Tòa án Tối cao Mỹ (SCOTUS) gần đây liên tiếp ra hai phán quyết về quyền lực của Tổng thống Donald Trump. Tòa bác nỗ lực của ông Trump nhằm xóa bỏ luật cấp quyền công dân theo nơi sinh, nhưng giúp Tổng thống mở rộng quyền kiểm soát với các cơ quan hành pháp độc lập.
Hai phán quyết khép lại nhiệm kỳ xét xử 2025-2026, với các vụ kiện xoay quanh một Tổng thống liên tục thử thách giới hạn pháp lý, thậm chí còn công kích SCOTUS. Trong năm qua, ông Trump ghi nhận những chiến thắng có thể mở rộng quyền lực Nhà Trắng, nhưng cũng thất bại trong một số vụ kiện quan trọng.
Các diễn biến cho thấy 9 thẩm phán Tòa án Tối cao sẵn sàng trao thêm quyền cho ông Trump trong điều hành bộ máy hành pháp, nhưng vẫn duy trì những giới hạn mà họ cho là bắt nguồn từ hiến pháp hoặc do quốc hội quy định.
“Các phán quyết còn giúp SCOTUS thể hiện tính độc lập, rằng cơ quan này không phải một nhóm chính trị gia khoác áo choàng thẩm phán”, Elizabeth Price Foley, luật sư chuyên về kiện tụng hiến pháp, nói với WSJ.
Những lằn ranh không thể vượt qua
Xóa bỏ luật “sinh ở Mỹ là công dân Mỹ” là một trong những cam kết nổi bật về nhập cư mà Tổng thống Trump thực hiện ngay sau khi trở lại Nhà Trắng. Ông đã ký sắc lệnh rằng chính quyền liên bang sẽ không cấp hộ chiếu, giấy chứng nhận quốc tịch hoặc các giấy tờ khác cho trẻ em có mẹ đang ở Mỹ bất hợp pháp hoặc tạm thời, và có cha không phải là công dân Mỹ hoặc thường trú nhân.
Các tòa án cấp dưới đã chặn sắc lệnh, cho rằng gần như mọi người sinh ra trên lãnh thổ Mỹ đều là công dân Mỹ theo Điều khoản Quốc tịch của Tu chính án thứ 14. Đa số thẩm phán Tòa án Tối cao ngày 30/6 đồng tình với quan điểm này.
Chánh án John Roberts, một trong 6 thẩm phán theo khuynh hướng bảo thủ, cho rằng có “rất ít cơ sở” để ủng hộ “cách diễn giải mang tính xét lại sâu sắc” của Nhà Trắng. Phán quyết đồng nghĩa một tổng thống không thể dùng sắc lệnh hành pháp để thay đổi cách hiểu đã được duy trì với Tu chính án thứ 14 suốt hơn một thế kỷ.
Tổng thống Trump cũng không đạt được mục tiêu sử dụng Đạo luật Quyền Kinh tế Khẩn cấp Quốc tế (IEEPA) để áp thuế quan diện rộng mà không cần thông qua quốc hội. Đây là đạo luật ông đã viện dẫn khi áp thuế đối ứng với loạt đối tác thương mại hồi đầu nhiệm kỳ hai.
Chính sách thuế quan này đã gây nhiều tranh cãi trong nội bộ nước Mỹ, làm dấy lên một số chỉ trích. Phe phản đối cũng dựa vào IEEPA để khởi kiện chính quyền ông Trump.
Trong phán quyết hồi tháng 2, ba thẩm phán bảo thủ và ba thẩm phán cấp tiến kết luận IEEPA không trao cho Tổng thống quyền áp đặt một chương trình thuế quan toàn cầu như Nhà Trắng lập luận. Tuy nhiên, SCOTUS để ngỏ khả năng Tổng thống có thể sử dụng cơ sở pháp lý khác nhằm điều chỉnh chính sách thương mại.
Một giới hạn khác được SCOTUS bảo vệ là tính độc lập của Cục Dự trữ Liên bang (Fed). Tổng thống Trump hồi tháng 8/2025 tuyên bố sa thải thống đốc Fed Lisa Cook, điều chưa từng có tiền lệ trong hơn 100 năm. Ông chủ Nhà Trắng trước đó đã nhiều lần công khai chỉ trích Fed vì không hạ lãi suất.
