Tôi thuộc thế hệ 8X, lớn lên trong giai đoạn những năm 1980-2000. Ký ức về những bữa cơm ngày đó đến giờ tôi vẫn nhớ rất rõ: mỗi người may ra được hai bát cơm lưng, thức ăn chỉ là một miếng đậu phụ luộc hoặc rán sốt cà chua mặn. Hôm nào khá hơn thì có thêm miếng trứng, miếng thịt mỡ hay thìa lạc rang. Cả tuần, thậm chí cả tháng chúng tôi mới có vài bữa “có thịt” đúng nghĩa. Sữa thì gần như là thứ xa xỉ, không có nổi một hộp.
Vậy mà chúng tôi vẫn lớn lên, vẫn học hành, vẫn đi làm. Nhiều người trong số đó sau này vẫn thành đạt, thậm chí có người trở thành triệu phú, tỷ phú. Điều đó khiến tôi nghĩ nhiều về chuyện chi tiêu và tích lũy của người trẻ hiện nay. Tôi thấy nhiều gia đình trẻ bây giờ than phiền rằng chi phí cuộc sống quá đắt đỏ, lương thấp, không đủ chi tiêu, chứ đừng nói đến chuyện tiết kiệm. Thậm chí, có người thu nhập 30 triệu mà cuối tháng chẳng để dư được đồng nào.
Theo tôi, nếu muốn có cơ hội làm giàu, ít nhất trong 5 năm đầu bước vào thị trường lao động, mỗi người nên học cách tiết kiệm, trừ khi gia đình đã có sẵn nền tảng như vốn liếng, nhà cửa hay xe cộ. Giai đoạn đầu, bạn có thể chấp nhận khổ một chút, thiếu một chút. Tuổi trẻ ăn uống đạm bạc, không duy trì các thói quen như cà phê, thuốc lá, rượu bia thường xuyên thì cũng không ảnh hưởng gì đáng kể đến sức khỏe về lâu dài.
>> Vợ chồng lương 30 triệu vẫn tiết kiệm được 15 triệu một tháng ở Sài Gòn
Tôi tính thử, với tổng thu nhập từ lương của hai vợ chồng khoảng 40 triệu đồng mỗi tháng, tôi hoàn toàn có thể tiết kiệm 28 triệu. Như vậy, sau một năm có thể dành dụm gần 350 triệu đồng. Số tiền này nếu biết cách sử dụng như mua vàng, đầu tư chứng khoán khi có kiến thức, góp vốn làm ăn, hoặc đơn giản là gửi ngân hàng… đều có thể tạo thêm thu nhập.
Sau vài năm, nếu không có biến cố gì, tổng số tiền tích lũy và sinh lời có thể tiến gần mốc một tỷ đồng. Ngược lại, nếu chưa có khoản tiết kiệm ban đầu mà đã quen với việc chi tiêu thoải mái, ưu tiên ăn uống, hưởng thụ, thì rất khó để tạo nền tảng tài chính vững vàng.
Thực tế, chi phí sinh hoạt không phải lúc nào cũng cao như nhiều người nghĩ. Chỉ cần khoảng 100.000 đồng mỗi ngày đi chợ vẫn có thể đảm bảo bữa ăn đầy đủ: đậu khoảng 10.000 đồng; trứng 10.000 đồng; thịt, cá, tôm khoảng 50.000 đồng, rau 10.000 đồng, còn lại là gạo, dầu, mắm… Nếu mua ở chợ đầu mối cho cả tuần, khoảng 700.000 đồng, rồi chia ra từng ngày, thì vẫn có thể ăn uống đủ chất, không đến mức thiếu thốn.
Tôi chia sẻ câu chuyện này không phải để so sánh hay áp đặt, mà chỉ muốn nói rằng việc chấp nhận sống tiết kiệm có thể là nền tảng quan trọng để tạo ra những cơ hội lớn hơn về sau.
Tôi vừa có dịp ra Hà Nội công tác, di chuyển bằng đường hàng không. Tại sân bay Nội Bài, vì chưa kịp ăn gì nên tôi mua một ổ bánh mì với giá 200.000 đồng để ăn tạm. Trước khi gọi món, tôi đã xem kỹ menu nên không hề bất ngờ về giá. Lúc ấy tôi khá đói, lại tò mò muốn thử trải nghiệm đồ ăn ở sân bay nên quyết định mua. Dù vậy, khi cầm ổ bánh mì trên tay và ăn hết bữa, cảm giác đọng lại vẫn khá lấn cấn.
