Biển Caspi đã trở thành khu vực mới nhất bị cuốn vào cuộc xung đột ngày càng leo thang giữa Iran và các đối thủ của nước này, một phần vì đây là tuyến huyết mạch trong mối quan hệ ngày càng gắn kết giữa Iran và Nga.
Cuối tuần qua, Ukraine cho biết các máy bay không người lái (UAV) của nước này đã tấn công hai tàu Nga chở hàng quân sự trên Biển Caspi – vùng biển nội địa lớn nhất thế giới. Kiev khẳng định cả hai con tàu đều đã rời Iran để đến một cảng của Nga.
Trong bài đăng trên mạng xã hội X hôm25/7, Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky cho biết các mục tiêu bao gồm “những con tàu tham gia vận chuyển hàng hóa quân sự từ Iran, cũng như một tàu chiến”, sau đó được Cơ quan An ninh Ukraine xác định là một tàu tên lửa của Nga.
Iran phản bác rằng một tàu thương mại của nước này chở quặng sắt đã bị tấn công, khiến một thủy thủ thiệt mạng và 3 người khác bị thương.
Con tàu, không được Iran nêu tên, đang di chuyển từ cảng Astrakhan của Nga đến cảng Anzali của Iran. Thống đốc tỉnh Gilan, ông Hadi Hagh-Shenas, mô tả tuyến đường này là “hành lang an toàn và đáng tin cậy cho các hoạt động trao đổi thương mại giữa hai cảng”.
Căng thẳng tiếp tục leo thang vào ngày 27/7 khi người phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran Esmail Baghaei tuyên bố “hành động phiêu lưu nguy hiểm của Ukraine chắc chắn sẽ bị đáp trả”. Trong khi đó, Đại biện lâm thời của Ukraine tại Tehran đã được triệu tập đến Bộ Ngoại giao Iran để trao đổi về vụ việc.
Biển Caspi nằm ở đâu?
Những lời chỉ trích qua lại đã cho thấy tầm quan trọng ngày càng tăng của Biển Caspi, vùng biển được bao quanh bởi 5 quốc gia, trong đó có Iran và Nga. Sau khi các cảng của Iran tại Vịnh Ba Tư và Vịnh Oman bị phong tỏa, Biển Caspi trở nên có ý nghĩa đặc biệt như một tuyến thương mại thay thế.
Theo ông Bijan Khajehpour, đối tác điều hành của công ty tư vấn Eurasian Nexus Partners có trụ sở tại Vienna, Biển Caspi có thể giúp Iran xây dựng “chiến lược thương mại đa dạng hóa, đặc biệt nếu Iran thúc đẩy thương mại với Nga, khu vực Kavkaz, Trung Á, Trung Quốc thông qua đường sắt và gián tiếp với Đông Âu”.
Ông nói rằng Biển Caspi là “một sự bổ sung mang tính chiến lược, chứ không phải sự thay thế, cho khả năng tiếp cận hàng hải hiện có của Iran qua các vùng biển phía nam”.
Ngũ cốc và thép của Nga là những mặt hàng thường xuyên được vận chuyển qua Biển Caspi. Iran cũng đã phát triển một số cảng quan trọng tại đây, trong đó có cảng Anzali. Ngoài ra, dầu khí từ Kazakhstan được vận chuyển qua Biển Caspi tới một trung tâm trung chuyển trên Biển Đen.
Đối với Nga, Biển Caspi là tuyến đường kết nối quan trọng với Trung Á và Iran, đồng thời là mắt xích then chốt trong quan hệ đối tác chiến lược ngày càng mở rộng với Tehran. Quan hệ này không chỉ bao gồm hợp tác quân sự mà còn có vai trò của Nga trong chương trình điện hạt nhân dân sự và hoạt động thăm dò dầu khí của Iran.
Ông Khajehpour nhận định “việc Mỹ gần đây phong tỏa các cảng của Iran càng làm nổi bật giá trị chiến lược của tuyến đường qua Biển Caspi”.
Tuyến đường này cũng ít bị ảnh hưởng bởi các lệnh trừng phạt quốc tế do đây là vùng biển kín, phần lớn nằm dưới sự kiểm soát của Iran, Nga và các quốc gia láng giềng, ngoài tầm hoạt động của hải quân phương Tây.
Vì sao Biển Caspi có giá trị đặc biệt đối với Iran và Nga?
Biển Caspi đã trở thành hành lang vận chuyển trong mối quan hệ quân sự ngày càng chặt chẽ giữa Moscow và Tehran. Iran và Nga có một thỏa thuận đối tác chiến lược toàn diện về hợp tác kinh tế và quân sự, dù đây không phải là hiệp ước phòng thủ chung.