Tuy nhiên, SCOTUS cho phép bà tiếp tục giữ chức trong thời gian vụ kiện được giải quyết, phát tín hiệu rằng Fed vẫn có vị thế đặc biệt trong hệ thống các cơ quan liên bang.
Quyền lực mở rộng
Trong phán quyết công bố ngày 29/6, SCOTUS đã đảo ngược tiền lệ tồn tại từ năm 1935 và trao thêm quyền lực cho ông Trump trong việc cách chức lãnh đạo các cơ quan độc lập. Đây là phán quyết trong vụ kiện bắt nguồn từ việc ông Trump sa thải bà Rebecca Slaughter, thành viên đảng Dân chủ tại Ủy ban Thương mại Liên bang.
Những đạo luật trước đây quy định tổng thống chỉ được sa thải lãnh đạo những cơ quan độc lập khi có lý do chính đáng như họ phạm pháp hoặc không hoàn thành nhiệm vụ, giúp họ không đối mặt với áp lực chính trị. Phán quyết mới kết luận những quy định đó đã hạn chế quyền hành pháp của tổng thống.
Tuy nhiên, SCOTUS một lần nữa vạch rõ Fed là trường hợp khác biệt, qua đó giữ nguyên lớp bảo vệ đối với ban lãnh đạo Fed.
Đây cũng là chiến thắng phản ánh rõ nhất quan điểm pháp lý mà nhiều học giả bảo thủ theo đuổi nhiều năm qua, cho rằng quyền hành pháp phải được tập trung vào tổng thống thay vì phân tán cho các thiết chế độc lập.
Xu hướng này còn xuất hiện trong nhiều phán quyết khác của Tòa án Tối cao gần đây.
Trong lĩnh vực nhập cư, tòa phần lớn đứng về phía chính quyền ông Trump khi cho phép chấm dứt quy chế bảo vệ khỏi bị trục xuất đối với hàng trăm nghìn người nhập cư, siết quy trình tiếp nhận người xin tị nạn và mở rộng thẩm quyền của lực lượng biên phòng trong một số trường hợp.
Theo AP, đây đều là những quyết định giúp ông Trump hiện thực hóa cam kết tiến hành chiến dịch trục xuất quy mô lớn, một trong những ưu tiên hàng đầu của ông sau khi trở lại Nhà Trắng.
Các phán quyết về bầu cử tiếp tục thúc đẩy những mục tiêu mà phe bảo thủ theo đuổi nhiều năm.
Hồi tháng 4, SCOTUS thu hẹp phạm vi áp dụng Đạo luật Quyền Bầu cử năm 1965 khi nâng tiêu chuẩn đối với các vụ kiện về phân chia khu vực bầu cử. Phán quyết khiến các nhóm cử tri thiểu số khó phản đối việc vẽ lại bản đồ khu vực bầu cử nếu không chứng minh được có hành vi cố tình phân biệt chủng tộc.
Tòa cũng hủy bỏ giới hạn đối với khoản chi phối hợp giữa các chính đảng và ứng viên tranh cử, cho rằng quy định tồn tại hơn nửa thế kỷ đã hạn chế quyền tự do ngôn luận được hiến pháp bảo vệ.
Ở các vấn đề xã hội, tòa bảo vệ quy định của bang Idaho và West Virginia về cấm vận động viên chuyển giới thi đấu trong các đội thể thao nữ tại trường công, mở rộng thêm phạm vi bảo vệ quyền sở hữu súng.
Trước khi kết thúc nhiệm kỳ xét xử, SCOTUS cũng thụ lý thêm nhiều vụ kiện có khả năng tiếp tục định hình cán cân quyền lực giữa các nhánh quyền lực, trong đó có tính hợp hiến của lệnh cấm súng trường bán tự động kiểu AR-15, quy định yêu cầu chứng minh quốc tịch khi đăng ký bầu cử và liên quan biến đổi khí hậu.
