Còn nhớ sau đại án điểm thi năm 2018 tại Hà Giang, GS-TS Trần Đức Viên, nguyên Giám đốc Học Viện Nông nghiệp Việt Nam, cho rằng gian lận thi cử bắt nguồn từ những lệch chuẩn trong hệ giá trị giáo dục. Muốn ngăn chặn tận gốc phải xây dựng văn hóa trung thực từ gia đình, nhà trường và xã hội. Thông điệp ấy đến nay vẫn còn nguyên giá trị.
GS-TS Trần Đức Viên cho rằng, gia đình là nơi hình thành nhân cách đầu tiên của mỗi con người. Gia đình đề cao sự trung thực sẽ nuôi dưỡng những đứa trẻ biết tôn trọng giá trị của học tập và lao động. Ngược lại, nếu người lớn coi việc đạt mục tiêu bằng mọi giá là bình thường, con trẻ rất dễ xem gian lận là con đường dẫn đến thành công.
Nghiên cứu của thạc sĩ Đoàn Nguyệt Linh, nghiên cứu sinh tiến sĩ tại ĐH Columbia (Mỹ), cho thấy điều kiện kinh tế – xã hội của gia đình ảnh hưởng đến nhận thức của học sinh về gian lận thi cử, đa số các em đều phản đối hành vi này. Tuy nhiên, điều kiện khá giả không đồng nghĩa với trung thực; điều quyết định vẫn là hệ giá trị mà gia đình truyền cho con.
Nếu gia đình tạo ra động cơ thì nhà trường nhiều khi lại vô tình tạo ra môi trường để động cơ ấy phát triển.
GS-TS Trần Đức Viên cho rằng bệnh thành tích là một dạng “nói dối” đã tồn tại nhiều năm trong giáo dục. Khi tỷ lệ học sinh (HS) giỏi, tỷ lệ tốt nghiệp, kết quả tuyển sinh đại học hay giải thưởng HS giỏi trở thành thước đo chất lượng của nhà trường, giáo viên và địa phương, áp lực chạy theo thành tích sẽ ngày càng lớn.
Thành tích học tập vì thế không chỉ phản ánh năng lực của HS mà còn gắn với thi đua, khen thưởng, xếp loại giáo viên, đánh giá cán bộ quản lý và uy tín của nhà trường. Cùng với đó, sự cạnh tranh trong tuyển sinh khiến nhiều trường mong muốn có kết quả thi nổi bật để thu hút HS giỏi và nâng cao vị thế. Khi quá nhiều lợi ích gắn với điểm số, nguy cơ nảy sinh tâm lý “đạt mục tiêu bằng mọi giá” sẽ tăng lên.
Nếu cơ chế đánh giá vẫn đặt nặng chỉ tiêu và thành tích, thay vì coi trọng sự tiến bộ, năng lực, phẩm chất thực chất của người học, thì gian lận sẽ luôn có đất sống. Muốn phòng chống gian lận hiệu quả, cần đổi mới cách đánh giá giáo viên, nhà trường và địa phương theo hướng đề cao chất lượng thực chất. Chỉ khi áp lực thành tích được tháo gỡ, nhà trường mới thực sự trở thành nơi nuôi dưỡng sự trung thực.
Nếu gia đình gieo những hạt mầm đầu tiên của nhân cách, nhà trường quyết định cách chúng nảy nở thì xã hội lại là nơi định hình hệ giá trị mà người học hướng đến. Theo GS-TS Trần Đức Viên, một xã hội mà bệnh giả dối, háo danh và sính bằng cấp còn tồn tại thì gian lận học đường rất khó bị xóa bỏ.
Đó cũng là lời giải thích vì sao, dù quy chế thi ngày càng chặt chẽ, camera giám sát, niêm phong đề thi, chấm thi bằng máy, truyền đề thi bằng cơ yếu, nhiều người vẫn tìm mọi cách để gian lận. Khi phần thưởng dành cho điểm số, cho tấm bằng và vị trí xã hội quá lớn, trong khi cái giá phải trả cho hành vi gian lận chưa đủ sức răn đe, sẽ luôn có người sẵn sàng đánh đổi.
