Tôi tham gia thỉnh giảng tại một số trường đại học vào buổi tối và cuối tuần. Thứ bảy hằng tuần, tôi có giờ dạy và luôn dành thời gian trò chuyện với sinh viên trong những giờ giải lao.
Đó là khoảng thời gian quý giá giúp người giảng viên hiểu hơn về cuộc sống, suy nghĩ và những khó khăn mà người trẻ đang trải qua. Nhiều câu chuyện chỉ kéo dài vài phút nhưng lại để lại những suy ngẫm rất dài.
Một buổi học gần đây, tôi trò chuyện với một nam sinh năm nhất. Em quê ở tỉnh lẻ, mới ra Hà Nội học đại học chưa lâu. Hiện nay em đang ở nhờ nhà anh chị tại khu vực Nam Từ Liêm để tiết kiệm chi phí sinh hoạt.
Từ nơi ở đến trường tại Phố Xốm (Hà Đông) là một quãng đường khá xa. Đi lại vất vả, mất nhiều thời gian nhưng em chấp nhận vì không muốn tạo thêm gánh nặng cho gia đình.
Điều khiến tôi chú ý hơn cả là cách em đang tự lo cho cuộc sống của mình. Những ngày có lịch học buổi chiều, buổi sáng em chạy xe công nghệ. Theo lời em kể, trung bình mỗi tháng em kiếm được khoảng 8 triệu đồng. Khoản tiền ấy được dùng để chi trả tiền ăn, tiền đi lại, mua tài liệu học tập và những chi phí sinh hoạt cần thiết.
Khi được hỏi về kế hoạch trong năm học tới, em trả lời rất tự nhiên: “Năm hai em định ra ngoài thuê trọ để tiện đi học hơn. Nếu cần bố mẹ hỗ trợ thì em chỉ xin tiền thuê nhà. Còn học phí và tiền sinh hoạt em sẽ cố gắng tự lo được”. Tôi thấy đây như một kế hoạch cuộc sống đã được tính toán kỹ lưỡng.
Nhiều người thường lo ngại rằng sinh viên ngày nay sống trong điều kiện đầy đủ hơn nên dễ phụ thuộc vào gia đình. Tuy nhiên, những gì tôi quan sát được trong nhiều năm giảng dạy lại cho thấy một thực tế khác.
Có rất nhiều sinh viên đang trưởng thành sớm hơn tuổi. Các em hiểu giá trị của lao động. Hiểu giá trị của đồng tiền và sự vất vả của cha mẹ. Hiểu rằng cánh cửa đại học không chỉ được mở bằng điểm thi đầu vào mà còn được duy trì bằng sự nỗ lực từng ngày.
Có rất nhiều sinh viên hiện nay đang vừa học vừa làm. Người làm gia sư, phục vụ quán ăn, bán hàng trực tuyến, nhận dịch thuật, thiết kế hoặc chạy xe công nghệ. Điều đáng quý là phần lớn các em không làm thêm để có tiền tiêu xài. Các em làm để được học tiếp, để giảm áp lực cho gia đình và khẳng định năng lực bản thân.
Trong câu chuyện của nam sinh năm nhất ấy, điều tôi nhìn thấy rõ nhất chính là tinh thần tự lập. Đó là một trong những năng lực quan trọng nhất của người trẻ trong xã hội hiện đại. Một người biết tự chịu trách nhiệm với cuộc sống của mình thường sẽ trưởng thành nhanh hơn, thực tế hơn và có khả năng thích nghi tốt hơn trước những biến động của cuộc sống.
Điều đáng quý nhất ở những sinh viên này không phải là khả năng kiếm được bao nhiêu tiền, mà là thái độ sống. Các em không xem hoàn cảnh khó khăn là lý do để than phiền hay bỏ cuộc. Ngược lại, các em chọn đối diện với khó khăn bằng sự chăm chỉ, bằng ý chí vươn lên và bằng tinh thần tự chịu trách nhiệm với cuộc đời mình.
Đó là phẩm chất mà bất kỳ nền giáo dục nào cũng mong muốn bồi đắp cho người học, bởi kiến thức có thể được truyền đạt trong lớp học, nhưng nghị lực và bản lĩnh thường được rèn luyện từ những va chạm thực tế của cuộc sống.
Nhiều năm làm công tác giáo dục, tôi nhận thấy những sinh viên từng tự mình kiếm tiền để trang trải việc học thường có một sự trưởng thành rất đặc biệt. Các em hiểu giá trị của từng đồng chi tiêu. Hiểu rằng phía sau một bữa ăn, một cuốn giáo trình hay một kỳ học là công sức lao động thực sự.
