Tôi tham gia thỉnh giảng tại một số trường đại học vào buổi tối và cuối tuần. Thứ bảy hằng tuần, tôi có giờ dạy và luôn dành thời gian trò chuyện với sinh viên trong những giờ giải lao.
Đó là khoảng thời gian quý giá giúp người giảng viên hiểu hơn về cuộc sống, suy nghĩ và những khó khăn mà người trẻ đang trải qua. Nhiều câu chuyện chỉ kéo dài vài phút nhưng lại để lại những suy ngẫm rất dài.
Một buổi học gần đây, tôi trò chuyện với một nam sinh năm nhất. Em quê ở tỉnh lẻ, mới ra Hà Nội học đại học chưa lâu. Hiện nay em đang ở nhờ nhà anh chị tại khu vực Nam Từ Liêm để tiết kiệm chi phí sinh hoạt.
Từ nơi ở đến trường tại Phố Xốm (Hà Đông) là một quãng đường khá xa. Đi lại vất vả, mất nhiều thời gian nhưng em chấp nhận vì không muốn tạo thêm gánh nặng cho gia đình.
Điều khiến tôi chú ý hơn cả là cách em đang tự lo cho cuộc sống của mình. Những ngày có lịch học buổi chiều, buổi sáng em chạy xe công nghệ. Theo lời em kể, trung bình mỗi tháng em kiếm được khoảng 8 triệu đồng. Khoản tiền ấy được dùng để chi trả tiền ăn, tiền đi lại, mua tài liệu học tập và những chi phí sinh hoạt cần thiết.
Khi được hỏi về kế hoạch trong năm học tới, em trả lời rất tự nhiên: “Năm hai em định ra ngoài thuê trọ để tiện đi học hơn. Nếu cần bố mẹ hỗ trợ thì em chỉ xin tiền thuê nhà. Còn học phí và tiền sinh hoạt em sẽ cố gắng tự lo được”. Tôi thấy đây như một kế hoạch cuộc sống đã được tính toán kỹ lưỡng.
Nhiều người thường lo ngại rằng sinh viên ngày nay sống trong điều kiện đầy đủ hơn nên dễ phụ thuộc vào gia đình. Tuy nhiên, những gì tôi quan sát được trong nhiều năm giảng dạy lại cho thấy một thực tế khác.
Có rất nhiều sinh viên đang trưởng thành sớm hơn tuổi. Các em hiểu giá trị của lao động. Hiểu giá trị của đồng tiền và sự vất vả của cha mẹ. Hiểu rằng cánh cửa đại học không chỉ được mở bằng điểm thi đầu vào mà còn được duy trì bằng sự nỗ lực từng ngày.
Có rất nhiều sinh viên hiện nay đang vừa học vừa làm. Người làm gia sư, phục vụ quán ăn, bán hàng trực tuyến, nhận dịch thuật, thiết kế hoặc chạy xe công nghệ. Điều đáng quý là phần lớn các em không làm thêm để có tiền tiêu xài. Các em làm để được học tiếp, để giảm áp lực cho gia đình và khẳng định năng lực bản thân.
Trong câu chuyện của nam sinh năm nhất ấy, điều tôi nhìn thấy rõ nhất chính là tinh thần tự lập. Đó là một trong những năng lực quan trọng nhất của người trẻ trong xã hội hiện đại. Một người biết tự chịu trách nhiệm với cuộc sống của mình thường sẽ trưởng thành nhanh hơn, thực tế hơn và có khả năng thích nghi tốt hơn trước những biến động của cuộc sống.
Điều đáng quý nhất ở những sinh viên này không phải là khả năng kiếm được bao nhiêu tiền, mà là thái độ sống. Các em không xem hoàn cảnh khó khăn là lý do để than phiền hay bỏ cuộc. Ngược lại, các em chọn đối diện với khó khăn bằng sự chăm chỉ, bằng ý chí vươn lên và bằng tinh thần tự chịu trách nhiệm với cuộc đời mình.
Đó là phẩm chất mà bất kỳ nền giáo dục nào cũng mong muốn bồi đắp cho người học, bởi kiến thức có thể được truyền đạt trong lớp học, nhưng nghị lực và bản lĩnh thường được rèn luyện từ những va chạm thực tế của cuộc sống.