Thực tế trong vụ án xảy ra năm 2018 ở ba tỉnh Hà Giang, Sơn La và Hòa Bình cho thấy không ít phụ huynh sẵn sàng bỏ hàng trăm triệu đồng để con có một suất vào trường danh tiếng. Đó không còn là câu chuyện của giáo dục mà là biểu hiện của một hệ giá trị xã hội đang đặt thành tích điểm cao, đỗ đạt lên trên sự trung thực.
Hiện nay, Bộ GD-ĐT đã tăng cường nhiều giải pháp kỹ thuật như mã hóa dữ liệu, phân tách quy trình chấm thi và ứng dụng công nghệ trong tổ chức kỳ thi. Tuy nhiên, các vụ gian lận tại điểm thi THPT chuyên Tuyên Quang và một số địa phương năm 2026 cho thấy vẫn còn những kẽ hở cần khắc phục. Dù vụ án chưa được kết luận cuối cùng, việc nhiều nhà giáo và cán bộ quản lý bị khởi tố cho thấy công nghệ chỉ là công cụ hỗ trợ, còn yếu tố quyết định vẫn là liêm chính của con người.
Nghiên cứu của thạc sĩ Đoàn Nguyệt Linh cho thấy, trong 962 HS được khảo sát, chỉ 30,9% thuộc nhóm “gương mẫu”, coi mọi hành vi thiếu trung thực trong học tập đều là gian lận. Gần 70% còn lại có mức độ dễ dãi khác nhau với việc sao chép bài, đạo văn hoặc cho bạn chép bài. Điều đó cho thấy chống gian lận không thể chỉ bắt đầu từ thi cử mà phải được hình thành trong suốt quá trình học tập.
Nếu HS được bỏ qua việc sao chép bài tập, đạo văn hay được khen thưởng chỉ vì điểm số mà không quan tâm cách đạt được kết quả, các em sẽ khó coi hành vi quay cóp trong phòng thi là điều đáng xấu hổ. Vì vậy, bên cạnh một quy chế thi nghiêm minh, điều quan trọng hơn là xây dựng văn hóa liêm chính và trung thực học thuật. Mỗi bài kiểm tra, bài tập hay dự án học tập phải giúp HS hiểu rằng giá trị của giáo dục nằm ở tri thức, năng lực và sự trung thực, chứ không chỉ ở điểm số.
Cùng với đó, công tác kiểm tra, thi cử cần đổi mới theo hướng hạn chế tối đa cơ hội phát sinh tiêu cực. Quan trọng hơn, cần thay đổi cách đánh giá nhà trường và giáo viên. Khi tỷ lệ tốt nghiệp, HS giỏi hay thành tích thi cử không còn là thước đo duy nhất của chất lượng giáo dục, áp lực chạy theo thành tích sẽ giảm, qua đó góp phần ngăn chặn gian lận ngay từ gốc.
Để ngăn chặn tận gốc gian lận học đường, cần thực hiện đồng bộ 4 giải pháp.
Thứ nhất, giáo dục liêm chính học thuật. Nhà trường cần xây dựng văn hóa trung thực, giúp HS hiểu rõ hậu quả của gian lận, quy định rõ các hành vi gian lận, đạo văn; đồng thời tuyên truyền cho HS, giáo viên và phụ huynh về các quy định pháp luật liên quan.
Thứ hai, đổi mới cơ chế đánh giá, xóa bỏ bệnh thành tích. Giảm sự lệ thuộc vào tỷ lệ HS giỏi, tỷ lệ tốt nghiệp và thành tích thi cử khi đánh giá giáo viên, nhà trường và địa phương; coi trọng năng lực thực chất và sự tiến bộ của người học.
