Những ngày cuối tháng 4, trong căn nhà thuê ở phường An Xuyên, bà Nhị, 41 tuổi, tất bật dọn hàng cá đồng sau một ngày buôn bán. Công việc này được bà duy trì nhiều năm qua để trang trải cuộc sống và lo cho gia đình từ sau biến cố.
“Cuộc đời mình nhiều vất vả”, bà nói. Sau cuộc hôn nhân đầu không trọn vẹn, bà một mình nuôi hai con ăn học. Hiện con trai đang học năm cuối đại học, con gái học lớp 12. Mỗi tháng, riêng chi phí học hành của hai con đã gần 10 triệu đồng, chưa kể sinh hoạt phí và chăm lo cho cha mẹ lớn tuổi.
Năm 2022, bà kết hôn với ông Võ Văn Đáng (46 tuổi). Hai vợ chồng đi thu mua cá đồng rồi thuê nhà tại trung tâm Cà Mau buôn bán. Cuộc sống dần ổn định, cả hai cùng lo cho các con riêng của mỗi người. Hạnh phúc kéo dài hơn hai năm thì biến cố xảy ra.
Sai lầm trong buổi tiệc khai trương
vợ chồng bà tổ chức tiệc mừng khai trương tại nhà thuê ở phường An Xuyên. Trong buổi tiệc, bà Nhị có uống bia. Khoảng 19h cùng ngày, sau khi tiệc kết thúc, bà điều khiển xe máy chở chồng về nhà ở ấp 4, xã Đá Bạc.
Trên đường đi, bà không làm chủ tay lái, xe lấn sang phần đường ngược chiều rồi va vào gốc cây bên lề. Tai nạn khiến ông Đáng chấn thương sọ não, tử vong tại chỗ. Bà Nhị bị thương nặng, được đưa đi cấp cứu tại Bệnh viện Đa khoa Cà Mau và xuất viện ngày 24/9/2024. Kết quả xét nghiệm cho thấy nồng độ cồn trong máu của bà là 20,9 mg/100 ml, thuộc mức vi phạm thấp nhất (trên 0 đến 50 mg/100 ml máu).
“Hôm đó, ban đầu tôi từ chối uống bia, sau đó uống với bạn bè hai lon. Tôi nghĩ mình còn tỉnh táo, đường quen nên không sao. Không ngờ chỉ một quyết định sai lại gây hậu quả quá lớn”, bà Nhị nói, giọng buồn rượi.
Sau tai nạn, bà bị khởi tố về tội Vi phạm quy định về tham gia giao thông đường bộ theo điểm b, khoản 2, Điều 260 Bộ luật Hình sự. May mắn được tại ngoại, bà một mình gánh vác gia đình. Để bồi thường tổn thất tinh thần và cấp dưỡng cho 3 con riêng của chồng, bà phải vay mượn, cầm cố nhà. Đến nay, bà còn nợ hơn 200 triệu đồng.
Tại phiên sơ thẩm ngày 13/4, bà thừa nhận toàn bộ hành vi, bày tỏ ăn năn hối hận, xin HĐXX giảm nhẹ hình phạt. Phía gia đình bị hại cũng xin tòa giảm nhẹ cho bị cáo.
TAND khu vực 3 – Cà Mau xác định bị cáo có đầy đủ năng lực trách nhiệm hình sự, nhận thức rõ việc điều khiển phương tiện sau khi sử dụng rượu bia là vi phạm pháp luật nhưng vẫn thực hiện, gây hậu quả đặc biệt nghiêm trọng. Tuy nhiên, HĐXX cũng ghi nhận các tình tiết giảm nhẹ như thành khẩn khai báo, ăn năn hối cải; đã bồi thường 148 triệu đồng; có ông nội là người có công với cách mạng; đại diện gia đình bị hại xin giảm nhẹ. Từ đó, tòa tuyên phạt bà Nhị 18 tháng tù giam
Lời xin giảm án từ gia đình chồng
Luật sư Quách Trọng Phú, người bào chữa cho bị cáo, cho rằng bà Nhị phạm tội lần đầu, có nhân thân tốt, nơi cư trú rõ ràng, đã khắc phục phần lớn hậu quả và đủ điều kiện xem xét án treo.
Cả bị cáo và phía bị hại đã có đơn kháng cáo xin giảm nhẹ hình phạt.
Ông Võ Văn Biên, cha ruột của chồng bà Nhị, cho rằng bản án dành cho con dâu là quá nghiêm khắc. Việc gây ra cái chết cho chồng là ngoài ý muốn và Nhị đã nhận thức được hành vi của mình. Gia đình ông mong tòa xem xét giảm nhẹ hình phạt để Nhị có điều kiện lo cho con, cha mẹ.
“Nếu tôi đi tù, hai con có lẽ phải nghỉ học”, bà Nhị nghẹn ngào. Có lúc tuyệt vọng, bà từng nghĩ đến việc buông xuôi, nhưng nghĩ đến con cái và cha mẹ già, bà tự nhủ phải tiếp tục cố gắng.