Nhiều năm làm công tác giáo dục, tôi nhận thấy những sinh viên từng tự mình kiếm tiền để trang trải việc học thường có một sự trưởng thành rất đặc biệt. Các em hiểu giá trị của từng đồng chi tiêu. Hiểu rằng phía sau một bữa ăn, một cuốn giáo trình hay một kỳ học là công sức lao động thực sự.
Khi đã trải qua cảm giác phải đổ mồ hôi để kiếm từng khoản tiền nhỏ, các em sẽ biết trân trọng hơn những gì mình đang có và biết sử dụng thời gian hiệu quả hơn. Chính vì vậy, không ít sinh viên nghèo vượt khó lại trở thành những người có ý chí học tập mạnh mẽ nhất, bởi các em hiểu rất rõ rằng tri thức chính là con đường ngắn nhất để thay đổi cuộc đời.
Câu chuyện của nam sinh năm nhất chạy xe công nghệ cũng phản ánh một thực tế mà nhiều gia đình Việt Nam đang phải đối mặt. Đó là chi phí học đại học ngày càng trở thành một gánh nặng không nhỏ. Nhiều người vẫn nghĩ rằng khi con đỗ đại học là đã hoàn thành một nửa chặng đường.
Nhưng với không ít gia đình, đặc biệt là các gia đình ở nông thôn, miền núi hoặc có thu nhập trung bình thấp, hành trình nuôi con học đại học mới thực sự bắt đầu từ thời điểm ấy. Nếu cách đây khoảng mười năm, nhiều sinh viên có thể xoay xở cuộc sống với vài triệu đồng mỗi tháng thì hiện nay mức chi phí đã tăng lên đáng kể. Tiền thuê phòng trọ, điện nước, ăn uống, đi lại, học ngoại ngữ…
Đối với các gia đình thành thị có điều kiện kinh tế ổn định, đây có thể là khoản chi trong khả năng. Nhưng đối với nhiều gia đình nông thôn, đó là cả một áp lực kéo dài suốt những năm đại học.
Tôi từng gặp những phụ huynh làm nông nghiệp có thu nhập chỉ vài triệu đồng mỗi tháng nhưng vẫn cố gắng cho hai hoặc ba người con học đại học cùng lúc. Có gia đình phải vay vốn. Có gia đình phải bán tài sản tích lũy. Có gia đình chấp nhận làm việc xa quê nhiều năm để có thêm thu nhập. Đó là những hy sinh rất thầm lặng.
Chính vì vậy, mỗi khi nhìn thấy những sinh viên biết tự lập, biết chia sẻ gánh nặng với cha mẹ, tôi luôn dành cho các em sự trân trọng đặc biệt. Bởi các em không chỉ đang cố gắng cho bản thân. Các em còn đang góp phần làm nhẹ đi những áp lực mà gia đình đang gánh vác.
Điều đáng mừng là ngày càng có nhiều sinh viên hiểu được điều đó. Các em không mặc định rằng mọi chi phí học tập đều là trách nhiệm của cha mẹ. Các em chủ động tìm cách tham gia vào quá trình xây dựng tương lai của chính mình. Đó là một tín hiệu tích cực của giáo dục hiện đại.
Những ngày gần đây, tôi đọc nhiều bài viết của các phụ huynh chia sẻ của phụ huynh về việc học các môn liên kết trong trường công lập. Bản thân tôi cũng là một người có con đang đi học và có cùng trải nghiệm tương tự, đặc biệt là với môn tin học IC3 (chứng chỉ tin học quốc tế), nên muốn kể lại câu chuyện của chính mình, với mong muốn góp thêm một góc nhìn thực tế.
Tôi có ba con, hiện đang học ở ba cấp khác nhau. Con lớn của tôi học lớp 10, trước đây đã từng học môn IC3 từ cấp hai. Con thứ hai của tôi đang học lớp 7, hiện vẫn theo chương trình này. Còn con út lớp 3 cũng bắt đầu làm quen với IC3. Ban đầu, tôi cũng nghĩ việc con được tiếp cận sớm với tin học theo chuẩn quốc tế là điều tích cực. Nhưng khi tìm hiểu kỹ hơn, tôi bắt đầu có nhiều nghi ngại.
Tôi xem qua tài liệu học của các con thì thấy phần lớn là lý thuyết và các bộ câu hỏi trắc nghiệm. Cách học chủ yếu là ghi nhớ đáp án để đi thi. Khi tôi hỏi kỹ hơn về phương pháp giảng dạy, các con cho biết gần như không có hoặc rất ít thực hành, chủ yếu là nghe giảng và học thuộc. Điều này khiến tôi liên tưởng đến kiểu học "mẹo" để vượt qua các kỳ thi, giống như cách nhiều người từng học để thi bằng lái xe trước đây.
