tá Y Tuấn Ê Ban, Chỉ huy trưởng Ban chỉ huy Quân sự xã Krông Bông, tỉnh Đắk Lắk đưa chúng tôi đi dọc những buôn làng từng nổi tiếng với nhà dài của đồng bào Ê Đê. Xe vừa qua buôn Ja, ông chỉ tay về dãy nhà bê tông mới mọc lên ven đường rồi chậm giọng: “Ngày xưa dọc tuyến này hầu hết là nhà dài. Bây giờ bê tông hóa gần hết rồi”.
Vào sâu trong buôn, chúng tôi tìm đến căn nhà dài của gia đình ông Y Găm Liêng Hót – một trong số ít ngôi nhà còn giữ được dáng dấp nguyên bản. Bộ khung gỗ lớn đã ngả màu thời gian, cầu thang cái vẫn còn chạm hình bầu sữa mẹ – biểu tượng của chế độ mẫu hệ Ê Đê. “Giờ nhà dài xuống cấp dữ lắm. Người ta bán đi hoặc phá để xây nhà kiểu khác”, ông Y Găm Liêng Hót nói.
Nhìn quanh buôn, chỗ từng có rất nhiều nhà dài nay thành nhà bê tông xây trệt trên nền đất hoặc rất nhiều nhà sàn cũng bê tông hóa. Những căn còn sót lại thì cố níu giữ được ngày nào hay ngày ấy. Tình cảnh ấy không chỉ ở Krông Bông. Tại Yang Kang, Yang Mao, Cư Pui…, nhà dài cũng đang dần biến mất âm thầm.
Cần phải nhìn nhận rằng những ngôi nhà bê tông không chỉ là dấu hiệu của đô thị hóa, mà còn cho thấy khát vọng vươn lên trong đời sống của người dân bản địa. Nhưng cùng với sự đổi thay ấy, những giá trị gắn với nhà dài truyền thống cũng dần phai nhạt.
Khi nhà dài mất đi, không chỉ một kiểu kiến trúc biến mất, mà cả không gian sinh hoạt cộng đồng, bếp lửa, nếp sống mẫu hệ và ký ức nhiều thế hệ người Ê Đê cũng lặng lẽ rời khỏi buôn làng. Điều dễ thấy nhất là nhiều căn đã bị co ngắn, cách tân. Có căn chỉ còn vài gian cũ như một dấu tích của đời sống mẫu hệ xưa.
Nhà dài của người Ê Đê vốn không chỉ là nơi ở. Đó từng là “trái tim” của buôn làng. Mỗi khi con gái trong nhà lấy chồng, căn nhà lại nối thêm một gian mới. Trong cùng mái nhà có thể sống ba, bốn thế hệ. Đêm xuống, bếp lửa đỏ xuyên đêm, tiếng chiêng ngân lên, sử thi (khan) được kể bên ché rượu cần… Nhưng nhịp sống ấy giờ đang vỡ dần.
Chúng tôi trở lại buôn Akŏ Dhông, buôn làng giữa phố của TP.Buôn Ma Thuột (cũ), Trưởng buôn H’Việt cho biết trước đây nơi này có khoảng 40 căn nhà dài đúng chuẩn truyền thống, nhưng nay chỉ còn một căn gần như nguyên bản.
Ngay cả những căn còn tồn tại cũng đã biến đổi nhiều. Có nhà thay mái tranh bằng mái tôn, mái ngói. Có nhà dựng chân bê tông thay cột gỗ. Có nơi cải tạo thành homestay, quán cà phê phục vụ du lịch. “Gia đình tôi cũng đang cố phục dựng lại căn nhà dài của cha ông để giữ hồn dân tộc mình”, bà H’Việt nói.
Không riêng người Ê Đê, quanh hồ Lắk – nơi có các buôn M’Liêng, Jun, Lê của người M’nông – nhà dài cũng đang biến đổi mạnh bởi du lịch, kinh tế và đời sống hiện đại. Nguyên nhân của sự biến mất ấy không khó nhìn thấy. Gỗ lớn ngày càng hiếm và đắt đỏ khi rừng cạn dần.