Ổ bánh mì thực tế không quá tệ, nhưng nếu so với rất nhiều hàng bánh mì ngoài phố với giá chỉ vài chục nghìn đồng thì chất lượng khó có thể nói là tương xứng với số tiền tôi đã bỏ ra. Tôi còn đùa với người bạn đi cùng rằng: "Chắc 10 K tiền bánh, còn `190 K là tiền chỗ ngồi".
Đây có lẽ cũng là cảm giác mà không ít người từng trải qua khi ăn uống ở sân bay Việt Nam. Chúng ta dường như đã mặc định rằng cứ vào sân bay thì mọi thứ sẽ đắt đỏ hơn rất nhiều, từ một ly cà phê cho đến một tô phở hay một chiếc bánh mì. Vì thế, nhiều người chọn ăn trước khi ra sân bay hoặc cố gắng nhịn đói để tiết kiệm.
Tôi từng trải nghiệm hoàn toàn khác ở một số sân bay của Thái Lan. Tôi đã nhiều lần quá cảnh hoặc chờ chuyến bay tại đây và khá bất ngờ khi giá đồ ăn ở sân bay Thái Lan không chênh lệch quá nhiều so với bên ngoài. Bạn có thể thưởng thức một phần pad Thái, xôi xoài, Tom Yum hay các món ăn địa phương với mức giá dễ chấp nhận, trong một không gian sạch sẽ, mát mẻ và tiện nghi.
Tôi vẫn nhớ cảm giác thích thú khi được ngồi trong sân bay mà vẫn có thể trải nghiệm ẩm thực bản địa một cách thoải mái. Với nhiều du khách quốc tế, đó thậm chí có thể là bữa ăn đầu tiên hoặc cuối cùng của họ trước khi đến hay rời khỏi một đất nước. Một bữa ăn ngon với mức giá hợp lý đôi khi lại là điều khiến người ta có thiện cảm với cả một điểm đến.
>> Bát phở bò giá 346.000 đồng ở sân bay đắt hay rẻ?
Trên nhiều diễn đàn du lịch, tôi còn thấy không ít bài viết hướng dẫn "food tour sân bay Thái Lan", giới thiệu những quầy hàng đáng thử ngay trong khu vực nhà ga. Đây là một hình thức quảng bá du lịch rất tự nhiên và hiệu quả. Du khách hào hứng chia sẻ trải nghiệm của mình, giúp lan tỏa hình ảnh thân thiện và hiếu khách của đất nước đó mà gần như không cần đến những chiến dịch truyền thông tốn kém.
Trong khi đó, sân bay thường được xem là "bộ mặt" của một quốc gia. Không phải ai cũng có nhiều thời gian để khám phá thành phố. Với khách quá cảnh hoặc những người chỉ có vài giờ chờ chuyến bay, sân bay chính là nơi duy nhất họ được trải nghiệm dịch vụ của đất nước mà mình đặt chân đến.
Tôi hiểu rằng chi phí vận hành tại sân bay luôn cao hơn bên ngoài. Tiền thuê mặt bằng, chi phí an ninh hay các yêu cầu về dịch vụ đều không hề nhỏ. Nhưng việc giá đồ ăn bị đội lên quá nhiều, đặc biệt là với những món ăn vốn được xem là bình dân như bánh mì, lại khiến trải nghiệm của hành khách trở nên kém tích cực hơn.
Một ổ bánh mì giá 200.000 đồng có thể không phải là vấn đề quá lớn với nhiều người có điều kiện kinh tế. Nhưng điều đáng nói là thông điệp mà nó gửi đến du khách. Chúng ta muốn họ nhớ về sân bay Việt Nam như một nơi có những món ăn ngon, giá cả hợp lý và đáng để trải nghiệm, hay chỉ đơn giản là nơi mà ai cũng phải chuẩn bị tinh thần khi "mọi thứ đều đắt"?
Tôi vẫn sẵn sàng trả nhiều tiền hơn bên ngoài khi ăn uống trong sân bay. Nhưng tôi mong rằng số tiền mình bỏ ra sẽ tương xứng với chất lượng món ăn và trải nghiệm nhận được. Biết đâu, một ngày nào đó, du khách quốc tế cũng sẽ rủ nhau đi "food tour sân bay Việt Nam" như cách họ đang làm với Thái Lan. Khi ấy, một chiếc bánh mì trong sân bay không chỉ là một món ăn, mà còn là một điểm cộng cho hình ảnh du lịch Việt.
Cháu tôi gần đây cũng "đu trend" leo núi chữa lành cùng một hội nhóm trekking trên Facebook. Tôi không phản đối hoạt động leo núi. Ở góc độ nào đó, được ra ngoài, rời xa màn hình điện thoại, hít thở không khí tự nhiên, vận động cơ thể cũng là những điều tốt. Nhưng điều khiến tôi băn khoăn là cách nhiều bạn trẻ đang tiếp cận hoạt động này: vội vàng, thiếu chuẩn bị và bị cuốn theo tâm lý muốn thử cảm giác mạnh, muốn "vượt giới hạn bản thân" cho bằng bạn bằng bè.