Tôi thử hỏi lại các con một số kiến thức đã học. Tùy từng đứa, khả năng tiếp thu khác nhau, nhưng nhìn chung, tôi không thấy hiệu quả rõ rệt. Theo đánh giá cá nhân, việc học IC3 ở độ tuổi này chưa mang lại giá trị tương xứng. Trong khi đó, chương trình tin học chính khóa theo sách giáo khoa, nếu được học bài bản, đã đủ để các con nắm vững nền tảng cần thiết.
>> Cắn răng chi tiền triệu cho con học môn liên kết vì xen giờ học chính khóa
Bản thân tôi làm lập trình viên, nên phần nào hiểu rõ những kiến thức tin học nào thực sự quan trọng và phù hợp với lứa tuổi. Chính vì vậy, tôi khá chắc chắn rằng việc dạy và học IC3 theo cách hiện tại là chưa cần thiết đối với các con mình.
Nhưng vấn đề khiến tôi trăn trở là tính "tự nguyện" của chương trình dạy học liên kết. Tôi được biết, nếu không đăng ký học, các con vẫn phải ở lại lớp, không được về, do lịch học được tổ chức vào giữa buổi chính khóa. Điều đó đặt phụ huynh vào tình thế khó xử: nếu chỉ riêng con mình không học, bé sẽ làm gì trong khi cả lớp tiếp tục chương trình? Việc này vô hình trung tạo ra áp lực phải tham gia, dù phụ huynh có thể chưa thấy thực sự cần thiết.
Chi phí cho các môn học như vậy cũng không hề nhỏ. Khi cân nhắc giữa số tiền bỏ ra và lợi ích thực tế mà các con nhận được, tôi thấy sự chênh lệch khá lớn. Là phụ huynh, ai cũng mong con được học những gì thiết thực, hiệu quả, thay vì chạy theo các chứng chỉ mà giá trị thực tế còn nhiều tranh cãi.
Tôi chia sẻ câu chuyện này không nhằm phủ nhận hoàn toàn ý nghĩa của các chương trình liên kết, mà chỉ mong việc tổ chức và triển khai cần phù hợp hơn với nhu cầu thực tế của học sinh. Quan trọng nhất, việc học nên giúp các con hiểu và làm được, chứ không chỉ dừng lại ở việc nhớ để vượt qua một kỳ thi.
Có lần, một đối tác đến công ty tôi vào giờ nghỉ trưa. Trong lúc mọi người xuống canteen hoặc gọi đồ ăn ngoài, tôi mở chiếc túi vải nhỏ mang theo đi làm, lấy ra hộp cơm được chuẩn bị từ tối hôm trước. Người đó nhìn tôi rồi bật cười: "Làm sếp, ở biệt thự mà vẫn mang cơm hộp đi làm à?". Tôi cũng chỉ cười trừ. Câu nói ấy không làm tôi khó chịu, bởi suốt hơn mười năm qua, tôi đã quen với ánh mắt ngạc nhiên của người khác mỗi khi thấy một người đàn ông điều hành công ty vẫn đều đặn mang cơm nhà đi làm mỗi ngày.
Tôi năm nay 46 tuổi, làm chủ một công ty tại Hà Nội đã 13 năm. Mỗi sáng, tôi mang theo chiếc hộp cơm nhỏ đi làm. Nhưng nhiều người lại thấy lạ vì họ mặc định rằng càng có tiền thì càng phải tiêu xài phóng khoáng. Một người làm sếp mà mang cơm đi làm có khi lại bị xem là "keo kiệt".
Ở công ty, tôi chứng kiến không ít người thu nhập chục triệu đồng mỗi tháng nhưng ngày nào cũng gọi đồ ăn giao tận nơi, uống trà sữa, cà phê thương hiệu và ăn ngoài liên tục. Cuối tháng hết tiền, họ lại than vật giá leo thang hay lương không đủ sống. Trong khi đó, sự ổn định tài chính không đến từ việc kiếm được bao nhiêu tiền, mà từ cách tiêu tiền như thế nào?