Một căn nhà dài đúng kiểu cổ có thể tốn hàng trăm triệu đến cả tỉ đồng. Trong khi đó, nhiều gia đình trẻ muốn ở nhà xây tiện nghi hơn. Không gian sống mẫu hệ cũng thu hẹp khi mô hình gia đình thay đổi.
Một thực tế khác là nạn mua bán nhà dài ngày càng phổ biến. Trong vai người cần tìm nhà cổ, chúng tôi tiếp cận một đầu mối chuyên gom nhà dài ở Đắk Lắk. Người này cho biết muốn mua nguyên căn, mua cột, cầu thang hay gỗ cũ đều có thể đáp ứng.
Những chuyến xe chở cột gỗ nhà dài hàng trăm năm tuổi lặng lẽ rời buôn làng như mang theo cả ký ức Tây nguyên. Điều đáng lo không chỉ là mất một kiểu kiến trúc. Đó là sự rạn vỡ của cả không gian văn hóa từng tồn tại hàng trăm năm. Bếp lửa không còn đỏ suốt đêm. Tiếng kể sử thi gần như biến mất. Nhà dài dần trở thành “hiện vật văn hóa” thay vì một không gian sống thật của người Ê Đê, M’nông.
Giữa những câu chuyện buồn ấy, ở Akŏ Dhông, chúng tôi gặp Y Wôn, được nhắc đến như một trong số ít người còn kiên trì phục dựng nhà dài. Khác với những người săn nhà cổ chủ yếu bán kiếm lời, Y Wôn chọn cách phục dựng.
Anh tìm mua lại những cấu kiện của các căn nhà dài mà chủ nhân không còn khả năng giữ nguyên vẹn, rồi phục hồi để dựng lại những ngôi nhà mới theo đúng kiểu truyền thống người Ê Đê. “Em mê phục dựng nhà dài từ nhỏ vì cha là người chuyên dựng nhà trong buôn”, Y Wôn kể.
Năm 2017, anh bắt đầu mày mò học dựng nhà dài. Từ sửa vài gian nhà cũ, đến nay anh đã tham gia phục dựng hơn 60 căn nhà dài lớn nhỏ. Có căn dài tới 30 m, dùng toàn gỗ quý, giá trị hàng tỉ đồng.
Nhưng điều khiến Y Wôn trăn trở không phải chuyện tiền bạc. “Em chỉ mong người đồng bào còn giữ được nhà dài của mình”, anh nói. Mỗi khi nghe nơi nào có nhà dài sắp bị tháo dỡ, anh lại tìm đến xin mua lại phần gỗ còn tốt để phục dựng cho nơi khác. Anh cho hay có những cây cột gỗ hương rất lớn, vành tới gần 2 m, nếu mất đi sẽ rất khó tìm lại.
Trong xưởng gỗ của Y Wôn ở ngoại ô Buôn Ma Thuột (cũ), những cột nhà cũ được đánh dấu cẩn thận. Người thợ phải hiểu kết cấu truyền thống, biết vị trí cột cái, hướng cầu thang, cách nối gian nhà. Có những bộ cầu thang mất hàng tuần để chạm khắc hoa văn. “Nếu làm sai, nó chỉ là cái nhà giả hao hao nhà dài thôi”, Y Wôn nói.
Người Ê Đê không sai khi chọn nhà xây tiện nghi hơn. Không ai có thể yêu cầu một gia đình nghèo tiếp tục sống trong căn nhà gỗ xuống cấp chỉ để “giữ văn hóa”. Nhưng nếu chỉ còn vài căn phục dựng để khách du lịch chụp hình, thì nhà dài rồi cũng sẽ chỉ còn là lớp vỏ.
Bởi giá trị lớn nhất của nhà dài không hoàn toàn nằm ở chiều dài mái nhà. Nó nằm ở bếp lửa đỏ giữa đêm, ở tiếng trẻ con chạy dọc sàn gỗ, ở cách nhiều thế hệ cùng sống dưới một mái nhà, và ở tinh thần cộng đồng từng khiến cả buôn làng như một gia đình lớn.