Ngay từ giai đoạn đầu của cuộc xung đột Ukraine, Nga được cho là đã tiếp nhận các lô máy bay không người lái (UAV) tấn công Shahed đầu tiên của Iran thông qua Biển Caspi, sau đó đã tự sản xuất các phiên bản mới của loại UAV này tại các nhà máy trên lãnh thổ Nga.
Tuyến đường biển nối các cảng phía Bắc của Iran với cảng Astrakhan của Nga từng nhiều lần trở thành mục tiêu của Ukraine. Tháng 8 năm ngoái, tàu chở hàng Port Olya 4 đã bị phá hủy khi được cho là đang chở các linh kiện UAV Shahed-136 cùng nhiều loại đạn dược của Iran.
Năm 2024, truyền thông Mỹ đưa tin một tàu hàng Nga bị nghi vận chuyển tên lửa đạn đạo của Iran phục vụ chiến dịch quân sự của Moscow tại Ukraine đã xuất hiện tại một cảng trên Biển Caspi. Bộ Tài chính Mỹ cho rằng Bộ Quốc phòng Nga đã “sử dụng tàu Port Olya-3 để vận chuyển tên lửa đạn đạo tầm ngắn từ Iran sang Nga”.
Vào thời điểm đó, cựu Ngoại trưởng Mỹ Antony Blinken cho biết Washington tin rằng quân đội Nga đã nhận các lô tên lửa đạn đạo Fatah-360 của Iran và “nhiều khả năng sẽ sử dụng chúng trong vài tuần tới tại Ukraine”.
Iran khi đó phủ nhận việc cung cấp hỗ trợ quân sự cho Nga.
Ukraine muốn đạt được mục tiêu gì từ các cuộc tấn công?
Các cuộc tấn công bằng UAV của Ukraine nhằm vào các tàu và cơ sở hạ tầng năng lượng trên Biển Caspi cuối tuần qua cho thấy năng lực tấn công tầm xa ngày càng được cải thiện của Kiev cũng như mục tiêu làm suy yếu các ngành công nghiệp hỗ trợ chiến dịch quân sự của Nga.
Đây cũng là sự thừa nhận ngầm từ phía Ukraine rằng Iran đang đóng vai trò quan trọng trong việc cung cấp vũ khí cho Nga.
Ngoài ra, thời điểm Ukraine tiến hành các cuộc tấn công được cho là đáng chú ý, khi Tổng thống Zelensky sẽ tới Washington trong tuần này để gặp Tổng thống Mỹ Donald Trump.
Bên cạnh các cuộc tấn công trên Biển Caspi, ông Zelensky còn cho biết tình báo Ukraine nhận định rằng Nga đã cung cấp dữ liệu vệ tinh cho Iran để tiến hành các cuộc tấn công nhằm vào các cơ sở của Mỹ ở Trung Đông.
Thông điệp mà Ukraine muốn gửi đi là: “Chúng ta đang đứng về cùng một chiến tuyến”.
Mỹ và Iran đã công bố nội dung biên bản ghi nhớ chấm dứt xung đột giữa hai bên trong ngày 18.6. Tổng thống Mỹ Donald Trump xác nhận ông đã ký biên bản nhưng cảnh báo sẽ khôi phục tấn công nếu Iran không thực hiện những điều đã cam kết.
Nhà lãnh đạo nói thật "không công bằng" cho Iran nếu nước này không sở hữu tên lửa đạn đạo, dù trước đó nhiều lần tuyên bố sẽ phá hủy hoàn toàn kho vũ khí này. Theo Reuters, ông Trump cũng miêu tả các nhà đàm phán của Iran là "những người thông minh".
Việc hai bên ký thỏa thuận gây bất ngờ bởi theo thông tin trước đó, các bên sẽ ký vào ngày 19.6. Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran Esmaeil Baghaei ngày 18.6 cũng xác nhận thỏa thuận đã được ký và nói rằng cuộc đối thoại ngày 19.6 tại Thụy Sĩ đã bị hoãn lại.
"Cuộc gặp vào thứ sáu (ngày 19.6) đã được xác nhận. Nhưng cách đây vài giờ, khi có quyết định tổng thống của hai bên sẽ ký thỏa thuận, cuộc gặp đã được hoãn lại để cân nhắc", ông Baghaei nói.
Chính quyền Mỹ đã công bố nội dung biên bản ghi nhớ, gồm 14 điểm và hầu như trùng khớp với thông tin được truyền thông loan tải trước đó.