Tôi mang cơm đi làm trước hết vì sức khỏe. Sau nhiều năm kinh doanh, tôi hiểu không có tài sản nào đáng giá hơn một cơ thể khỏe mạnh. Những bữa ăn ngoài tiện lợi thật, ngon miệng thật, nhưng cũng tiềm ẩn rất nhiều vấn đề. Thực phẩm không rõ nguồn gốc, dầu chiên đi chiên lại, gia vị đậm để kích thích vị giác và thói quen ăn uống thất thường khiến nhiều người trẻ mắc bệnh sớm hơn họ tưởng.
Tôi từng có một nhân viên mới ngoài 20 tuổi nhưng đã đau dạ dày mãn tính. Có hôm cậu ấy ôm bụng trong giờ làm việc, mặt tái nhợt vì đau. Điều đó khiến tôi càng tin rằng nhiều người đang đánh đổi sức khỏe lấy sự tiện lợi mà không nhận ra. Không ít người nhầm lẫn giữa tiết kiệm và nghèo khổ, giữa giản dị và kém sang.
>> Tôi mua được đất ven Sài Gòn bắt đầu từ mỗi tháng tiết kiệm 270.000 đồng
Chúng ta đang sống trong thời đại mạng xã hội, nơi người ta dễ bị cuốn vào áp lực phải thể hiện một cuộc sống hào nhoáng. Nhiều người sẵn sàng chi rất nhiều tiền cho những thứ bên ngoài nhìn có vẻ "đẳng cấp", dù khả năng tài chính chưa cho phép. Có người mới đi làm nhưng mỗi ngày đều đặt đồ ăn bên ngoài, có người vay trả góp để mua điện thoại mới, quần áo hàng hiệu hay những bữa ăn đắt tiền. Điều đáng buồn là xã hội đôi khi cũng cổ vũ cho lối sống ấy. Người sống tiết kiệm thường bị xem là tính toán, còn người tiêu xài mạnh tay lại dễ được khen là "biết hưởng thụ".
Tôi từng trải qua giai đoạn khó khăn khi mới khởi nghiệp. Có thời điểm công ty thiếu tiền vận hành, tôi phải tính toán từng khoản chi để duy trì bộ máy. Chính những năm tháng ấy khiến tôi hiểu giá trị của đồng tiền không nằm ở việc tiêu thật nhiều, mà ở việc dùng nó đúng chỗ. Đến hôm nay, dù điều kiện kinh tế đã tốt hơn, tôi vẫn giữ thói quen mang cơm đi làm. Không phải vì tôi không đủ khả năng ăn ngoài, mà vì tôi hiểu rõ mình cần gì?
Tôi sẵn sàng chi tiền cho những chuyến du lịch cùng gia đình, cho việc học của con hay giúp đỡ người khó khăn. Nhưng tôi không thấy cần thiết phải tiêu tiền chỉ để chứng minh mình giàu có. Điều khiến tôi lo lắng hơn là nhiều người trẻ đang mất dần khả năng sống có kế hoạch. Cuộc sống nhanh khiến con người ngày càng thiếu kiên nhẫn với những việc nhỏ như tự nấu ăn hay chuẩn bị cho ngày mai. Nhưng chính những thói quen nhỏ ấy mới tạo nên tính kỷ luật và sự ổn định lâu dài.
Ở tuổi 46, điều tôi muốn hướng tới không còn là sự hào nhoáng bên ngoài, mà là một cuộc sống cân bằng, chủ động và bền vững. Và nếu một người làm sếp, ở biệt thự mà vẫn mang cơm đi làm mỗi ngày có thể khiến ai đó suy nghĩ lại về cách tiêu tiền và chăm sóc bản thân, thì chiếc hộp cơm nhỏ ấy có lẽ còn ý nghĩa hơn rất nhiều so với một bữa trưa sang trọng ngoài nhà hàng.
"Tôi là một giáo viên dạy Toán nhiều năm, thừa nhận rằng bản thân cũng ngán ngẩm, thấy 'lú' khi đọc đề thi môn Toán THPT bây giờ. Những bài toán phần nhiều mang vỏ bọc cồng kềnh, cố diễn tả nội dung 'có vẻ thực tế', nhưng thật ra là chuỗi lắp ráp cơ học, gượng ép và thường là những tình huống ít có tính ứng dụng. Điều này làm học sinh thấy lạ lẫm, rối rắm, chán nản và cản trở khả năng tư duy Toán học thực thụ.