Và có lẽ, câu hỏi lớn nhất của Tây nguyên hôm nay không phải là còn bao nhiêu căn nhà dài, mà là liệu vùng đất này có còn giữ được “linh hồn” của mình giữa nhịp đô thị hóa đang mọc lên từng ngày hay không.
Ngày 2.5, lãnh đạo Công an xã Tiểu Cần (tỉnh Vĩnh Long) cho biết đã nắm được vụ việc hai người dân đi tập thể dục phát hiện 2 cá sấu nổi tại khu vực sông Tiểu Cần. Địa phương đang xác minh thông tin và đưa ra khuyến cáo nhằm đảm bảo an toàn cho người dân.
Theo thông tin ban đầu, khoảng 18 giờ ngày 1.5, hai người ở xã Tiểu Cần, tỉnh Vĩnh Long trong lúc đi tập thể dục thì phát hiện 2 con cá sấu (trọng lượng khoảng 100 kg/con) nổi lên tại khu vực sông Tiểu Cần, đoạn gần cầu đường D6 khu vực chuẩn bị thi công.
Sau đó, hai người này này đã lấy điện thoại chụp hình lại và trình báo cho cơ quan công an. Ngay sau khi tiếp nhận thông tin, Công an xã Tiểu Cần đã báo báo cáo cho UBND xã Tiểu Cần và phối hợp với cơ quan chức năng của tỉnh Vĩnh Long để phối hợp kiểm tra, xác minh và có biện pháp xử lý phù hợp nhằm đảm bảo an toàn cho người dân.
Cơ quan công an khuyến cáo người dân không lại gần khu vực bờ kè, không xuống sông tắm, đánh bắt cá hoặc tụ tập hiếu kỳ, đặc biệt chú ý đảm bảo an toàn cho trẻ em. Khi phát hiện thêm dấu hiệu cá sấu xuất hiện, người dân cần nhanh chóng thông tin đến chính quyền địa phương hoặc Công an xã Tiểu Cần để kịp thời xử lý.
Cùng ngày, trao đổi với PV Thanh Niên, đại diện Chi cục Kiểm lâm và đa dạng sinh học (Sở Nông nghiệp và Môi trường Vĩnh Long) cho biết, đang tích cực phối hợp xác minh thông tin về 2 con cá sấu nêu trên. Tuy nhiên, đơn vị này cho biết qua nhận định ban đầu rất nhiều khả năng đây là tin giả, hình ảnh được tạo bằng công nghệ... nhưng cũng không loại trừ khả năng xấu nên trước mắt cần khuyến cáo đảm bảo an toàn cho người dân địa phương
Sáng 30.5, tại trụ sở Công an phường Quy Nhơn, cuộc gặp giữa chị Đinh Thị Y Liên (25 tuổi, dân tộc Ba Na, quê xã Canh Liên, Gia Lai) và mẹ ruột đã diễn ra trong không khí xúc động sau 11 năm xa cách. Ít ai biết rằng, phía sau cuộc đoàn tụ sau 11 năm ấy là hành trình xác minh nhân thân đầy gian nan của lực lượng công an, bắt đầu từ những thông tin rời rạc và gần như không có căn cứ.
Trước đó, chị Liên sống tại khu phố 41, phường Quy Nhơn, dưới tên gọi Nguyễn Thị Phượng cùng 4 người con nhỏ. Cả 5 mẹ con đều không có giấy tờ tùy thân, không xác định được nơi cư trú rõ ràng.
Do không biết chữ và mất liên lạc với gia đình từ năm 2015, khi mới 14 tuổi, chị chỉ còn nhớ mang máng về quê hương là một vùng núi nghèo, có chị gái tên Linh, em trai tên Quân và ông ngoại tên Tùng. Ngoài những ký ức ít ỏi đó, chị không còn nhớ chính xác quê quán, cha mẹ hay người thân của mình.
Việc không có giấy tờ tùy thân khiến 4 người con của chị không thể đến trường và không được thụ hưởng các chính sách an sinh xã hội theo quy định.
Theo trung tá Phan Thị Mỹ Dung, Phó trưởng công an phường Quy Nhơn, việc xác minh gặp rất nhiều khó khăn do nguồn thông tin hạn chế và thiếu độ chính xác.
