Thanh tra TP.HCM vừa ban hành kết luận thanh tra chuyên đề về công tác quản lý thăm dò, khảo sát, quy hoạch, cấp phép, khai thác và vận chuyển đối với các mỏ vật liệu xây dựng trên địa bàn giai đoạn 2019 – 2025.
Kết luận cho thấy, bên cạnh những kết quả đạt được, công tác quản lý khoáng sản vẫn tồn tại nhiều hạn chế, thiếu sót kéo dài ở hầu hết các khâu, từ cấp phép, quản lý khai thác đến thu ngân sách nhà nước.
Một trong những nội dung nổi bật được Thanh tra TP.HCM chỉ ra là tình trạng nhiều mỏ khai thác khoáng sản hoạt động khi chưa có giấy phép môi trường. Qua kiểm tra 57 mỏ khoáng sản đang hoạt động (không bao gồm 6 mỏ puzolan do Bộ Nông nghiệp và Môi trường cấp phép), đoàn thanh tra phát hiện 25 mỏ khai thác không có giấy phép môi trường theo quy định.
Theo cơ quan thanh tra, Sở Nông nghiệp và Môi trường chưa kịp thời phát hiện, xử lý vi phạm hành chính đối với các trường hợp này, chưa thực hiện đầy đủ trách nhiệm quản lý theo quy định của pháp luật.
Không chỉ ở lĩnh vực môi trường, công tác cấp phép và quản lý hoạt động khai thác cũng bộc lộ nhiều sai sót. Qua kiểm tra mẫu 15/45 giấy phép khai thác khoáng sản, Thanh tra TP.HCM xác định Sở Nông nghiệp và Môi trường có nhiều thiếu sót như thẩm định, trình cấp có thẩm quyền ký giấy phép chậm thời hạn; trả hồ sơ cho doanh nghiệp không đúng thời gian quy định; nhiều giấy phép khai thác thiếu nội dung theo mẫu quy định của Bộ Tài nguyên và Môi trường (nay là Bộ Nông nghiệp và Môi trường).
Việc giám sát sản lượng khai thác cũng chưa được thực hiện chặt chẽ. Qua kiểm tra hồ sơ và thực tế tại các mỏ, Thanh tra TP.HCM phát hiện 13 chủ đầu tư lập báo cáo chưa chính xác về sản lượng khai thác thực tế, không đầy đủ thông tin theo quy định.
Đặc biệt, 6 mỏ khai thác vượt công suất ghi trong giấy phép. Các mỏ có tỷ lệ vượt lớn gồm mỏ Núi Sò năm 2025 đá puzolan vượt 14,9%, đá bazan đặc sít vượt 9,7%; mỏ Núi Đất năm 2025 vượt hơn 14,9%; mỏ Giao Ninh năm 2025 vượt 14,2%; mỏ đá xây dựng Thường Tân I năm 2024 vượt 10% còn năm 2025 vượt 9%…
Trong khi đó, 2 mỏ cát Suối Láng Loi và mỏ cát suối nhánh hồ Dầu Tiếng chỉ khai thác đạt từ 7,8% đến 41% công suất thiết kế, làm giảm hiệu quả sử dụng tài nguyên và quỹ đất đã được Nhà nước giao trong bối cảnh nhu cầu vật liệu xây dựng đang rất lớn.
Đoàn thanh tra cũng ghi nhận nhiều bất cập trong công tác quản lý kỹ thuật đối với hoạt động khai thác. Có 2 mỏ chưa lắp đặt trạm cân theo quy định, 5 mỏ không lưu trữ dữ liệu trạm cân, trong khi Sở Nông nghiệp và Môi trường chưa xây dựng hệ thống kết nối dữ liệu để theo dõi, giám sát hoạt động khai thác của các doanh nghiệp. Điều này làm giảm hiệu quả kiểm soát sản lượng khai thác thực tế.