Khi đã trải qua cảm giác phải đổ mồ hôi để kiếm từng khoản tiền nhỏ, các em sẽ biết trân trọng hơn những gì mình đang có và biết sử dụng thời gian hiệu quả hơn. Chính vì vậy, không ít sinh viên nghèo vượt khó lại trở thành những người có ý chí học tập mạnh mẽ nhất, bởi các em hiểu rất rõ rằng tri thức chính là con đường ngắn nhất để thay đổi cuộc đời.
Câu chuyện của nam sinh năm nhất chạy xe công nghệ cũng phản ánh một thực tế mà nhiều gia đình Việt Nam đang phải đối mặt. Đó là chi phí học đại học ngày càng trở thành một gánh nặng không nhỏ. Nhiều người vẫn nghĩ rằng khi con đỗ đại học là đã hoàn thành một nửa chặng đường.
Nhưng với không ít gia đình, đặc biệt là các gia đình ở nông thôn, miền núi hoặc có thu nhập trung bình thấp, hành trình nuôi con học đại học mới thực sự bắt đầu từ thời điểm ấy. Nếu cách đây khoảng mười năm, nhiều sinh viên có thể xoay xở cuộc sống với vài triệu đồng mỗi tháng thì hiện nay mức chi phí đã tăng lên đáng kể. Tiền thuê phòng trọ, điện nước, ăn uống, đi lại, học ngoại ngữ…
Đối với các gia đình thành thị có điều kiện kinh tế ổn định, đây có thể là khoản chi trong khả năng. Nhưng đối với nhiều gia đình nông thôn, đó là cả một áp lực kéo dài suốt những năm đại học.
Tôi từng gặp những phụ huynh làm nông nghiệp có thu nhập chỉ vài triệu đồng mỗi tháng nhưng vẫn cố gắng cho hai hoặc ba người con học đại học cùng lúc. Có gia đình phải vay vốn. Có gia đình phải bán tài sản tích lũy. Có gia đình chấp nhận làm việc xa quê nhiều năm để có thêm thu nhập. Đó là những hy sinh rất thầm lặng.
Chính vì vậy, mỗi khi nhìn thấy những sinh viên biết tự lập, biết chia sẻ gánh nặng với cha mẹ, tôi luôn dành cho các em sự trân trọng đặc biệt. Bởi các em không chỉ đang cố gắng cho bản thân. Các em còn đang góp phần làm nhẹ đi những áp lực mà gia đình đang gánh vác.
Điều đáng mừng là ngày càng có nhiều sinh viên hiểu được điều đó. Các em không mặc định rằng mọi chi phí học tập đều là trách nhiệm của cha mẹ. Các em chủ động tìm cách tham gia vào quá trình xây dựng tương lai của chính mình. Đó là một tín hiệu tích cực của giáo dục hiện đại.
Năm nay chồng tôi hơn 50 tuổi. Ở độ tuổi mà nhiều người bắt đầu nghĩ đến việc giảm bớt áp lực công việc, chăm sóc sức khỏe và chuẩn bị cho tuổi nghỉ hưu, anh vẫn miệt mài làm việc từ sáng đến tối. Không phải vì đam mê kiếm tiền hay muốn làm giàu, mà vì trên vai chồng còn trách nhiệm chăm lo cho mẹ đã ngoài 80 tuổi, không có bất kỳ khoản tích lũy nào cho tuổi già.
Mỗi lần nhìn chồng tất bật đi làm, tôi vừa thương vừa chạnh lòng. Mẹ chồng tôi thuộc thế hệ đã trải qua nhiều khó khăn. Cả cuộc đời bà vất vả nuôi con, lo cho gia đình. Những đồng tiền kiếm được chủ yếu dành cho cuộc sống trước mắt, cho con cái ăn học, cho những chi tiêu thường ngày. Khi còn trẻ, bà không có điều kiện nghĩ đến chuyện tiết kiệm hay chuẩn bị tài chính cho tuổi già.
Đến khi tuổi cao, sức khỏe giảm sút, bà không còn khả năng lao động. Hơn 10 năm nay, mọi chi phí sinh hoạt, thuốc men, khám chữa bệnh đều phụ thuộc vào con cái. Trong các anh chị em, chồng tôi là người có điều kiện kinh tế khá hơn nên phần trách nhiệm cũng lớn hơn.