9 thẩm phán SCOTUS bắt đầu kỳ nghỉ mùa hè từ ngày 1/7 và chỉ trở lại Washington làm việc vào tháng 10, bắt đầu nhiệm kỳ xét xử mới.
Theo báo The Washington Post, ông Menjivar-Ayala (56 tuổi) đã chạy trốn nội chiến tại quê nhà El Salvador, trốn trong cốp xe để vượt biên trái phép vào Mỹ năm 1990, sau đó được cấp quy chế bảo vệ nhân đạo và trở thành công dân Mỹ.
Trước khi đảm nhận vai trò mới tại West Virginia, ông là giám mục phụ tá tại tổng giáo phận Washington từ năm 2023. Hãng tin AP ngày 2.5 tiết lộ ông Menjivar-Ayala được biết đến là người thường xuyên lên tiếng bảo vệ quyền của người nhập cư và từng công khai phản đối các chính sách siết nhập cư của Tổng thống Mỹ Donald Trump.
Trong bài phát biểu nhậm chức ngày 1.5, tân Giám mục giáo phận Wheeling-Charleston đã gửi lời cảm ơn đến Giáo hoàng Leo XIV. Ông Menjivar-Ayala cam kết lắng nghe cộng đồng, đặc biệt là người nghèo, người nhập cư và những người yếu thế trong xã hội. Ông cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của những giáo dân trẻ, khẳng định người trẻ "không chỉ là tương lai, mà còn là hiện tại của Giáo hội". Ông Menjivar-Ayala sẽ tiếp quản giáo phận tại West Virginia với 61.000 giáo dân, thay cho người tiền nhiệm Mark Brennan.
Cùng ngày 1.5, Tòa Thánh thông báo bổ nhiệm linh mục gốc Colombia John Gomez làm Giám mục giáo phận Laredo, bang Texas (Mỹ). Ngoài ra, hai linh mục Robert Boxie III và Gary Studniewski cũng được bổ nhiệm làm giám mục phụ tá mới cho tổng giáo phận Washington.
Mô tả về hệ thống này, Tổng thống Nga Vladimir Putin khẳng định nó sẽ “không thua kém” Starlink của tỷ phú Mỹ Elon Musk và “thậm chí có thể vượt trội ở một số khía cạnh”.
Cụm vệ tinh này, mang tên Rassvet, là trung tâm trong nỗ lực của Moscow nhằm xây dựng một hạ tầng không gian độc lập để củng cố chủ quyền quốc gia, tăng cường năng lực tác chiến bằng UAV và duy trì kết nối của Nga trong bối cảnh chịu sức ép từ phương Tây.
Được phát triển bởi công ty hàng không vũ trụ tư nhân Nga Bureau 1440, thuộc tập đoàn IKS Holding, chương trình Rassvet ra mắt vào năm 2023 với 3 vệ tinh thử nghiệm, tiếp theo là một sứ mệnh thử nghiệm thứ 2 vào năm 2024. Tháng 3 vừa qua, Bureau 1440 đã triển khai lô vệ tinh thương mại đầu tiên gồm 16 chiếc.
Các vệ tinh này hoạt động như các trạm 5G, được kết nối với nhau bằng liên lạc laser và có thể truyền dữ liệu với tốc độ lên tới 1Gbit/s cùng độ trễ tối đa 70 mili giây.
Mẫu Rassvet-3 mới nhất được cho là nặng khoảng 370kg, lớn hơn đáng kể so với các mẫu thử nghiệm năm 2023 và 2024. Tổng chi phí của dự án được ước tính khoảng 515 tỷ rúp (khoảng 7 tỷ USD).
Khác với Starlink, Rassvet hoạt động ở độ cao khoảng 800km thay vì 450-480 km. Cách tiếp cận này giúp cân bằng giữa số lượng vệ tinh cần thiết với tuổi thọ và vùng phủ sóng của chúng.
Theo RocketLaunch.Live, trang web theo dõi các vụ phóng không gian, lô thứ 2 gồm 16 vệ tinh Rassvet-3 dự kiến được phóng từ sân bay vũ trụ Plesetsk ở miền bắc Nga bằng tên lửa Soyuz-2.