Tiêu biểu là điều 1, theo đó hai nước cùng các đồng minh trong cuộc xung đột tuyên bố chấm dứt ngay lập tức và lâu dài các chiến dịch quân sự trên toàn bộ mặt trận, gồm tại Lebanon.
Kế đến, hai bên cam kết đàm phán và đạt thỏa thuận cuối cùng trong tối đa 60 ngày, có thể gia hạn với sự đồng thuận chung. Khung thời gian này được cho là để đàm phán về chương trình hạt nhân của Iran.
Trước mắt, Mỹ sẽ dỡ bỏ phong tỏa trên biển đối với Iran và sẽ hoàn tất trong vòng 30 ngày. Sau khi ký biên bản, Iran sẽ đảm bảo tàu thuyền thương mại tự do qua lại từ vịnh Ba Tư ra biển Oman và ngược lại trong 60 ngày, không thu phí. Sau đó Iran và các láng giềng vùng Vịnh, gồm Oman, sẽ xác định cơ chế mới để quản lý và cung cấp dịch vụ biển tại eo biển Hormuz theo luật quốc tế. Điều này gợi ý tàu thuyền có thể bị thu phí trong tương lai, theo CNN.
Các quan chức Iran cũng đã chính thức xác nhận điều này. Phát biểu trên truyền hình ngày 18.6, ông Mohammad Baqer Qalibaf - Chủ tịch Quốc hội và là nhà đàm phán chính của Iran, nói rằng eo biển Hormuz sẽ không trở lại trạng thái trước chiến sự. Ông khẳng định Iran có chủ quyền đối với eo biển và đương nhiên sẽ nhận phí cho dịch vụ tại đó.
Mỹ cam kết cùng đối tác cho Iran tiếp cận quỹ tái thiết và phát triển lên đến 300 tỉ USD, số tiền được cho là khổng lồ so với tài sản Iran bị đóng băng ở nước ngoài, hay lợi nhuận mà nước này có thể có được từ việc thu phí tàu thuyền qua eo biển Hormuz trong nhiều năm.
Ngoài ra, Mỹ cũng cam kết chấm dứt toàn bộ hình thức cấm vận đối với Iran, gồm các nghị quyết của Hội đồng Bảo an Liên Hiệp Quốc.
Đổi lại, Iran tái khẳng định sẽ không sở hữu hoặc phát triển vũ khí hạt nhân.
Theo tờ The Guardian, Iran sẽ không được nới lỏng trừng phạt rộng rãi chỉ đơn giản bằng việc ký biên bản. Các quan chức cấp cao Mỹ đã nhấn mạnh trong một cuộc họp báo rằng việc dỡ bỏ trừng phạt gắn liền trực tiếp với kết quả thực hiện liên quan việc dỡ bỏ hạt nhân. Iran đã cam kết tiêu hủy kho uranium được làm giàu của nước này ở mức tối thiểu thông qua phương pháp pha loãng dưới sự giám sát của Cơ quan Năng lượng nguyên tử quốc tế (IAEA) - một sự nhượng bộ mà các quan chức Mỹ gọi là "một chiến thắng rất lớn".
Ngoại trưởng Trung Quốc Vương Nghị tối 15/5 xác nhận chuyến thăm của Chủ tịch Tập Cận Bình diễn ra theo lời mời của Tổng thống Mỹ Donald Trump.
"Cả hai bên cần nỗ lực hợp tác để chuẩn bị kỹ lưỡng, tạo không khí thuận lợi và đạt được nhiều kết quả thực chất hơn cho các cuộc gặp, trao đổi giữa hai nguyên thủ quốc gia", ông nói.
Không lâu sau khi rời Bắc Kinh, Tổng thống Trump nói với các phóng viên trên chuyên cơ Không lực Một rằng ông và Chủ tịch Trung Quốc sẽ gặp nhau thêm ba lần nữa trong năm nay.
Tổng thống Mỹ cho biết Chủ tịch Tập đã mời ông tham dự hội nghị thượng đỉnh Diễn đàn Hợp tác Kinh tế châu Á - Thái Bình Dương dự kiến diễn ra tại thành phố Thâm Quyến vào tháng 11. "Tôi sẽ cố gắng có mặt ở đó", ông Trump nói.
Lãnh đạo Mỹ thêm rằng Chủ tịch Trung Quốc còn muốn tham dự hội nghị thượng đỉnh G20 tại Miami vào tháng 12. "Tôi muốn ông ấy đến", Tổng thống Trump cho hay.
Đánh giá về chuyến thăm Trung Quốc của Tổng thống Trump, Ngoại trưởng Vương cho hay đây là sự kiện mang tính lịch sử. "Hai lãnh đạo đã trao đổi sâu sắc và đạt được những kết quả thực chất", ông nói, đồng thời ca ngợi những tiến triển về thương mại và kinh tế.