Tôi chưa bao giờ phản đối việc anh chăm sóc mẹ. Ngược lại, tôi luôn cho rằng phụng dưỡng cha mẹ là bổn phận và là đạo hiếu của mỗi người con. Nếu cha mẹ đã dành cả đời để nuôi dưỡng chúng ta, thì khi họ già yếu, việc con cái chăm lo là điều hoàn toàn chính đáng. Nhưng điều khiến tôi suy nghĩ là áp lực này kéo dài quá lâu và ngày càng nặng nề khi chính con cái cũng bước vào tuổi trung niên.
Có lần chồng tâm sự rằng điều anh lo nhất là nếu sức khỏe giảm sút hoặc mất việc, anh sẽ lấy gì để tiếp tục chăm mẹ và lo cho chính mình? Câu hỏi ấy khiến tôi trăn trở rất nhiều. Xã hội Á Đông luôn đề cao trách nhiệm của con cái đối với cha mẹ. Đó là một giá trị đẹp cần được gìn giữ. Tuy nhiên, tôi nghĩ tình thương dành cho con không chỉ là nuôi con khôn lớn, mà còn là cố gắng chuẩn bị để khi về già không trở thành gánh nặng quá lớn cho con cái.
>> 'Khánh kiệt sau khi về nước chăm cha già bị Alzheimer giai đoạn cuối'
Không ai mong tuổi già phải phụ thuộc hoàn toàn vào con. Cũng không người con nào muốn thấy cha mẹ thiếu thốn. Nhưng thực tế, khi tuổi thọ ngày càng cao, chi phí y tế và sinh hoạt ngày càng đắt đỏ, việc không có bất kỳ khoản tích lũy nào sẽ tạo áp lực rất lớn cho thế hệ sau.
Nhiều người thường nói: "Tôi có con, sau này con sẽ lo". Nhưng con cái cũng có cuộc sống riêng, có gia đình riêng, có những áp lực tài chính riêng. Khi cha mẹ không chuẩn bị gì cho tuổi già, gánh nặng ấy sẽ chuyển hoàn toàn sang vai con cái, khiến chúng trở thành thế hệ "bánh mì kẹp" - vừa nuôi con, vừa chăm cha mẹ.
Tích lũy cho tuổi già không phải là ích kỷ hay chỉ biết nghĩ cho bản thân. Ngược lại, đó còn là một cách yêu thương con cái. Một khoản tiết kiệm, một nguồn thu nhập khi nghỉ hưu, một kế hoạch tài chính dài hạn có thể giúp người cao tuổi sống độc lập hơn, tự chủ hơn và giảm bớt áp lực cho những người thân yêu. Tất nhiên, không phải ai cũng có điều kiện tích lũy nhiều. Cuộc sống của mỗi người có hoàn cảnh khác nhau. Nhưng dù ít hay nhiều, việc chuẩn bị từ sớm vẫn tốt hơn là hoàn toàn phụ thuộc vào con cái.
Tôi vẫn luôn động viên chồng làm tròn trách nhiệm với mẹ. Nhưng mỗi lần nhìn mái tóc anh ngày một bạc đi vì những lo toan chồng chất, tôi lại tự nhắc mình phải chuẩn bị thật kỹ cho tương lai. Tôi không muốn sau này, khi tuổi già đến, con cái cũng phải gồng mình gánh vác những áp lực mà chồng tôi đang trải qua hôm nay.
"Bây giờ điểm học bạ 'ảo' rất nhiều. Con tôi học cấp hai, từ lớp 6 đến học kỳ I lớp 9 đều là học sinh giỏi. Sang học kỳ II lớp 9, con không đạt học sinh giỏi vì hạnh kiểm chỉ xếp loại khá. Trong khi đó, lớp con tôi có 9 học sinh bốn năm liền đạt học sinh giỏi. Khi thi tuyển sinh lớp 10, con tôi đạt điểm cao nhất lớp (hơn bạn đứng thứ hai tới hơn 4 điểm). Trong số 9 bạn bốn năm liền đạt học sinh giỏi, người cao nhất chỉ đạt trung bình 7 điểm mỗi môn).
Vì vậy danh hiệu học sinh giỏi thực chất không nói lên điều gì. Rất nhiều người vẫn nói nên bỏ kỳ thi tuyển sinh lớp 10, nhưng tôi thấy đây mới là kỳ thi đánh giá đúng năng lực học tập của học sinh. Ở các thành phố lớn như Hà Nội, TP HCM không thể bỏ kỳ thi tuyển sinh lớp 10, vì đây là dịp để phân loại và lựa chọn những học sinh có trình độ tương đồng, góp phần nâng cao chất lượng nguồn nhân lực cho tương lai".