Một nội dung đáng chú ý khác là nguy cơ thất thu ngân sách từ hoạt động khai thác khoáng sản. Qua kiểm tra 35 mỏ, Thanh tra xác định 14 mỏ kê khai và nộp phí bảo vệ môi trường chưa đúng quy định, dẫn đến tính thiếu gần 5,5 tỉ đồng. Đồng thời, 12 mỏ kê khai, nộp thuế tài nguyên chưa đúng, làm thiếu số thuế tài nguyên hơn 15,1 tỉ đồng.
Từ các vi phạm này, Chánh thanh tra TP.HCM đã ban hành 16 quyết định thu hồi tổng số tiền hơn 20,6 tỉ đồng, gồm hơn 15,1 tỉ đồng tiền thuế tài nguyên và 5,5tỉ đồng phí bảo vệ môi trường. Đến nay, toàn bộ 14 chủ đầu tư liên quan đã chấp hành nộp đủ số tiền theo quyết định thu hồi.
Thanh tra cũng đánh giá công tác phối hợp giữa các cơ quan quản lý còn nhiều hạn chế. Trong giai đoạn 2019-2025, TP.HCM (trước hợp nhất) chưa ban hành bảng giá tính thuế tài nguyên theo quy định, ảnh hưởng đến việc tính tiền cấp quyền khai thác và thuế tài nguyên.
Đồng thời, Sở Nông nghiệp và Môi trường và Thuế TP.HCM chưa phối hợp hiệu quả trong quản lý nghĩa vụ tài chính của các doanh nghiệp khai thác khoáng sản, làm giảm hiệu lực quản lý nhà nước và có khả năng gây thất thu ngân sách.
Từ những tồn tại nêu trên, Thanh tra TP.HCM xác định trách nhiệm thuộc Sở Nông nghiệp và Môi trường, Thuế TP.HCM, Sở Tài chính và các chủ đầu tư mỏ. Trong đó, Sở Nông nghiệp và Môi trường được xác định còn nhiều thiếu sót trong công tác quy hoạch, cấp phép, quản lý khai thác, quản lý đóng cửa mỏ, tham mưu tính tiền cấp quyền khai thác, quản lý đất đai và phối hợp thu ngân sách.
Thuế TP.HCM và Sở Tài chính còn thiếu sót trong tham mưu ban hành bảng giá tính thuế tài nguyên và phối hợp quản lý nghĩa vụ tài chính.
Đối với các chủ đầu tư, Thanh tra TP.HCM yêu cầu khắc phục ngay những thiếu sót, vi phạm; hoàn thiện các hạng mục công trình phục hồi đất đai, trồng cây xanh tháo tháo dỡ công trình, thiết bị khi đóng cửa mỏ; nộp đầy đủ các khoản nghĩa vụ tài chính còn nợ đọng.
Thanh tra TP.HCM cũng kiến nghị UBND TP.HCM giao Giám đốc Sở Nội vụ tham mưu kiểm điểm trách nhiệm đối với các sai phạm, thiếu sót của lãnh đạo các sở, ngành thuộc thẩm quyền Chủ tịch UBND TP.HCM quản lý.
Xe khách 28 chỗ biến dạng, lật ngược dưới vực sâu hơn 10 m gần hồ Bàu Trắng, chiều 6/4. Trước đó khoảng 15h30, ôtô biển số Bình Thuận chở nhóm 16 thợ lặn chạy trên đường Hòa Thắng, hướng từ Mũi Né về Phan Rí; khi đến khu vực ngã ba Hòa Thắng, xe bất ngờ lao qua lề đường và rơi xuống vực.
Xe khách 28 chỗ biến dạng, lật ngược dưới vực sâu hơn 10 m gần hồ Bàu Trắng, chiều 6/4. Trước đó khoảng 15h30, ôtô biển số Bình Thuận chở nhóm 16 thợ lặn chạy trên đường Hòa Thắng, hướng từ Mũi Né về Phan Rí; khi đến khu vực ngã ba Hòa Thắng, xe bất ngờ lao qua lề đường và rơi xuống vực.
Cảnh sát phong tỏa, thu gom các mảnh vỡ tại hiện trường vụ tai nạn. Sự cố khiến 4 người tử vong, 10 người bị thương được đưa đến trạm y tế xã cấp cứu.