Thứ ba, hoàn thiện quy chế thi, đánh giá và ứng dụng công nghệ. Tiếp tục hoàn thiện quy chế đánh giá HS, quy chế thi theo hướng minh bạch, khách quan, công bằng; đối sánh dữ liệu sau thi để phát hiện, cảnh báo những điều bất thường xảy ra; tăng cường ứng dụng công nghệ, tiến tới thi trên máy tính và thường xuyên rà soát, khắc phục các kẽ hở phát sinh tiêu cực.
Thứ tư, xử lý nghiêm và quy rõ trách nhiệm người đứng đầu. Mọi vụ gian lận phải được điều tra, công khai kết luận và xác định đầy đủ trách nhiệm của cá nhân, tập thể và người đứng đầu. Nếu để xảy ra gian lận nghiêm trọng dẫn đến truy cứu trách nhiệm hình sự, người đứng đầu cơ sở giáo dục phải bị xử lý kỷ luật và xem xét từ chức.
Gian lận học đường bắt đầu từ sự dễ dãi với cái sai. Khi trung thực trở thành giá trị cốt lõi và năng lực thực chất được coi trọng hơn điểm số, gian lận sẽ không còn đất sống. Chống gian lận là bảo vệ sự công bằng và niềm tin của xã hội vào giáo dục.
Ông Hoàng Hải Sơn (chính giữa) cùng đại diện Đức Pháp và Viewsonic kí kết hợp tác - Ảnh: DNCC
Viện Nghiên cứu Thiết kế Trường học – đơn vị chuyên sâu về lĩnh vực nghiên cứu thiết kế cơ sở vật chất, thiết bị trường học và nghiên cứu khoa học - chuyển giao công nghệ số trong lĩnh vực giáo dục trực thuộc Bộ Giáo dục và Đào tạo đã nghiên cứu ra hệ thống LMS cung cấp đầy đủ tài nguyên dạy học, công cụ quản lý dành cho các cấp học phổ thông.
Nội dung trong LMS vô cùng đa dạng, gồm có lập trình robotics, thiết kế đồ hoạ, AI, IoT, thí nghiệm khoa học, … đáp ứng theo Chương trình giáo dục Phổ thông 2018.
Lễ ký kết hợp tác - Ảnh: DNCC
Đặc biệt toàn bộ giả lập trong LMS đều tương thích với thiết bị ngoài thực. Đây thực sự là một bước tiến lớn trong việc thúc đẩy việc dạy và học theo thời đại số.
Lễ kí kết hợp tác với mục đích phối hợp chuyển giao công nghệ - Ảnh: DNCC
Ngày 7/7/2026 vừa qua, Viện Nghiên cứu Thiết kế Trường học phối hợp cùng Hãng ViewSonic và Công ty TNHH Thương mại và Phát triển Công nghệ Đức Pháp đã tổ chức lễ kí kết hợp tác với mục đích phối hợp chuyển giao công nghệ, thành quả nghiên cứu khoa học, cụ thể là đưa phần mềm LMS đã hoàn thiện tích hợp vào màn hình tương tác ViewSonic.
Việc hợp tác này có ý nghĩa lớn góp phần nhân rộng mô hình phòng học số, phòng học thông minh, STEM/STEAM đến với các cơ sở giáo dục cả nước.
Sự xuất hiện của màn hình tương tác đánh dấu bước chuyển mình mạnh mẽ trong giáo dục - Ảnh: DNCC
Câu hỏi càng đáng lưu ý khi Bộ GD-ĐT công bố dự thảo Thông tư quy định về tổ chức các hoạt động giáo dục tăng cường và hoạt động giáo dục theo nhu cầu người học tại các cơ sở giáo dục phổ thông và giáo dục thường xuyên để lấy ý kiến góp ý của các cơ quan, tổ chức, cá nhân.
