Quý Bảo, 18 tuổi, là cựu học sinh lớp chuyên tiếng Trung, trường THPT chuyên Ngoại ngữ, Đại học Quốc gia Hà Nội.
Thanh Hoa – ngôi trường hàng đầu của Trung Quốc, top 14 toàn cầu, theo xếp hạng đại học của QS, trao học bổng 100% học phí cho em ở năm đầu tiên, trị giá 30.000 nhân dân tệ (116 triệu đồng). Các năm sau, trường sẽ xét học bổng tùy theo kết quả học tập.
“Em cảm thấy hành trình của mình rất xứng đáng và mang lại nhiều giá trị tích cực”, nam sinh chia sẻ.
Quý Bảo vốn yêu thích môn Toán và Vật lý từ nhỏ. Sau hai chuyến giao lưu văn hóa tại Tô Châu và Thượng Hải năm lớp 10 và 11, Bảo thích thú với sự thân thiện của người dân bản địa.
“Người Trung Quốc rất nhiệt tình hỗ trợ du học sinh, từ thầy cô đến nhân viên bán hàng. Trải nghiệm đó khiến niềm tin du học của em càng lớn”, Bảo nói.
Hồ sơ nộp vào các trường ở Trung Quốc thường gồm bảng điểm, chứng chỉ ngoại ngữ, bài luận, video tự giới thiệu và kết quả CSCA – bài thi đầu vào dành cho sinh viên quốc tế.
Do đó, Quý Bảo vạch ra lộ trình chi tiết, duy trì điểm học tập (GPA) khoảng 9,6-9,8. Là học sinh chuyên Trung, Bảo sở hữu đỗ chứng chỉ Hán ngữ quốc tế HSK6 – mức cao nhất, đồng thời thi đạt 7.5 IELTS để tăng sức cạnh tranh cho hồ sơ. Với video giới thiệu bản thân, em chia sẻ thành tích học thuật và hoạt động ngoại khóa, nêu lý do chọn trường, chọn ngành.
Trong bài luận với yêu cầu giới thiệu bản thân và lộ trình học tập, Bảo bắt đầu từ đam mê thuở nhỏ là lắp ráp, chế tạo thuyền xốp bằng mô tơ quạt và phế liệu. Nam sinh cũng kể về một lần tham gia trại hè nghiên cứu trực tuyến của Thanh Hoa. Em đảm nhận vai trò trợ lý nhóm thực hiện đề tài tích hợp trí tuệ nhân tạo (AI) trong chẩn đoán rối loạn phổ tự kỷ, phụ trách tìm tài liệu, tóm tắt và viết phần giới thiệu. Từ đó, nam sinh kết nối sở thích, trải nghiệm của mình với ngành Cơ khí ở trường.
“Ngành Cơ khí ở trường tích hợp cả kiến thức về robot, AI và kỹ thuật y sinh, vô cùng phù hợp với lộ trình nghiên cứu em muốn theo đuổi”, Bảo viết.
Với CSCA, thí sinh chọn hai môn thi phù hợp với chuyên ngành đại học, bắt buộc có Toán. Quý Bảo chọn thêm môn Lý. Thang điểm mỗi môn là 100, gồm 48 câu trắc nghiệm làm trong 60 phút, thi online, với hai camera giám sát.
Là lứa thí sinh đầu tiên làm bài thi này nên Bảo không có tài liệu tham khảo. Em mày mò chương trình của Trung Quốc, đặt mua bộ sách “Tinh giản tinh luyện” về Việt Nam để ôn tập.
Theo nam sinh, đề Toán chủ yếu rơi vào kiến thức lớp 11 và 12 của Việt Nam, ở mức độ vận dụng, nhưng trải dài từ tập hợp, hình học không gian, xác suất đến giải tích và hàm số. Trong khi đó, môn Vật lý khó hơn, kiến thức động học chiếm khoảng 30% số câu hỏi. Còn lại rơi vào các chuyên đề như điện trường, từ trường, sóng và quang học.
“Bài thi hỏi tất cả những gì trong chương trình cấp ba, khiến đề thi khá khó nhằn”, Bảo nhìn nhận.
Đến vòng phỏng vấn, thầy cô không hỏi quá sâu về chuyên ngành mà đặt hàng loạt câu hỏi về xã hội, văn hóa, lịch sử, kinh tế, tài chính.