"Đối diện với lượng thông tin ít ỏi và không có tính chính xác cao, chúng tôi quyết không bỏ cuộc. Các cán bộ, chiến sĩ đã kiên trì lật tìm từng trang hồ sơ, rà soát dữ liệu dân cư và chủ động phối hợp với công an các địa phương để đối lưu thông tin. Nhiều cuộc xác minh thực địa tại các xã vùng sâu, vùng xa đã được tiến hành", trung tá Dung cho biết.
Bằng việc áp dụng đồng bộ các biện pháp nghiệp vụ, lực lượng công an phát hiện tại làng Hà Giao, xã Canh Liên có trường hợp nữ giới tên Đinh Thị Y Liên mất tích, trùng khớp với thời điểm năm 2015.
Từ manh mối quan trọng này, Công an phường Quy Nhơn phối hợp Công an xã Canh Liên tiến hành đối chiếu, xác minh và xác định người mang tên Nguyễn Thị Phượng chính là chị Đinh Thị Y Liên.
Quá trình xác minh cũng làm rõ bà Sô Thị Y Bình (51 tuổi, ở làng Hà Giao, xã Canh Liên) là mẹ ruột của chị Liên. Bà Bình đã xác nhận danh tính con gái, đồng thời cung cấp hình ảnh và sổ hộ khẩu để chứng thực các thông tin liên quan đến quan hệ gia đình.
Theo bà Bình, do hoàn cảnh khó khăn nên năm 2015, chị Liên rời gia đình. Suốt 11 năm qua, người thân nhiều lần tìm kiếm nhưng không có kết quả. "Đây là niềm hạnh phúc quá bất ngờ đối với gia đình", bà Bình xúc động chia sẻ trong ngày gặp lại con gái.
Cuộc đoàn tụ sau 11 năm không chỉ khép lại hành trình tìm người thân của gia đình bà Bình mà còn mở ra cơ hội để chị Liên và các con ổn định cuộc sống.
Ngay sau khi xác minh được nhân thân, Công an phường Quy Nhơn đã hướng dẫn chị Liên thực hiện các thủ tục khai báo cư trú, thu nhận vân tay để cấp căn cước và khẩn trương hoàn thiện hồ sơ đăng ký khai sinh cho 4 người con.
Khi các thủ tục hoàn tất, các cháu sẽ có điều kiện đến trường trong năm học mới, đồng thời được tiếp cận đầy đủ các chính sách an sinh xã hội theo quy định.
Câu chuyện đoàn tụ sau 11 năm của chị Đinh Thị Y Liên không chỉ mang lại niềm vui cho một gia đình mà còn cho thấy nỗ lực của Công an phường Quy Nhơn trong công tác quản lý dân cư, số hóa dữ liệu và hỗ trợ người dân giải quyết các vấn đề liên quan đến nhân thân, hộ tịch, góp phần bảo đảm an sinh xã hội tại địa phương.
Ngày 12.5, nhiều bệnh viện trên cả nước tổ chức kỷ niệm 61 ngày Quốc tế điều dưỡng (12.5.1965 - 12.5.2026) nhằm tôn vinh vai trò, đóng góp của đội ngũ điều dưỡng và kỹ thuật y trong công tác chăm sóc, điều trị người bệnh.
Theo TS-BS Nguyễn Văn Vĩnh Châu, Phó giám đốc Sở Y tế TP.HCM, ngày Quốc tế điều dưỡng cũng là kỷ niệm 206 năm sinh nhật của bà Florence Nightingale (12.5.1820 -12.5.2026) tổ sư ngành điều dưỡng hiện đại.
Chủ đề năm 2026: "Our Nurses. Our Future. Empowered Nurses Save Lives" - Điều dưỡng của chúng ta. Tương lai của chúng ta. Trao quyền cho điều dưỡng cứu sống nhiều người.
Đây là thông điệp của Hội đồng Điều dưỡng quốc tế (The International Council of Nurses - ICN) nhằm nhấn mạnh về việc tăng cường hệ thống y tế thông qua đầu tư vào điều dưỡng, ghi nhận tầm ảnh hưởng to lớn của họ và giải quyết những thách thức về nguồn nhân lực toàn cầu.