Ngoại trưởng Trung Quốc cho biết các nhà đàm phán thương mại đã đạt được "những kết quả tích cực và cân bằng tổng thể", trong đó có tiếp tục triển khai tất cả các thỏa thuận đã thống nhất trong những cuộc tham vấn trước đây.
Mỹ và Trung Quốc cũng đã giải quyết vướng mắc về mở cửa thị trường nông sản, thúc đẩy mở rộng giao thương dựa trên nguyên tắc cùng giảm thuế. Hai nước còn nhất trí thành lập một hội đồng thương mại và một hội đồng đầu tư.
Về xung đột Trung Đông, ông Vương cho hay Trung Quốc khuyến khích cả Mỹ và Iran tiếp tục giải quyết những bất đồng và tranh chấp thông qua đàm phán, đồng thời ủng hộ mở lại eo biển Hormuz càng sớm càng tốt trên cơ sở duy trì một lệnh ngừng bắn.
Phát biểu tại cuộc họp báo ngày 16.5, tiến sĩ Bonnie Henry, Giám đốc y tế tỉnh bang British Columbia (Canada), cho biết người này xuất hiện triệu chứng nhẹ, gồm sốt và đau đầu, cách đây 2 ngày. Bệnh nhân cùng bạn đời, cũng là người từng có mặt trên du thuyền, đã được chuyển đến một bệnh viện ở thành phố Victoria để đánh giá và xét nghiệm, theo The Guardian.
Theo bà Henry, kết quả xét nghiệm tối 15.5 cho thấy bệnh nhân dương tính, song đây mới là "kết quả dương tính sơ bộ". Các mẫu bệnh phẩm đã được gửi đến Phòng thí nghiệm vi sinh quốc gia ở Winnipeg để xét nghiệm xác nhận, với kết quả dự kiến có trong cuối tuần.
"Rõ ràng đây không phải là điều chúng tôi mong muốn, nhưng đó là tình huống chúng tôi đã có kế hoạch ứng phó", bà Henry nói.
Bà cho biết tình trạng bệnh nhân hiện ổn định, các triệu chứng vẫn ở mức nhẹ. Người này tiếp tục được cách ly, theo dõi và chăm sóc tại bệnh viện khi cần thiết.
Bạn đời của bệnh nhân đã có kết quả xét nghiệm âm tính, nhưng vẫn ở lại bệnh viện để tiếp tục được theo dõi và đánh giá. Theo bà Henry, trên tinh thần "thận trọng tối đa", người thứ ba đang tự cách ly tại cùng địa điểm cũng đã được chuyển đến bệnh viện để theo dõi. Người thứ tư tiếp tục tự cách ly tại nhà và được kiểm tra sức khỏe hằng ngày.
Bốn công dân Canada từng có mặt trên du thuyền MV Hondius của Hà Lan, nơi ghi nhận ổ dịch vi rút hanta, đã đến Victoria vào ngày 10.5. Khi nhập cảnh, cả 4 người đều được kiểm tra và không có triệu chứng. Họ sau đó được đưa thẳng đến nơi lưu trú để bắt đầu thời gian cách ly tối thiểu 21 ngày.
Tổ chức Y tế thế giới (WHO) khuyến nghị thời gian cách ly 42 ngày đối với những người có nguy cơ phơi nhiễm.
Kể từ ngày 11.4, đã có 3 người trên du thuyền tử vong do nghi nhiễm vi rút hanta, gồm một cặp vợ chồng người Hà Lan và một phụ nữ Đức.
Tại cuộc họp báo ngày 16.5 về tình hình dịch liên quan du thuyền MV Hondius, Tổng giám đốc WHO Tedros Adhanom Ghebreyesus cho biết tính đến nay, WHO đã nhận báo cáo tổng cộng 10 ca bệnh, trong đó có 3 ca tử vong. Trong số này, 8 người được xác nhận dương tính với vi rút Andes, một loại vi rút thuộc nhóm vi rút hanta, thông qua xét nghiệm trong phòng thí nghiệm. Hai trường hợp còn lại là nghi nhiễm.
Theo ông Tedros, kể từ ngày 2.5, chưa ghi nhận thêm ca tử vong nào. Tuy nhiên, khi các hành khách tiếp tục trở về nước, số ca nhiễm có thể tăng trong những ngày tới do thời gian ủ bệnh của vi rút Andes có thể kéo dài đến 6 tuần.
"WHO nhắc lại rằng nguy cơ từ sự kiện này đối với dân số toàn cầu là thấp", ông Tedros nói.