Nga dự kiến có 156 vệ tinh Rassvet trên quỹ đạo vào cuối năm 2026 và tăng con số này lên khoảng 900 vệ tinh vào năm 2035.
Tuy nhiên, quá trình triển khai không hoàn toàn suôn sẻ. Một trong các vệ tinh được phóng hồi tháng 3, được gọi là Object 4, đã gặp sự cố động cơ đẩy và cháy rụi trong khí quyển ngày 6 tháng 6. Bureau 1440 xác nhận tổn thất này nhưng nhấn mạnh rằng năng lực của toàn bộ chòm vệ tinh không bị ảnh hưởng.
Đầu tháng này, Tổng thống Putin xác nhận Moscow đang phát triển các UAV tấn công hạng nặng sử dụng hệ thống điều khiển qua vệ tinh. Các UAV điều khiển bằng vệ tinh rất khó bị gây nhiễu bởi tác chiến điện tử, bởi Rassvet dựa trên mạng 5G phi mặt đất với các chùm sóng vô tuyến tập trung cao phát từ không gian.
Điều này tương tự cách Ukraine sử dụng Starlink để điều phối các cuộc tấn công bằng UAV, trao đổi dữ liệu theo thời gian thực và chống lại các biện pháp gây nhiễu.
Nhiều báo cáo cho rằng quân đội Nga cũng từng sử dụng các thiết bị đầu cuối Starlink trên chiến trường. Tuy nhiên, Moscow khẳng định không có bất kỳ lô hàng Starlink chính thức nào được chuyển tới Nga. Tháng 2, SpaceX đã hành động theo yêu cầu của chính phủ Ukraine nhằm ngăn chặn việc Nga sử dụng các thiết bị đó.
Ngoài ứng dụng quân sự, Rassvet có tiềm năng trở thành hạ tầng thiết yếu đối với một quốc gia quá rộng lớn để có thể phủ kín hoàn toàn bằng cáp quang hoặc trạm phát sóng di động.
Các tháp viễn thông đặc biệt gặp khó khăn tại những vùng thảo nguyên và lãnh nguyên, nơi băng đang tan chảy khiến nền đất dịch chuyển. Vùng phủ sóng vệ tinh có thể đặc biệt hữu ích đối với những khu vực xa xôi nhưng có tầm quan trọng chiến lược như Bắc Cực và Viễn Đông Nga.
Mặc dù truyền thông phương Tây và cả Giám đốc Roscosmos Dmitry Bakanov đều mô tả Rassvet là đối thủ của Starlink, 2 hệ thống có triết lý thiết kế khác nhau.
Starlink dựa vào hàng nghìn vệ tinh nhỏ hoạt động ở độ cao khoảng 450-480km, trong khi Rassvet hoạt động ở độ cao khoảng 800km. Điều đó cho phép ít vệ tinh hơn vẫn bao phủ được diện tích lớn hơn, nhưng độ trễ cũng cao hơn phần nào.
SpaceX tập trung vùng phủ sóng Starlink vào các khu vực đông dân cư và có giá trị thương mại cao nhất thế giới, trong khi không cung cấp dịch vụ tại Nga và nhiều khu vực ở châu Phi, châu Á.
Ngược lại, Rassvet được thiết kế để cung cấp vùng phủ ổn định cho Bắc Cực, Siberia, Crimea và Viễn Đông Nga.
Cả hai hệ thống đều có thể kết nối trực tiếp với điện thoại di động thông thường mà không cần phần cứng bổ sung, nhưng chòm vệ tinh của Nga hoàn toàn dựa trên kiến trúc 5G thế hệ mới.
Ông Shelobkov nhấn mạnh rằng Bureau 1440 không cố gắng sao chép Starlink và toàn bộ các linh kiện, hệ thống quan trọng của vệ tinh đều được công ty tự phát triển trong nước.
Rassvet có thể không sánh được với Starlink về số lượng vệ tinh, nhưng điều đó không phải mục tiêu chính. Đối với Moscow, chòm vệ tinh này không nhằm cạnh tranh thương mại với Starlink mà là một công cụ kết nối chiến lược, độc lập.