Cháu tôi vẫn là sinh viên, phần lớn thời gian ngồi trong phòng máy lạnh, học hành và giải trí đều qua màn hình, ít vận động, ít va chạm thực tế. Một ngày của cháu gắn với chiếc điện thoại nhiều hơn là với đất, nước hay nắng, gió. Vậy mà bỗng nhiên cháu lại đòi đi "chữa lành" bằng cách leo núi xuyên rừng vài ngày liên tiếp. Một người chưa từng quen với những vất vả thể chất, chưa hiểu rõ giới hạn của cơ thể mình, thì "chữa lành" bằng cách nào?
Bản thân tôi từ nhỏ đã quen với sông suối, đồi núi, rừng cây. Thế nhưng, nếu bảo tôi tham gia một chuyến leo núi kéo dài hai, ba ngày mà không có sự chuẩn bị trước, tôi cũng xin kiếu. Leo núi không phải là một buổi dã ngoại nhẹ nhàng. Nó đòi hỏi thể lực, kỹ năng định hướng, kinh nghiệm xử lý tình huống và cả sự hiểu biết về thời tiết, địa hình. Chỉ cần một sơ suất nhỏ cũng có thể dẫn đến hậu quả lớn.
Ngày nay, nhiều bạn trẻ lại tiếp cận hoạt động này qua những video viral đẹp mắt trên mạng xã hội. Trong đó, hành trình leo núi hiện lên như một trải nghiệm rất "chill": cảnh đẹp, bạn bè cười nói, check-in đỉnh cao. Nhưng phía sau những khung hình đó là mồ hôi, sự mệt mỏi, thậm chí là nguy hiểm - những thứ ít khi được kể đầy đủ. Khi chỉ nhìn thấy phần dễ dàng, người ta dễ lầm tưởng rằng ai cũng có thể làm được, chỉ cần có hứng là đi.
>> Gen Z bỏ việc lương 20 triệu vì 'nếu cả đời không rực rỡ thì sao'
Tôi không nghĩ giới trẻ sai khi muốn khám phá hay thử thách bản thân. Ngược lại, đó là một điều đáng khuyến khích. Nhưng thử thách không đồng nghĩa với liều lĩnh. Vượt giới hạn không có nghĩa là bỏ qua những chuẩn bị cơ bản. Một chuyến leo núi đúng nghĩa cần được lên kế hoạch kỹ càng: rèn luyện thể lực trước, trang bị kiến thức, đi cùng người có kinh nghiệm, hiểu rõ cung đường và giới hạn của chính mình.
Lạ một điều là cháu tôi vẫn còn sinh viên, ngồi trong phòng lạnh suốt ngày, cả ngày ôm điện thoại, chẳng phải động tay làm gì, không biết bị rách cái gì mà phải đi chữa lành? "Chữa lành" không phải là một trào lưu để chạy theo. Nó là một quá trình cá nhân, đôi khi rất đơn giản: thay đổi lối sống, vận động đều đặn, cân bằng lại nhịp sinh hoạt. Nếu chưa sẵn sàng, việc lao vào những hành trình khắc nghiệt chỉ để "check-in" hay chứng tỏ bản thân có thể khiến cái giá phải trả trở nên quá đắt.
Tôi chỉ mong cháu mình, và nhiều bạn trẻ khác, trước khi xách ba lô lên núi, hãy tự hỏi: mình đã thực sự chuẩn bị chưa, hay chỉ đang chạy theo một xu hướng nhất thời?
Tôi từng nghe không ít bạn bè cùng trang lứa nói về chuyện nhà cửa, đất đai của bố mẹ như một "khoản để dành" cho tương lai. Có người tính chuyện cưới vợ, sinh con dựa vào việc sau này sẽ được chia tài sản. Có người thậm chí còn trách bố mẹ vì không mua thêm nhà, không tích lũy đủ nhiều để con cái "đỡ vất vả". Nhưng trong gia đình tôi, bố mẹ lại có một quan điểm hoàn toàn khác.