Đó là chia sẻ của độc giả Luatsuthoa sau bài viết "9 năm học sinh giỏi nhưng vẫn thi trượt lớp 10 công lập". Sở Giáo dục và Đào tạo tối 19/6 công bố điểm chuẩn lớp 10 của 122 trường THPT công lập không chuyên. Trong số này, 86 trường (khoảng 70%) tăng điểm chuẩn. Ở chiều ngược lại, chỉ 23 trường giảm điểm chuẩn. Hà Nội có khoảng 147.000 học sinh tốt nghiệp THCS, hơn 124.000 em đăng ký thi lớp 10 công lập, đông kỷ lục. Với chỉ tiêu khoảng 82.660, tỷ lệ đỗ trên số dự thi là 66%.
Đặt dấu hỏi về chất lượng danh hiệu học sinh giỏi hiện nay, bạn đọc Vloidaklak bình luận: "Tôi thuộc thế hệ đầu 8X. Thời tôi học cấp ba, cả khối có gần 500 học sinh mà chỉ có khoảng 25 bạn đạt học sinh tiên tiến, không có bạn nào đạt học sinh giỏi hay xuất sắc. Nhớ năm lớp 12, tôi đạt giải Ba kỳ thi học sinh giỏi cấp tỉnh môn Hóa. Nhiều bạn của tôi cũng đạt giải cấp tỉnh các môn Văn, Địa lý, Vật lý... nhưng xếp loại học lực trong năm chỉ có học sinh tiên tiến là hết mức.
Còn hiện nay, lớp con tôi có 50 học sinh thì tới hơn nửa là học sinh xuất sắc. Con tôi cũng được xếp loại xuất sắc nhưng thú thật tôi chẳng biết con xếp hạng mấy trong lớp? Nói cách khác, giờ lạm phát điểm quá mức. Điểm số ở lớp không thể phân loại học lực của học sinh. Nên nhiều em thành tích chín năm học sinh giỏi cũng chẳng nói lên điều gì cả. Có khi cũng chỉ hạng trung bình trong lớp thôi".
>> Nếu Steve Jobs phải chọn tổ hợp môn vào lớp 10 ở Việt Nam
Nhận xét về chất lượng thực tế của học sinh khác xa điểm học bạ, độc giả Hố Đen bày tỏ: "Tôi dạy Toán và vừa qua kiểm tra đầu vào rất nhiều học sinh lớp 8 lên lớp 9, thấy rằng, có nhiều em được phụ huynh báo thi học kỳ đạt 8,5 điểm (tức thoải mái đạt học sinh giỏi), nhưng tôi test xong thì phụ huynh sốc ngang khi con chỉ đạt mức yếu.
Tôi vẫn nói vui, học sinh giỏi bây giờ có khi còn không bằng học sinh tiên tiến thời trước. Giờ giáo viên không dám ra đề khó vì sợ học sinh và phụ huynh ý kiến, nên toàn điểm ảo (trừ một số trường điểm). Chỉ còn kỳ thi vào lớp 10 là điểm thật thôi. Nếu em nào chín năm liền đạt học sinh giỏi mà vẫn thi trượt lớp 10 công lập là do năng lực yếu chứ không thể đổ lỗi do cạnh tranh cao".
"Ngày trước tôi học cấp ba, cả trường có khoảng 14-15 lớp một khối nhưng chỉ có duy nhất một học sinh đạt điểm trung bình trên 8.0 để xét loại giỏi, còn đa số là học sinh tiên tiến điểm trung bình từ 6.5-8.0. Nhưng khi thi đại học, có khá nhiều học sinh đỗ vào Bách Khoa, Luật, Kinh Tế, Y, Dược... Còn giờ, con tôi học lớp 12, có tới 30% học sinh đạt loại xuất sắc, điểm trung bình trên 9.0 và hơn 50% học sinh giỏi (điểm từ 8-9.0). Còn học sinh xếp loại khá hoặc trung bình chỉ là cá biệt.
Bây giờ đúng là lạm phát học sinh giỏi, sắp tới nếu xét học bạ có thể sẽ còn nặng nề hơn nữa. Chuyện học sinh học đến lớp 6 nhưng đọc chữ vẫn không chuẩn và vẫn lên lớp đều cũng từng xảy ra. Khi nào có tiêu chuẩn đánh giá đúng thực lực của học sinh thì mới có thể xét tuyển bằng học bạ như các nước phương Tây", bạn đọc TTN nói thêm.