Tổng thống Ba Lan Karol Nawrocki đã cho người đồng cấp Ukraine Volodymyr Zelensky thêm vài ngày để từ bỏ hành động mà Warsaw coi là "tôn vinh các lực lượng dân tộc chủ nghĩa từ Thế chiến II".
Căng thẳng ngoại giao giữa hai nước láng giềng nóng lên vào tháng trước khi ông Zelensky đổi tên một đơn vị biệt kích tinh nhuệ theo tên gọi Quân đội Khởi nghĩa Ukraine (UPA).
UPA bị cáo buộc thực hiện các cuộc thảm sát Volyn giai đoạn 1943-1944 tại các vùng lãnh thổ do phe phát xít chiếm đóng, dẫn tới cái chết của nhiều người Ba Lan. Các cuộc tấn công trả đũa cũng gây ra cái chết của nhiều người Ukraine. Đây là một trong những chương đau buồn nhất trong lịch sử quan hệ Ba Lan - Ukraine.
Trong khi đó, Ukraine cho rằng đây là một phần của cuộc xung đột rộng lớn mà cả 2 bên đều phải chịu trách nhiệm. Động thái của Ukraine đã gây ra phản ứng mạnh mẽ trong chính trường Ba Lan.
Tổng thống Nawrocki trước đó đã cảnh báo sẽ ủng hộ đề nghị của nghị sĩ Ba Lan Grzegorz Płaczek nhằm tước Huân chương Đại bàng Trắng, phần thưởng nhà nước cao quý nhất của Ba Lan, đã được cựu Tổng thống Andrzej Duda trao cho ông Zelensky vào năm 2023.
Theo Rzeczpospolita, ông Nawrocki muốn chứng minh rằng mình “không hành động theo cảm tính” và khoảng thời gian dành cho nhà lãnh đạo Ukraine để khắc phục vấn đề này là “không phải vô thời hạn”. Tờ báo cho biết thời hạn này được tính “bằng ngày chứ không phải bằng tuần”.
“Quả bóng hiện đang nằm trên sân của Ukraine. Nếu không có phản hồi tích cực, quy trình sẽ kết thúc bằng quyết định của tổng thống", ông Marcin Przydacz, người đứng đầu Văn phòng Chính sách Quốc tế của Tổng thống Ba Lan, phát biểu trong cuộc họp báo cuối tuần trước.
Phát biểu với kênh TV Republika, người phát ngôn tổng thống Rafal Leskiewicz cho biết ông Nawrocki kỳ vọng ông Zelensky sẽ đảo ngược hành động này. “Chúng tôi sẽ chờ thêm vài ngày nữa. Đừng để mình bị gây áp lực", ông nói thêm.
Ba Lan là một trong những quốc gia ủng hộ Ukraine mạnh mẽ nhất trong cuộc xung đột với Nga. Nước này đóng vai trò là trung tâm huấn luyện binh sĩ Ukraine và trung chuyển vũ khí tới Kiev.
Tuần trước, Thủ tướng Ba Lan Donald Tusk cho rằng Ukraine phải tự giải quyết những căng thẳng trong quan hệ Ba Lan - Ukraine phát sinh sau quyết định trên. Ông Tusk mô tả tình hình là “một cuộc xung đột hoàn toàn không cần thiết về các cách diễn giải lịch sử”.
“Sau sự việc đáng tiếc này, cụ thể là quyết định được Tổng thống Zelensky công bố, tôi hoàn toàn hiểu phản ứng của Tổng thống Nawrocki. Có thể tôi đã phản ứng theo cách khác", Thủ tướng Ba Lan nói về cảnh báo tước huân chương Đại bàng Trắng.
Ông thừa nhận "không thể hiểu" vì sao Ukraine muốn tôn vinh "những người đã sát hại người Ba Lan, những đồng minh gần gũi nhất của họ".
Cuối tháng trước, người phát ngôn Bộ Ngoại giao Ukraine Heorhii Tykhyi nói với báo giới rằng ông lấy làm tiếc trước phản ứng tiêu cực từ phía Ba Lan đối với việc đặt tên đơn vị quân đội theo UPA. Ông khẳng định Ukraine không có ý xúc phạm Ba Lan.