Dự thảo còn cho phép nhà trường thu tiền để tổ chức hoạt động này. Nếu là nghĩa vụ học tập, học sinh phải tham gia và ai chịu chi phí? Nếu là dịch vụ, quyền lựa chọn của phụ huynh phải được bảo đảm ra sao?
Dự thảo Thông tư về hoạt động giáo dục tăng cường đang tạo ra một loại hình khá đặc biệt. Nội dung không thuộc Chương trình giáo dục phổ thông nhưng lại được đưa vào kế hoạch giáo dục của nhà trường, tổ chức trong khung thời gian giáo dục, quản lý như hoạt động chính khóa và có thể thu tiền. Đây là nghĩa vụ học tập của học sinh hay một dịch vụ giáo dục mà gia đình có quyền lựa chọn?
Nhu cầu đưa những nội dung mới vào trường học là có thật. Trí tuệ nhân tạo, an toàn không gian mạng, giáo dục tài chính, kỹ năng sinh tồn, phòng tránh xâm hại, STEM, ngoại ngữ hay hướng nghiệp đều cần thiết trong một xã hội thay đổi nhanh. Chương trình chính thức khó có thể cập nhật mọi kiến thức mới ngay lập tức. Vì vậy, việc tạo hành lang pháp lý để nhà trường chủ động tổ chức hoạt động giáo dục bổ trợ là hướng đi có cơ sở. Tuy nhiên điều cần làm rõ không chỉ là học gì mà còn là học với tư cách nào?
Dự thảo phân chia hoạt động trong nhà trường thành 3 nhóm. Hoạt động giáo dục chính khóa là các môn học và hoạt động giáo dục thuộc chương trình do Bộ GD-ĐT ban hành. Hoạt động giáo dục theo nhu cầu người học được tổ chức ngoài thời gian chính khóa, trên cơ sở tự nguyện đăng ký của học sinh và cha mẹ. Nằm giữa hai nhóm này là hoạt động giáo dục tăng cường.
Theo khoản 2 điều 2 dự thảo, giáo dục tăng cường không thuộc nội dung Chương trình giáo dục phổ thông nhưng được thực hiện trong khung thời gian tổ chức hoạt động giáo dục của nhà trường và được quản lý như hoạt động chính khóa. Khoản 2 điều 3 tiếp tục xác định đây là một bộ phận thuộc kế hoạch giáo dục của nhà trường. Điều 4 quy định hoạt động này được tổ chức trong thời gian thực hiện kế hoạch giáo dục và ưu tiên sử dụng giáo viên, lớp học, phòng thí nghiệm, phòng học bộ môn của trường.
Như vậy, dự thảo đang hình thành một loại hoạt động không phải chính khóa nhưng có nhiều đặc điểm của chính khóa. Nó không thuộc chương trình bắt buộc nhưng được nhà trường đưa vào kế hoạch chung. Nó không được xác định rõ là tự nguyện nhưng lại có thể phát sinh khoản tiền mà phụ huynh phải đóng.
Sự lửng lơ này thể hiện rõ nhất khi so sánh cơ chế của hai nhóm hoạt động. Đối với giáo dục theo nhu cầu người học, dự thảo nhiều lần khẳng định nguyên tắc tự nguyện. Học sinh và cha mẹ được đăng ký, lựa chọn nội dung. Hoạt động được tổ chức ngoài thời gian chính khóa. Khoản thu phải có sự đồng thuận của phụ huynh và thực hiện theo nguyên tắc lấy thu bù chi.
Trong khi đó, đối với giáo dục tăng cường, dự thảo không có quy định tương tự. Nhà trường khảo sát nhu cầu, lấy ý kiến các bên liên quan rồi người đứng đầu cơ sở giáo dục phê duyệt kế hoạch. Nhưng khảo sát nhu cầu không đồng nghĩa với việc từng phụ huynh đồng ý cho con tham gia. Lấy ý kiến cũng khác với trao quyền từ chối.