"Tôi thuộc thế hệ 6X, sinh ra và lớn lên ở một vùng quê ven biển. Học xong, chưa kịp lấy bằng tốt nghiệp, tôi khăn gói theo bác họ vào vùng biển Khánh Hòa - Phú Yên để lập nghiệp. Nhờ bác xin giúp, tôi trở thành công nhân cầu đường.
Tuổi trẻ của tôi trôi qua trên những công trình, hết tháng này sang năm khác. Tôi xa quê, xa cha mẹ, miệt mài lao động với mong muốn có cuộc sống ổn định và cũng để có điều kiện lo cho gia đình. Trong quãng thời gian đó, tôi luôn cố gắng làm ăn để các em có điều kiện học hành. Khi cha mẹ đau ốm, tôi cũng gửi tiền về phụ giúp trong khả năng của mình. Tôi chưa từng nghĩ mình đang làm để sau này được nhận lại điều gì. Với tôi, đó đơn giản là trách nhiệm của một người con.
Đến nay tôi đã ngoài 60 tuổi, nghỉ hưu. Cha mẹ tôi cũng đều đã ngoài 100 tuổi. Ngôi nhà cấp bốn ngày xưa cùng gần 1.000 m2 đất ở quê đã đứng tên vợ chồng em trai tôi. Ở tuổi này, tôi chỉ mong có thể trở về quê sinh sống những năm cuối đời. Vì thế, tôi đề nghị em trai cắt cho mình 5 m ngang đất và làm giấy tờ để có một chỗ ở.
>> 'Tài sản thừa kế sớm giúp tôi ngẩng cao đầu với nhà chồng'
Nhưng điều tôi nhận được là câu trả lời khiến bản thân rất buồn. Em tôi nói đất đã chia và làm sổ riêng cho các con hết rồi. Đau lòng hơn, vợ chồng em còn nói rằng ngày trước khi tôi mua đất trong Nam, bố mẹ đã cho tiền, dù không nói là bao nhiêu; khi tôi làm nhà, bố mẹ cũng từng hỗ trợ, cũng không rõ số tiền. Vì thế, theo em, ngôi nhà và mảnh đất ở quê phải thuộc về em.
Tôi biết có những chuyện đã qua rất lâu, không còn giấy tờ hay bằng chứng để chứng minh ai đúng, ai sai? Điều khiến tôi buồn không hẳn là 5 m đất kia, mà là cảm giác bản thân đã rời quê đi làm ăn, dành cả tuổi trẻ bươn chải, cố gắng đỡ đần gia đình, đến khi muốn trở về lại không còn một chỗ nào cho mình.
Có lẽ nhiều người sẽ cho rằng ai chăm sóc cha mẹ nhiều hơn thì nên được hưởng nhiều hơn. Tôi cũng không phủ nhận công sức của người ở gần cha mẹ. Nhưng tôi nghĩ, người con đi xa không có nghĩa là đã quên gia đình. Mỗi người có một cách báo hiếu khác nhau. Người ở gần bỏ công chăm sóc. Người ở xa cố gắng làm lụng, gửi tiền về khi cha mẹ đau ốm, giúp các em có điều kiện học hành. Những sự hy sinh ấy đều đáng được ghi nhận".
Đó là chia sẻ của độc giả Phan Phan về những trăn trở trong chuyện phân chia tài sản thừa kế giữa các thành viên trong gia đình. Thực tế, khi cha mẹ già đi, câu chuyện nhà đất và tài sản không chỉ là vấn đề pháp lý mà còn trở thành phép thử đối với tình cảm anh em. Không ít gia đình giữ được hòa khí nhờ sự minh bạch, công bằng ngay từ đầu, nhưng cũng có những trường hợp nảy sinh mâu thuẫn kéo dài vì mỗi người có một cách nhìn khác nhau về công sức đóng góp, trách nhiệm chăm sóc cha mẹ và quyền được hưởng di sản.
Nhiều người cho rằng người con ở gần, trực tiếp phụng dưỡng cha mẹ xứng đáng được hưởng phần nhiều hơn. Trong khi đó, không ít ý kiến lại cho rằng những người con đi làm ăn xa, âm thầm gửi tiền về phụ giúp gia đình, tạo điều kiện để các em học hành hay hỗ trợ cha mẹ lúc đau ốm cũng có những đóng góp không thể chỉ đo đếm bằng thời gian ở cạnh.