Các nạn nhân làm nghề lặn sò, đón xe khách ở cảng Lagi để về nhà sau chuyến đi biển thì gặp nạn; quãng đường từ cảng về nhà gần 150 km.
Cảnh sát phong tỏa, thu gom các mảnh vỡ tại hiện trường vụ tai nạn. Sự cố khiến 4 người tử vong, 10 người bị thương được đưa đến trạm y tế xã cấp cứu.
Các nạn nhân làm nghề lặn sò, đón xe khách ở cảng Lagi để về nhà sau chuyến đi biển thì gặp nạn; quãng đường từ cảng về nhà gần 150 km.
Vô lăng, bánh xe biến dạng, nhiều bộ phận đứt rời khỏi thân xe, văng quanh khu vực dưới vực sâu.
Vô lăng, bánh xe biến dạng, nhiều bộ phận đứt rời khỏi thân xe, văng quanh khu vực dưới vực sâu.
Dụng cụ lặn của các nạn nhân bị văng bên mép đường.
Dụng cụ lặn của các nạn nhân bị văng bên mép đường.
Tôn hộ lan bị tông gãy, hư hỏng sau cú va chạm của xe khách trước khi lao xuống vực.
Tôn hộ lan bị tông gãy, hư hỏng sau cú va chạm của xe khách trước khi lao xuống vực.
Người dân cùng lực lượng cứu hộ hỗ trợ đưa nạn nhân ra khỏi xe khách và đưa đến bệnh viện cấp cứu. Ảnh: Hồng Lâm
Người dân cùng lực lượng cứu hộ hỗ trợ đưa nạn nhân ra khỏi xe khách và đưa đến bệnh viện cấp cứu. Ảnh: Hồng Lâm
Cảnh sát phong tỏa hiện trường để điều tra nguyên nhân vụ tai nạn, đồng thời phân luồng giao thông qua khu vực nhằm tránh ùn tắc.
Cảnh sát phong tỏa hiện trường để điều tra nguyên nhân vụ tai nạn, đồng thời phân luồng giao thông qua khu vực nhằm tránh ùn tắc.
Khu vực xảy ra tai nạn xe khách làm 4 người chết. Đồ họa: Tâm Thảo
Khu vực xảy ra tai nạn xe khách làm 4 người chết. Đồ họa: Tâm Thảo
Bà Võ Thị Ánh Xuân 56 tuổi, quê An Giang; thạc sĩ Quản lý công, Cử nhân Sư phạm Hóa học. Bà là Bí thư Trung ương Đảng khóa 14; Ủy viên dự khuyết khóa 11 và Ủy viên Trung ương 3 khóa liên tiếp từ 12 đến 14; đại biểu Quốc hội ba khóa liên tiếp từ 14 đến 16.
Khởi đầu sự nghiệp từ vị trí giáo viên phổ thông, bà chuyển sang làm chuyên viên tại Văn phòng Tỉnh ủy An Giang rồi trải qua nhiều vị trí tại địa phương Phó chủ tịch, Chủ tịch Hội Liên hiệp Phụ nữ tỉnh; Phó ban Dân vận Tỉnh ủy; Bí thư Thị ủy Tân Châu. Đầu năm 2013, bà làm Phó chủ tịch UBND tỉnh An Giang, hai năm sau đảm nhiệm cương vị Bí thư Tỉnh ủy An Giang.
Sau nhiều năm công tác tại địa phương, tháng 4/2021, bà Võ Thị Ánh Xuân được Quốc hội bầu giữ chức Phó chủ tịch nước và đảm nhiệm vai trò này đến nay. Bà từng hai lần đảm nhiệm vị trí Quyền chủ tịch nước vào đầu năm 2023 và đầu năm 2024. Tại Đại hội Đảng 14 hồi tháng 1/2026, bà tái cử Trung ương và được bầu vào Ban Bí thư.
Hiến pháp quy định Phó chủ tịch nước do Quốc hội bầu trong số đại biểu Quốc hội. Phó chủ tịch nước giúp Chủ tịch nước thực hiện nhiệm vụ và có thể được Chủ tịch nước ủy nhiệm thực hiện một số nhiệm vụ.