Bố mẹ tôi có một căn nhà ở Hà Nội và hai mảnh đất ở ngoại thành. Với khối tài sản như vậy, nhiều người sẽ nghĩ hai anh em tôi chắc hẳn rất yên tâm vì sau này cũng sẽ có một phần thừa kế đáng kể. Thế nhưng, từ khi chúng tôi còn nhỏ đến lúc trưởng thành, bố mẹ luôn nói rất rõ: "Tất cả những gì bố mẹ làm ra là để yên tâm dưỡng già, để không phải phụ thuộc vào các con. Thế nên sau này, bố mẹ sẽ bán tài sản để tự lo cho mình. Bố mẹ chỉ có trách nhiệm lo cho các con ăn học đến khi trưởng thành. Còn cuộc sống sau này, các con phải tự lo lấy, đừng coi tài sản đó là của mình".
Lúc còn trẻ, thú thật tôi cũng từng thấy bố mẹ hơi cứng rắn. Nhìn nhiều gia đình mua nhà cho con, cho tiền mở cửa hàng hay hỗ trợ vài tỷ đồng để ổn định cuộc sống, đôi khi tôi cũng chạnh lòng. Tôi từng nghĩ nếu bố mẹ có điều kiện thì giúp con một chút cũng đâu có gì sai. Nhưng càng lớn, càng đi làm và chứng kiến nhiều câu chuyện xung quanh, tôi càng hiểu vì sao bố mẹ lại suy nghĩ như vậy.
Tôi từng gặp những người mới ngoài 30 tuổi nhưng đã mặc định nhà của bố mẹ rồi cũng sẽ là nhà của mình. Họ ngại cố gắng vì luôn nghĩ còn có "đường lui". Có người còn xảy ra mâu thuẫn với anh chị em chỉ vì tài sản của bố mẹ vẫn còn đó nhưng ai cũng muốn tính trước phần mình. Thậm chí, có gia đình bố mẹ vẫn khỏe mạnh nhưng con cái đã nhiều lần gây áp lực đòi sang tên nhà đất.
Mỗi lần chứng kiến những câu chuyện như vậy, tôi lại thấy cách dạy con của bố mẹ mình đáng trân trọng hơn. Bố mẹ không giàu đến mức có thể cho anh em tôi mọi thứ ngay từ đầu. Nhưng điều quý nhất mà họ cho chúng tôi là một tư duy sống độc lập. Ngay từ khi đi làm, tôi đã xác định rằng nếu muốn có nhà thì phải tự tích lũy, muốn có cuộc sống tốt hơn thì phải nâng cao năng lực của bản thân. Tôi chưa bao giờ dám nghĩ tài sản của bố mẹ là phương án dự phòng cho cuộc đời mình.
>> Tôi chậm hơn bạn bè 10 năm vì không có tài sản thừa kế của bố mẹ
Chính suy nghĩ ấy khiến tôi thấy nhẹ nhõm. Tôi không phải thấp thỏm xem sau này mình được chia bao nhiêu, cũng không có tâm lý so bì với anh em. Điều tôi quan tâm là làm sao để cuộc sống của mình ngày hôm nay tốt hơn ngày hôm qua. Đến khi bố mẹ lớn tuổi hơn, tôi càng thấm thía vì họ tự lo được cho mình, không trở thành gánh nặng của con cái.
Thực tế, tuổi già có rất nhiều khoản chi không ai lường trước được. Chi phí khám chữa bệnh, chăm sóc sức khỏe hay những biến cố bất ngờ đều có thể khiến số tiền tích góp cả đời nhanh chóng vơi đi. Nếu bố mẹ giữ tài sản để bảo đảm cuộc sống của chính mình, theo tôi, đó là một quyết định hoàn toàn hợp lý. Tài sản ấy trước hết là thành quả lao động của họ, và họ có quyền sử dụng nó để sống một tuổi già an yên, tự chủ.
Tôi cũng không đồng tình với quan điểm cho rằng bố mẹ có nhiều tài sản thì đương nhiên phải cho con càng sớm càng tốt. Làm cha mẹ không có nghĩa là phải hy sinh đến mức đánh đổi cả sự an toàn tài chính của tuổi già. Trách nhiệm của cha mẹ là nuôi con khôn lớn, cho con học hành, dạy con cách sống tử tế và tự lập. Còn trách nhiệm của con là tự xây dựng cuộc sống của chính mình.
Nếu sau này bố mẹ còn tài sản để lại, đó là điều may mắn chứ không phải điều hiển nhiên. Tôi nghĩ nhiều người trẻ ngày nay cần thay đổi cách nhìn về chuyện thừa kế. Đừng coi đó là quyền lợi mặc định, càng không nên lấy nó làm động lực hay điểm tựa cho cuộc đời mình. Khi còn trẻ, còn khỏe và còn thời gian, điều đáng làm nhất là học tập, làm việc và tích lũy cho chính bản thân thay vì tâm lý "sinh ra đã có sẵn". Đó mới là tài sản giá trị nhất mà cha mẹ có thể để lại cho con.