“GS đòi hỏi góc nhìn toàn diện về xã hội. Em trả lời không vấp váp nhiều nên nghĩ sự tự tin đã phần nào thuyết phục được thầy cô”, Bảo nói, cho biết trường yêu cầu bảo mật câu hỏi.
ThS Nguyễn Mai Chi, người hướng dẫn Bảo nộp hồ sơ, đánh giá nam sinh có định hướng sớm, rõ ràng. Từ đó, Bảo chủ động tham gia các kỳ thi, hoạt động để có thêm kinh nghiệm và học hỏi từ bạn bè, trở thành lợi thế khi ứng tuyển.
Nhìn lại, Bảo cũng thấy chuẩn bị từ sớm rất quan trọng.
“Phải thực sự hiểu bản thân mình muốn gì và hiểu ngành mình chọn thì mới làm được một bộ hồ sơ hoàn chỉnh”, Bảo đúc rút.
Hôm nay (1.6), khoảng 151.269 thí sinh tại TP.HCM chính thức bước vào kỳ thi tuyển sinh lớp 10 năm học 2026-2027. Đây là kỳ thi tuyển sinh lớp 10 đầu tiên của TP.HCM sau khi sáp nhập với Bình Dương và Bà Rịa-Vũng Tàu với số thí sinh đông nhất trên cả nước.
Trong bối cảnh ấy, trung học nghề là một hướng đi phù hợp, vì kết hợp được giáo dục phổ thông cốt lõi, đào tạo nghề và học tập tại nơi làm việc, qua đó giúp người học vừa có thể tham gia thị trường lao động, vừa có thể tiếp tục học lên.
Đào tạo nghề truyền thống thường chuẩn bị người học cho một vị trí việc làm khá hẹp. Trong khi đó, thiết bị, phần mềm và quy trình sản xuất có thể thay đổi ngay khi học sinh còn ngồi trên ghế nhà trường. Kỹ năng hữu ích hôm nay có thể nhanh chóng lạc hậu.
Vì vậy, trung học nghề (THN) phải giúp học sinh có khả năng học nghề, học lại và chuyển nghề. George Psacharopoulos, chuyên gia của Ngân hàng Thế giới, từng nhận định: "Trong bối cảnh công nghệ thay đổi nhanh, giáo dục nghề nghiệp tốt nhất đôi khi lại bắt đầu từ một nền giáo dục phổ thông vững chắc".
Chương trình THN nên gồm 3 phần: kiến thức và năng lực cốt lõi của giáo dục phổ thông, bao gồm ngôn ngữ, toán học, khoa học, hiểu biết xã hội và năng lực số; kiến thức, kỹ năng kỹ thuật chung của một nhóm nghề; và kỹ năng chuyên môn cụ thể gắn với nghề.
Cấu trúc ấy giúp người học có thể làm việc sau tốt nghiệp, đồng thời giữ được khả năng học lên, cập nhật công nghệ và chuyển đổi việc làm. Giá trị của THN không nằm ở việc dạy sớm một nghề cụ thể, mà ở khả năng chuẩn bị cho người học thích ứng với một đời sống nghề nghiệp luôn biến đổi.
Một ngộ nhận phổ biến là nền kinh tế hiện đại chủ yếu cần người có bằng đại học. Thực tế, các quốc gia phát triển vẫn cần một lực lượng lớn ở khoảng giữa lao động giản đơn và nhân lực có trình độ cử nhân.
Theo Chương trình Dự báo việc làm của Cục Thống kê lao động Mỹ, năm 2024 chỉ 30% việc làm thường yêu cầu bằng cử nhân trở lên khi gia nhập nghề. Trong khi đó, 35,7% yêu cầu bằng trung học và 10,7% yêu cầu trình độ sau trung học nhưng dưới cử nhân. Như vậy, khoảng 46,4% việc làm nằm trong khoảng từ tốt nghiệp trung học đến dưới trình độ cử nhân.
Tuy nhiên, số liệu cho thấy một nền kinh tế phát triển vẫn cần một tầng nhân lực rất rộng ở giữa. Đây chính là không gian phát triển của THN, đào tạo sau trung học và học tập tại nơi làm việc, với điều kiện người học có thể tiếp tục tích lũy mô-đun, chứng chỉ và học lên khi công việc đòi hỏi trình độ cao hơn.