Không ít học sinh sẽ bị mất hứng thú học Toán. Những kiến thức Toán học sơ cấp nên được dạy với mục đích chính là rèn luyện khả năng suy luận, tư duy logic, tính toán, hơn là bắt nó gánh vác trọng trách nặng nề là giải quyết các vấn đề của cuộc sống hiện tại. Bởi từ Toán học đến ứng dụng trong cuộc sống theo tôi là một chặng đường rất dài (Toán học có ngành Toán ứng dụng nhưng cũng không dành cho số đông).
Tôi là một người gắn bó với Toán đủ lâu và từng trải cuộc sống (tôi nghĩ đa phần giáo viên dạy Toán đều vậy) nhận thấy đề thi, bài tập bây giờ dài dòng để cố nạp gia vị thực tế nhưng không có nhiều tính ứng dụng, nên đọc sẽ thấy gượng ép, khiên cưỡng. Chúng ta nên coi ứng dụng thực tế chỉ là một phần vừa phải trong chương trình Toán THPT và ứng dụng phải có chừng mực, kiểm soát. Nếu để những bài Toán được tự biên, dễ dãi đến với học sinh, nó sẽ phá hủy say mê học Toán của các em".
Đó là lo lắng của độc giả Ngọc Thành Thân về chất lượng của những bài tập Toán gắn yếu tố thực tế. Nhiều năm qua, các chuyên gia nhìn nhận chương trình Toán ở phổ thông còn bất cập vì thiếu liên kết với đời sống. Dù vậy, dạy Toán gắn với thực tế lại khiến nhiều em áp lực, nhanh quên sau khi rời trường học, với hai lý do chính: một là những bài Toán chỉ "khoác một vỏ bọc thực tế", thay vì thực sự có ý nghĩa ứng dụng; hai là áp lực thi cử khi hệ thống giáo dục hiện vẫn phụ thuộc lớn vào các kỳ thi để phân loại học sinh, từ chuyển cấp tới xét tuyển đại học, khiến giáo viên và học sinh buộc phải chạy theo đề thi.
>> 'Bài thi tích hợp vào lớp 10 tốt hơn bắt học sinh đánh vật Toán, Văn'
Nói về lý do khiến việc dạy và học Toán thực tế còn nhiều bất cập, bạn đọc Hố Đen cho rằng: "Một phần lỗi ra do giáo viên ra đề không cung cấp đầy đủ hoặc sử dụng tùy tiện các khái niệm. Bài toán thực tế là tốt nhưng nó phải mang tính tổng quát, ngôn ngữ đại chúng và thậm trí có hình ảnh mô tả rõ ràng. Tôi từng nhiều lần được học sinh gửi cho những bài Toán thực tế của thầy cô khác, nhờ giải hộ, và chính tôi cũng lúng túng vì ngôn ngữ sử dụng trong đề. Nó không chuẩn xác, có thể hiểu theo nghĩa khác dẫn đến việc hiểu sai bài toán.
Tôi dạy online nên học sinh của tôi từ nhiều vùng miền nên tôi hiểu rõ việc ngôn từ ảnh hưởng trong việc ra đề. Ngay như việc lấy một ngôn từ trong môn Vật lý áp sang môn Toán cũng dễ lệch. Các thầy cô dạy Toán lấy sang không đúng thời điểm và cũng không giải thích về các khái niệm liên quan thì học sinh không hiểu được là lẽ dĩ nhiên.
Cái dở là môn Toán lại cố đi áp thực tế trong khi đúng ra nên ghép chung với Lý và Hóa. Đề thực tế trong môn Toán phần nhiều được xây dựng trên sự tưởng tượng của giáo viên nên bản thân nó đã phi thực tế. Một bài toán thực tế nó phải xuất phát từ thực tế thật, cung cấp vật thật chứ không phải lấy bừa một vật rồi hỏi học sinh trong khi có thể thực tế học sinh chưa hề tiếp xúc nó ngoài thực tế.
Trong đề Toán, ví dụ tính một diện tích vật thì cần kèm hình ảnh chụp các góc khác nhau của vật đó. Cần kiểm tra việc học sinh sử dụng kiến thức để giải quyết nhiệm vụ chứ không phải kiểm tra việc học sinh có nhớ vật đó là vật gì? Các ngôn từ mô tả thì cần mang tính đại chúng, chính xác và thậm trí mô tả chi tiết ngay trên vật".