Ngày 15/5, Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an thành phố Đà Nẵng thông tin đã bắt tạm giam đối với Huỳnh Công Trọng (SN 2001, trú tại xã Phú Lộc, thành phố Huế) để điều tra tội Trộm cắp tài sản.
Kết quả điều tra xác định do cần tiền tiêu xài, từ ngày 27/3 đến ngày 7/5, Trọng nhiều lần đi xe máy từ thành phố Huế vào địa bàn Đà Nẵng tìm kiếm nhà dân sơ hở để trộm cắp tài sản.
Khoảng 7h30 ngày 27/3, Trọng đi xe máy đến khu vực đường Nguyễn Tất Thành (phường Hải Vân). Tại đây, Trọng phát hiện nhà bà N.T.M.A. (SN 1982) không có người trông coi nên đột nhập vào phòng ngủ lấy trộm một két sắt, mang đến khu vực vắng người thuộc địa phận Lăng Cô (thành phố Huế) để phá.
Lấy được 2,7 triệu đồng trong két sắt, Trọng vứt bỏ tang vật cùng giấy tờ tại hiện trường.
Khoảng 8h ngày 31/3, Trọng tiếp tục đi xe máy vào Đà Nẵng gây án. Khi đến nhà của ông Đ.T.N. (SN 1971, trú tại phường Hải Vân), đối tượng trèo rào, phá cửa sổ đột nhập vào bên trong lấy trộm nhiều tài sản, nhẫn vàng và 23 triệu đồng tiền mặt.
Khoảng 9h30 cùng ngày, Trọng phát hiện nhà của ông Đ.N.H. (SN 1973, trú tại phường Cẩm Lệ) khóa cổng ngoài nhưng không có người trông coi nên tiếp tục đột nhập vào trộm cắp tài sản. Tại phòng ngủ tầng 2, Trọng đập vỡ 2 con heo đất lấy gần 40 triệu đồng rồi nhanh chóng tẩu thoát.
Ngay sau khi tiếp nhận tin báo vụ việc xảy ra tại phường Cẩm Lệ, Công an thành phố Đà Nẵng khẩn trương triển khai điều tra và mời Trọng về làm việc. Tại cơ quan công an, đối tượng đã thừa nhận toàn bộ hành vi phạm tội, đồng thời khai nhận thêm các vụ trộm cắp tài sản khác từng thực hiện trên địa bàn Đà Nẵng.
Ngày 29/6, Công an tỉnh Ninh Bình cho biết Cơ quan Cảnh sát điều tra đang mở rộng chuyên án buôn bán ma tuý quy mô rất lớn do Vũ Văn Bốn, tức "Bún", 40 tuổi, trú phường Đông Hoa Lư, cầm đầu.
Nhà chức trách cáo buộc, Bốn thường xuyên sử dụng các ứng dụng mạng xã hội như Zalo, Facebook, Telegram để giao dịch ma túy với nhóm tại Sơn La, sau đó chỉ đạo Đặng Văn Dương, 32 tuổi, vận chuyển về Ninh Bình tiêu thụ.
Trong quá trình phá án, tại xã Giao Thủy, lực lượng chức năng bắt quả tang Bùi Văn Thuần, 29 tuổi, trú xã Phú Sơn, điều khiển ôtô chở Dương vận chuyển 1 kg ketamine và 5.000 viên ma túy tổng hợp đi tiêu thụ.
Cùng thời điểm, các tổ công tác đồng loạt khám xét, bắt nhiều nghi can...
Đến nay, Công an tỉnh Ninh Bình đã bắt giữ 94 người về các hành vi mua bán, vận chuyển, tàng trữ, tổ chức sử dụng trái phép chất ma túy, che giấu tội phạm và tàng trữ trái phép vũ khí quân dụng.
Tang vật thu hơn 6.400 viên ma túy tổng hợp, hơn 3.420 gam ma túy các loại, bốn khẩu súng, năm viên đạn, 14 ôtô, xe máy, 250 triệu đồng cùng nhiều vật chứng liên quan.
Quyền được Nhà nước bồi thường là quyền có tính chất hiến định, được ghi nhận xuyên suốt trong các bản Hiến pháp của Việt Nam và tiếp tục được khẳng định tại Hiến pháp năm 2013.
Thể chế hóa nguyên tắc này, Nhà nước đã từng bước hoàn thiện pháp luật về trách nhiệm bồi thường, từ Nghị định số 47-CP năm 1997, Nghị quyết số 388/2003/NQ-UBTVQH11 đến Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước năm 2009 và Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước năm 2017.
Sau gần 8 năm thi hành, Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước năm 2017 đã trở thành công cụ pháp lý quan trọng nhằm bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức bị thiệt hại do hoạt động công vụ gây ra; đồng thời khẳng định trách nhiệm của Nhà nước trước Nhân dân và góp phần củng cố niềm tin vào pháp luật.
Tuy nhiên, thực tiễn áp dụng luật này cho thấy một số khoảng trống cần tiếp tục nghiên cứu sửa đổi.
Thứ nhất, về căn cứ phát sinh trách nhiệm bồi thường
Từ Điều 8 đến Điều 12 của luật hiện hành quy định tương đối đầy đủ các văn bản làm căn cứ yêu cầu bồi thường.