Sai lầm lớn nhất của phân luồng là coi giáo dục nghề nghiệp chủ yếu dành cho học sinh có kết quả học tập thấp. Cách tiếp cận này làm giảm vị thế của học nghề và biến THN thành lựa chọn sau cùng khi cánh cửa THPT khép lại.
George Psacharopoulos từng cảnh báo rằng phụ huynh sẽ không lựa chọn một chương trình nếu con đường ấy thu hẹp cơ hội học tiếp của con mình. Vì vậy, THN chỉ hấp dẫn khi là một con đường khác nhưng không thấp hơn THPT. Người tốt nghiệp phải được công nhận hoàn thành giáo dục trung học bậc cao, có năng lực nghề nghiệp và có quyền học tiếp.
Phân luồng vào học nghề cần căn cứ vào hứng thú, sở trường và phương thức học tập, không chỉ vào điểm số. Có học sinh phát triển tốt qua sách vở; có em học hiệu quả hơn khi làm dự án, sử dụng công cụ và giải quyết vấn đề thực tế.
THN phải mở ra cơ hội cho những học sinh phát huy tốt năng lực qua thực hành, dự án và môi trường nghề nghiệp, chứ không phải tiếp nhận "phần còn lại" của tuyển sinh. Chỉ khi quyền học tiếp và khả năng dịch chuyển nghề nghiệp được bảo đảm, mô hình này mới trở thành lựa chọn chủ động của học sinh và gia đình.
THN có ưu điểm do được tiếp xúc sớm với công nghệ, tổ chức sản xuất và môi trường nghề nghiệp. Qua học tập tại nơi làm việc, các em vừa rèn kỹ năng chuyên môn, vừa hình thành tác phong, kỷ luật, trách nhiệm và khả năng làm việc nhóm. Doanh nghiệp phải tham gia xác định chuẩn năng lực, xây dựng chương trình, tổ chức thực hành và đánh giá kết quả.
Mô hình đào tạo kép của Đức cho thấy khi nhà trường và doanh nghiệp cùng tham gia đào tạo, người học được tiếp cận công nghệ thực tế, rèn luyện những kỹ năng thị trường cần và hiểu rõ tiêu chuẩn nghề nghiệp phải đáp ứng. Sự hợp tác này cũng giúp nhà trường bổ sung môi trường thực hành và thiết bị công nghệ khó tự đầu tư, cập nhật thường xuyên.
Vì vậy, học tập tại nơi làm việc (work-based learning) phải là cấu phần bắt buộc. Doanh nghiệp cần có người hướng dẫn đủ năng lực; nhà trường phải giám sát chất lượng; người học phải được bảo đảm an toàn và được đánh giá qua những nhiệm vụ thực tế. Thiếu các điều kiện ấy, liên kết với doanh nghiệp chỉ còn là hình thức.
Nhà nước phải xác lập địa vị pháp lý của THN, bảo đảm giá trị tương đương với THPT về trình độ trung học bậc cao (Upper secondary) và quyền học tiếp. Chuẩn đầu ra cần kết hợp nội dung giáo dục phổ thông cốt lõi, năng lực nghề nghiệp và khả năng học tập suốt đời. Dữ liệu thị trường lao động phải định hướng việc mở ngành và cập nhật chương trình; doanh nghiệp chia sẻ chi phí đối với phần đào tạo chuyên biệt.
Cơ sở giáo dục phải xây dựng chương trình từ chuẩn đầu ra và yêu cầu công việc, không chỉ từ đội ngũ hoặc thiết bị sẵn có. Giáo viên cần có trải nghiệm thực tế; kỹ sư, nghệ nhân và chuyên gia doanh nghiệp phải được tham gia giảng dạy. Nhà trường cũng phải theo dõi việc làm, khả năng học tiếp và quá trình phát triển nghề nghiệp của người tốt nghiệp.
THN không phải là chương trình THPT được gắn thêm vài tiết thực hành, cũng không phải khóa đào tạo nghề rút gọn. Thành công của mô hình phải được đo bằng khả năng làm việc, học lên, chuyển nghề và thích ứng của người học.