Khi Chủ tịch nước không làm việc được trong thời gian dài thì Phó chủ tịch nước giữ quyền Chủ tịch nước. Trong trường hợp khuyết Chủ tịch nước thì Phó chủ tịch nước giữ quyền Chủ tịch nước cho đến khi Quốc hội bầu ra Chủ tịch nước mới.
Chúng tôi ghé thăm làng Tiên Hòa, xã Vĩnh Quang, tỉnh Gia Lai (trước đây thuộc huyện Vĩnh Thạnh, tỉnh Bình Định) vào những ngày hè oi bức. Giữa cái nắng gay gắt của miền Trung, khu rừng Hòn Cấm ở làng Tiên Hòa hiện ra như một ốc đảo tươi mát. Mới chỉ đến gần chân núi, không khí lập tức dịu lại. Tiếng chim ríu rít trên những tán cây cao, gió len qua rừng cây cổ thụ mang theo hơi mát khiến cảm giác oi bức dường như tan biến.
Là người già nhất làng, cụ ông Trần Trọng Tấn (90 tuổi, ở làng Tiên Hòa) cho biết từ khi còn nhỏ đã được cha ông dặn dò "đây là núi cấm", mọi người phải cùng nhau gìn giữ.
Cụ Tấn bảo rằng người dân Tiên Hòa vẫn truyền nhau những câu chuyện về sự ra đời của khu rừng cấm. Theo lời kể của các bậc cao niên, ngày xưa vùng đất quanh chân núi thuộc sở hữu của một phú ông giàu có. Trong những năm hạn hán kéo dài, khi nhiều nơi khô cạn, khu vực quanh Hòn Cấm vẫn giữ được mạch nước ngầm nhờ khu rừng trên đỉnh núi. Nhận thấy giá trị đặc biệt ấy, phú ông đã đặt ra những quy ước nghiêm ngặt để bảo vệ rừng. Từ đó, lệ làng được hình thành, người dân không được tự ý chặt cây hay khai thác lâm sản.
"Ông bà dạy rừng là của chung. Mất rừng là mạch nước ngầm cũng cạn. Bao nhiêu đời nay, người làng không ai dám đụng đến rừng cấm. Bởi vậy những năm hạn nhất, các vùng khác khô hết nước nhưng giếng của dân làng Tiên Hòa thì chưa bao giờ cạn", cụ Tấn kể.
Còn sách Nước non Bình Định của học giả Quách Tấn chép rằng Hòn Cấm tuy thấp nhưng rừng rậm, cây cao, có nhiều danh mộc to lớn, hình thù kỳ quái. Hàng trăm năm trước trong làng có một người thợ rừng vào núi đốn một cây cổ thụ. Sau nhiều lần gãy, mẻ lưỡi rìu, ông mới hạ được cây. Ngay lúc đó, từ vết cắt ở gốc cây bỗng trồi lên một chiếc đầu lâu, tóc xanh như cỏ. Đầu lâu này trợn mắt nhìn người thợ rừng rồi biến mất.
Khúc gỗ sau đó được một phú ông mua về làm nhà. Nhà cất xong, gia đình phú ông liên tục gặp nạn. Nghe người thợ rừng kể lại chuyện "thần tóc xanh" hiện hình, phú ông hiểu rằng thần cần nơi nương tựa nên đã lập miếu thờ tại gốc cây cũ. Từ đó, gia đình họ được bình yên.
Để bảo vệ khu rừng, phú ông làm đơn xin quan địa phương cấm đốn củi và được chuẩn y, từ đó núi có tên là Hòn Cấm. Dù câu chuyện mang màu sắc hoang đường, nhưng người dân lại thích thú truyền tai nhau từ đời này sang đời khác, khiến Hòn Cấm ngày càng nổi tiếng.
Nhờ những quy ước bất thành văn ấy, Hòn Cấm vẫn tồn tại gần như nguyên vẹn đến ngày nay, trong khi nhiều cánh rừng khác thì dần thu hẹp theo thời gian.