Điểm a khoản 1 điều 11 còn quy định mức thu dịch vụ phục vụ, hỗ trợ hoạt động giáo dục tăng cường được thực hiện theo quyết định của địa phương. Điều khoản này không kèm nguyên tắc tự nguyện hoặc yêu cầu phải có sự đồng thuận của cha mẹ học sinh. Ngược lại, những điều kiện ấy chỉ xuất hiện tại điểm b dành cho hoạt động giáo dục theo nhu cầu người học. Cách thiết kế này có thể dẫn tới hai cách hiểu đều khó thuyết phục.
Nếu giáo dục tăng cường là hoạt động bắt buộc, nhà trường có thể xếp vào kế hoạch giáo dục và yêu cầu tất cả học sinh tham gia. Nhưng khi đó, việc thu thêm tiền cần được giải thích chặt chẽ, nhất là trong bối cảnh học sinh phổ thông công lập được miễn học phí.
Còn nếu giáo dục tăng cường là một dịch vụ không bắt buộc thì dự thảo phải xác nhận rõ quyền không tham gia của học sinh. Đồng thời, cần quy định học sinh không đăng ký sẽ học gì, ở đâu và được bảo đảm quyền lợi như thế nào trong khoảng thời gian đó.
Cũng cần nhìn nhận công bằng rằng miễn học phí không đồng nghĩa với miễn mọi khoản thu trong nhà trường. Điều 99 luật Giáo dục hiện hành cho phép thu tiền đối với dịch vụ phục vụ và hỗ trợ hoạt động giáo dục không được ngân sách nhà nước bảo đảm hoặc chưa được cấu thành trong học phí. Vấn đề vì thế không nằm ở việc cứ thu tiền là trái pháp luật. Điều cần xác định là khoản thu ấy dành cho một dịch vụ mà người học tự nguyện sử dụng hay để thực hiện một phần trong kế hoạch giáo dục mà học sinh phải tham gia. Không thể chỉ gọi một hoạt động là "dịch vụ hỗ trợ" để giải quyết câu hỏi về nguồn thu, trong khi cách tổ chức lại khiến học sinh gần như không có khả năng từ chối.
Ranh giới nội dung cũng chưa thật rõ. Giáo dục tăng cường được dự kiến bao gồm giáo dục pháp luật, đạo đức, thể chất, hướng nghiệp, bảo vệ môi trường, phòng tránh xâm hại, năng lực số, khoa học, tin học và ngoại ngữ. Nhiều nội dung trong số này vốn đã hiện diện ở những mức độ khác nhau trong Chương trình giáo dục phổ thông hoặc thuộc trách nhiệm bảo đảm an toàn và phát triển toàn diện học sinh của nhà trường.
Dự thảo yêu cầu không được trùng lặp với nội dung bắt buộc nhưng chưa đưa ra tiêu chí để phân biệt thế nào là củng cố, mở rộng hợp pháp và thế nào là dạy lại, dạy trước hoặc chuyển một phần trách nhiệm chính khóa thành dịch vụ thu tiền. Nếu ranh giới chỉ phụ thuộc vào tên gọi của chương trình, những môn liên kết từng gây bức xúc hoàn toàn có thể trở lại với tên mới là "giáo dục tăng cường".
Ngay cả cơ chế quyết định mức thu cũng cần được rà soát. Dự thảo nhiều lần dẫn chiếu nghị quyết của HĐND cấp tỉnh. Tuy nhiên khoản 4 điều 99 luật Giáo dục sửa đổi và Nghị định 66/2026/NĐ-CP giao UBND cấp tỉnh quyết định danh mục, mức thu và cơ chế quản lý thu chi đối với dịch vụ phục vụ, hỗ trợ giáo dục thuộc địa phương quản lý. Giải pháp không phải là loại bỏ giáo dục tăng cường. Trường học cần không gian để cập nhật tri thức và tổ chức những hoạt động mà chương trình chung chưa bao quát hết. Nhưng địa vị pháp lý của hoạt động ấy phải rõ ràng.