Tại Bệnh Viện Chợ Rẫy, bác sĩ Phạm Thanh Việt, Giám đốc bệnh viện đã gửi lời tri ân sâu sắc đến toàn thể điều dưỡng, kỹ thuật y đã luôn tận tụy, âm thầm cống hiến vì người bệnh.
Ông cũng nhấn mạnh, đây không chỉ là dịp tôn vinh nghề điều dưỡng mà còn là thời điểm ghi nhận những đóng góp thầm lặng nhưng vô cùng quan trọng của lực lượng đặc biệt này.
"Trong quá trình điều trị, bác sĩ là người định hướng chuyên môn, nhưng điều dưỡng mới là lực lượng dành nhiều thời gian nhất để trực tiếp chăm sóc, theo dõi và đồng hành cùng người bệnh. Thời gian tiếp xúc của điều dưỡng với bệnh nhân có thể chiếm từ 35 - 50%, thậm chí lên đến 60 - 65% tại các khoa hồi sức, cấp cứu", lãnh đạo Bệnh viện Chợ Rẫy nói.
Không chỉ thực hiện y lệnh, đội ngũ điều dưỡng còn đóng vai trò ổn định tâm lý, tiếp thêm niềm tin và động lực cho người bệnh trong suốt quá trình điều trị. Thành công của một ca bệnh luôn là kết quả của sự phối hợp chặt chẽ giữa bác sĩ và điều dưỡng, đặc biệt vai trò của điều dưỡng được khẳng định rõ nét hơn trong bối cảnh y học hiện đại, chuyển đổi số và ứng dụng công nghệ ngày càng phát triển.
"Nhưng dù công nghệ có tân tiến ra sao thì hình ảnh người điều dưỡng tận tâm, nhân ái vẫn là yếu tố không thể thay thế trong hành trình chăm sóc sức khỏe người bệnh" bác sĩ Phạm Thanh Việt nhấn mạnh.
Theo chia sẻ của lãnh đạo Bệnh viện Nhi đồng 1, nghề y là một nghề đặc biệt. Chỉ khi chứng kiến người bệnh đứng trước ranh giới mong manh giữa sự sống và cái chết, người ta mới thấu hiểu hết sự đặc biệt cũng như áp lực của nghề. Công việc điều dưỡng có áp lực, mệt mỏi, khó khăn, gian nan và cả những nỗi sợ hãi. Thế nhưng, đằng sau chiếc áo blouse trắng, họ còn là người mẹ, người con trong gia đình; đôi khi vì tính chất công việc mà chính họ cũng không thể chăm sóc con cái hay người thân khi đau bệnh.
Nhưng sau tất cả, niềm hạnh phúc của người điều dưỡng lại vô cùng giản dị: đó là những cái nắm tay, ánh mắt rạng rỡ, nụ cười vui tươi và lời cảm ơn từ người bệnh, thân nhân. Chỉ vậy thôi cũng đã đủ để tiếp thêm động lực cho họ tiếp tục gắn bó với nghề.
Tại Bệnh viện Nhi đồng 1, với đặc thù chăm sóc sức khỏe trẻ em, điều dưỡng nhi khoa không chỉ là nhân viên y tế mà còn là người cha, người mẹ, người bạn đồng hành của các em nhỏ. Họ giúp chuyển tải những thuật ngữ, y lệnh chuyên môn khô khan thành lời giải thích dễ hiểu dành cho phụ huynh; dùng sự yêu thương và nhẫn nại để xoa dịu nỗi sợ hãi của các em, giúp các em thêm vững tin trong quá trình điều trị.
Đó còn là những lời vỗ về, cái ôm an ủi khi các em đau đớn mà không có người thân bên cạnh. Trước cửa phòng mổ, những lời động viên hay vài câu pha trò từ các cô chú điều dưỡng cũng đủ giúp các bé và gia đình bước vào ca phẫu thuật với tâm thế nhẹ nhàng và vững tâm hơn.
Một số hình ảnh ấn tượng của đội ngũ điều dưỡng Bệnh viện Chợ Rẫy trong hành trình chăm sóc, giữ sự sống cho người bệnh. Ảnh do Bệnh viện Chợ Rẫy thực hiện.