Làng Tiên Hòa hiện có khoảng 400 hộ dân. Với người dân nơi đây, giá trị lớn nhất của Hòn Cấm không nằm ở gỗ hay lâm sản mà ở vai trò điều hòa khí hậu và giữ nước. Vào những ngày nắng nóng nhất, nhiệt độ khu vực quanh làng thường thấp hơn các vùng lân cận từ 3 - 4 độ C. Người dân ví khu rừng như một "máy điều hòa tự nhiên" giúp giữ độ ẩm và tạo bóng mát cho cả vùng.
Quan trọng hơn, Hòn Cấm là nguồn sinh thủy cho đời sống và sản xuất. Từ lòng núi, những mạch nước ngầm len lỏi nuôi dưỡng ruộng vườn, cung cấp nước cho các giếng đào của người dân. Trong điều kiện thời tiết ngày càng khắc nghiệt, nguồn nước này có ý nghĩa đặc biệt đối với cộng đồng địa phương.
Hòn Cấm là một ngọn núi thấp với khu rừng nguyên sinh rộng khoảng 4 ha. Cả ngọn núi nằm lọt giữa khu dân cư. Trên núi không khí mát lạnh lạ kỳ. Những tán cổ thụ đan xen với nhau tạo nên một vòm xanh bảo vệ cả khu rừng. Dưới chân, những cây bụi cùng cỏ dại phủ kín lối đi. Dưới cùng là lớp lá khô mục, môi trường sinh sống của nhiều loài động vật, côn trùng nhỏ.
Men theo những lối mòn trong rừng, ông Hồ Đức Cung (62 tuổi, ở làng Tiên Hòa) chỉ cho chúng tôi những cây xay, bằng lăng cổ thụ lớn đến vài người ôm không xuể. Trên thân cây, lớp rêu xanh phủ kín như minh chứng cho tuổi đời hàng chục, thậm chí hàng trăm năm.
"Rừng còn được như hôm nay là nhờ người dân cùng nhau gìn giữ. Đây không chỉ là cây cối mà còn là di sản của làng", ông Cung nói.
Theo ông Cung, dù được bảo vệ khá tốt, nhưng việc tăng cường quản lý, khoanh vùng bảo vệ và nâng cao ý thức cộng đồng vẫn là yêu cầu cần thiết để bảo tồn khu rừng lâu dài.
Bên cạnh công tác bảo tồn, người dân địa phương cũng kỳ vọng phát triển du lịch sinh thái gắn với khu rừng. Nằm cạnh sông Kôn, sở hữu hệ sinh thái tự nhiên cùng những câu chuyện dân gian đặc sắc, Hòn Cấm được đánh giá có tiềm năng trở thành điểm đến trải nghiệm thiên nhiên nếu được đầu tư phù hợp.
Ông Trịnh Thành Trung, Chủ tịch UBND xã Vĩnh Quang, cho biết Hòn Cấm là khu rừng được cộng đồng và chính quyền địa phương gìn giữ từ nhiều năm nay. Khu rừng cũng là nguồn sinh thủy quan trọng cho các giếng đào phục vụ sinh hoạt của người dân.
Chính vì gắn bó mật thiết với đời sống nên từ lâu người dân xem đây là "rừng thiêng", tự giác bảo vệ. Khi phát hiện các hành vi xâm hại rừng, người dân chủ động ngăn chặn và báo chính quyền xử lý.
Theo ông Trung, địa phương sẽ tiếp tục phối hợp với cộng đồng bảo vệ Hòn Cấm, vừa duy trì nguồn nước, hạn chế nguy cơ sạt lở cho khu dân cư dưới chân núi, vừa giữ gìn hệ sinh thái tự nhiên. Đây cũng được xem là nền tảng để phát triển bền vững, hài hòa giữa bảo tồn thiên nhiên và sinh kế của người dân địa phương.
Sau bao biến động của thời gian, Hòn Cấm vẫn giữ được màu xanh nguyên sơ giữa miền bán sơn địa. Không chỉ là một khu rừng nhỏ, nơi đây còn là minh chứng cho sức mạnh của những quy ước cộng đồng, cho ý thức gìn giữ thiên nhiên được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Và chính điều đó đã giúp Hòn Cấm tồn tại đến ngày nay.