Nếu một nội dung được xác định là thiết yếu, áp dụng đối với mọi học sinh và được quản lý như chính khóa, Nhà nước cần xác định trách nhiệm bảo đảm kinh phí hoặc ít nhất phải có chính sách miễn, giảm đủ rộng để không biến khả năng chi trả thành điều kiện tiếp cận giáo dục. Nếu đó là dịch vụ giáo dục có thu tiền thì việc tham gia phải dựa trên đăng ký tự nguyện. Nhà trường không được xếp lịch theo cách buộc phụ huynh phải lựa chọn trong thế đã rồi. Học sinh không tham gia phải được bố trí hoạt động thay thế phù hợp, không bị tách biệt, không bị đánh giá bất lợi và không chịu bất kỳ sức ép nào.
Dự thảo cũng cần yêu cầu công khai không chỉ mức thu mà cả dự toán chi phí, nội dung chương trình, đơn vị liên kết, hợp đồng, tiêu chí lựa chọn nhân sự và kết quả đánh giá chất lượng. Có trần thu chưa chắc đã ngăn được lạm thu nếu phụ huynh không có quyền lựa chọn và không biết khoản tiền của mình được sử dụng như thế nào.
Một chính sách giáo dục tốt không thể để phụ huynh phải tự đoán con mình có bắt buộc học hay không và khoản tiền phải đóng là học phí hay giá dịch vụ. Trước khi đưa giáo dục tăng cường vào kế hoạch nhà trường, dự thảo cần xác định dứt khoát đây là nghĩa vụ học tập hay quyền lựa chọn. Bởi một hoạt động không thể vừa được quản lý như chính khóa để bảo đảm sự tham gia, vừa được coi là dịch vụ để thu thêm tiền, trong khi quyền từ chối của người học vẫn còn bỏ ngỏ.
Ngày 19/7, Ban Chỉ đạo kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2026 tỉnh Quảng Trị đã có thông cáo báo chí liên quan đến vụ việc vi phạm quy chế thi tại điểm thi Trường THPT Lê Trực (Quảng Trị).
Theo thông cáo, cơ quan chức năng xác định 2 giáo viên và 9 thí sinh có liên quan trực tiếp đến hành vi gian lận, tiêu cực tại điểm thi Trường THPT Lê Trực. Cơ quan công an đã khởi tố 2 bị can, gồm Trần Đức Lực (SN 1979) và Đoàn Thị Thanh Bình (SN 1978), giáo viên Trường THPT Lê Trực.
Ông Lực là Tổ trưởng chuyên môn toán, Trường THPT Lê Trực, Phó trưởng điểm thi. Bà Đoàn Thị Thanh Bình là Tổ trưởng chuyên môn ngữ văn nhà trường, thư ký điểm thi.
Ban Chỉ đạo kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2026 tỉnh Quảng Trị xác định đây là vụ việc có tính chất nghiêm trọng, ảnh hưởng đến tính công bằng của kỳ thi, quyền lợi chính đáng của thí sinh và uy tín ngành giáo dục.
Tại cuộc họp với tỉnh Quảng Trị, Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo, Bí thư Tỉnh ủy Quảng Trị thống nhất chỉ đạo xử lý nghiêm minh, khách quan, đúng quy định pháp luật, làm rõ trách nhiệm của từng tổ chức, cá nhân có liên quan.
Như Dân trí đã thông tin, mới đây dư luận tại tỉnh Quảng Trị xôn xao trước thông tin có dấu hiệu tiêu cực tại điểm thi Trường THPT Lê Trực.
Theo nội dung phản ánh, tại điểm thi này có hiện tượng giáo viên vào hướng dẫn cho học sinh làm bài. Thông tin này nhanh chóng thu hút sự quan tâm, bình luận và chia sẻ trên các diễn đàn.