Tuy nhiên thực tế xuất hiện trường hợp người bị thiệt hại đã có kết luận tố cáo đúng hoặc kết luận thanh tra xác định rõ hành vi trái pháp luật của người thi hành công vụ, nhưng cá nhân vi phạm không bị xử lý kỷ luật hoặc xử lý hành chính do hết thời hiệu hoặc chưa đến mức xử lý.
Hệ quả là người bị thiệt hại không có văn bản thuộc diện luật quy định để làm căn cứ yêu cầu bồi thường. Do đó, cần nghiên cứu bổ sung kết luận giải quyết tố cáo hoặc kết luận thanh tra theo quy định pháp luật xác định rõ hành vi trái pháp luật của người thi hành công vụ là một trong các căn cứ phát sinh quyền yêu cầu bồi thường.
Thứ hai, về phạm vi trách nhiệm bồi thường của Nhà nước
Các Điều 17 đến Điều 21 luật hiện hành quy định phạm vi trách nhiệm bồi thường theo hướng liệt kê. Tuy nhiên thực tiễn phát sinh nhiều trường hợp có hành vi trái pháp luật và có thiệt hại thực tế nhưng không thuộc diện được bồi thường.
Ví dụ: Luật quy định trách nhiệm bồi thường đối với việc cấp hoặc thu hồi giấy phép trái pháp luật, nhưng chưa quy định trường hợp hủy bỏ giấy phép trái pháp luật; hoặc quy định trách nhiệm đối với cấp, thu hồi Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất trái pháp luật nhưng chưa điều chỉnh trường hợp không cấp giấy chứng nhận trái pháp luật.
Đặc biệt, cần nghiên cứu bổ sung cơ chế bồi thường trong trường hợp đặc biệt khi công lý không còn khả năng được thực hiện do hết thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự.
Thực tiễn đặt ra những vụ việc mà người bị hại hoặc thân nhân chịu thiệt hại đặc biệt nghiêm trọng nhưng cuối cùng không thể xử lý hình sự vì hết thời hiệu, trong khi quá trình giải quyết kéo dài có dấu hiệu gắn với trách nhiệm của cơ quan bảo vệ pháp luật.
Trường hợp ông Đỗ Thanh An tại Bình Thuận (nay thuộc tỉnh Lâm Đồng) mà báo Tuổi Trẻ nhiều lần phản ánh, là một ví dụ được dư luận quan tâm. Theo thông tin được báo phản ánh, gia đình nạn nhân nhiều năm cung cấp tài liệu, liên tục kiến nghị làm rõ cái chết của người mẹ. Tuy nhiên vụ việc kéo dài qua nhiều giai đoạn, đến khi xác định được đối tượng thì phát sinh vấn đề hết thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự.
Từ thực tiễn đó, câu hỏi pháp lý được đặt ra không chỉ là còn hay không còn thời hiệu xử lý hình sự, mà còn là: Ai chịu trách nhiệm đối với những tổn thất vật chất và tinh thần kéo dài của gia đình người bị hại khi công lý không thể thực hiện được bằng bản án?
Trong khi đó, Hiến pháp năm 2013 quy định Nhà nước có trách nhiệm công nhận, tôn trọng, bảo vệ và bảo đảm quyền con người, quyền công dân; quyền sống được pháp luật bảo hộ. Vì vậy, bảo vệ quyền tiếp cận công lý không chỉ dừng lại ở việc thiết lập chế tài hình sự mà còn cần cơ chế khắc phục khi quyền đó không được bảo vệ hữu hiệu.
Đề xuất này không đồng nghĩa mở rộng vô hạn trách nhiệm bồi thường của Nhà nước. Cơ chế đặc biệt chỉ nên áp dụng khi đồng thời đáp ứng các điều kiện: thiệt hại đặc biệt nghiêm trọng; có căn cứ cho thấy quá trình giải quyết vụ án kéo dài bất hợp lý hoặc có phần trách nhiệm của cơ quan tiến hành tố tụng; việc hết thời hiệu làm mất cơ hội phục hồi quyền lợi chính đáng của người bị hại.
Trong quá trình thảo luận chính sách sửa đổi Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước, Bộ trưởng Bộ Tư pháp nhấn mạnh yêu cầu bảo đảm tính ổn định của hệ thống pháp luật, nhưng đồng thời khẳng định Quốc hội vẫn là cơ quan có thẩm quyền quyết định cuối cùng đối với những trường hợp đặc biệt phát sinh từ thực tiễn. Đó là một gợi mở đáng suy ngẫm: Pháp luật cần ổn định nhưng không nên khép kín trước những hoàn cảnh đặc biệt của đời sống.
Vì vậy, luật sửa đổi nên bổ sung trường hợp đặc biệt: Nhà nước có trách nhiệm bồi thường cho thân nhân người bị thiệt hại trong vụ án hình sự bị đình chỉ do hết thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự đối với người thực hiện hành vi phạm tội như vụ án ông Đỗ Thanh An cả đời đi tìm công lý sau cái chết của mẹ.
