Theo Hãng tin Anadolu, phát biểu tại một cuộc họp báo ở trụ sở Liên hợp quốc (LHQ) ngày 30-4, ông Antonio Guterres cho biết bất chấp lệnh ngừng bắn mong manh giữa Mỹ và Iran, “các hệ lụy vẫn đang trở nên nghiêm trọng hơn theo từng giờ”.
Ông “quan ngại sâu sắc” việc quyền tự do hàng hải tại eo biển Hormuz bị hạn chế, nhấn mạnh điều này đang “cản trở việc vận chuyển dầu mỏ, khí đốt, phân bón và nhiều mặt hàng thiết yếu khác”, từ đó “làm tê liệt nền kinh tế toàn cầu”.
Ông Guterres nêu ra 3 kịch bản về hệ lụy kinh tế do gián đoạn tại eo biển Hormuz. Trong kịch bản tích cực nhất, khi các hạn chế được dỡ bỏ ngay lập tức, chuỗi cung ứng vẫn cần nhiều tháng để phục hồi, khiến sản lượng kinh tế suy giảm và giá cả duy trì ở mức cao trong thời gian dài.
Ở trường hợp này, tăng trưởng kinh tế toàn cầu năm nay sẽ giảm từ 3,4% xuống còn 3,1%, trong khi lạm phát tăng từ 3,8% lên 4,4%.
Tăng trưởng thương mại hàng hóa toàn cầu có thể giảm từ 4,7% năm ngoái xuống khoảng 2%, kèm theo những gián đoạn đáng kể trong chuỗi cung ứng.
Trong kịch bản thứ 2, nếu gián đoạn kéo dài đến giữa năm, tăng trưởng kinh tế toàn cầu có thể giảm còn 2,5%, lạm phát tăng lên 5,4%. Khoảng 32 triệu người có thể rơi vào cảnh nghèo đói và 45 triệu người khác đối mặt với nạn đói nghiêm trọng.
Trong kịch bản xấu nhất, nếu tuyến hàng hải chiến lược bị đóng đến hết năm, lạm phát toàn cầu có thể vượt 6%, trong khi tăng trưởng kinh tế giảm xuống còn 2%. Điều này sẽ kéo theo những tác động sâu rộng đến kinh tế, xã hội và ổn định chính trị, khiến thế giới đối mặt với nguy cơ “suy thoái toàn cầu”.
Theo Tân Hoa xã, Tổng thư ký Guterres kêu gọi các bên mở lại eo biển Hormuz. “Thông điệp của tôi gửi tới tất cả các bên là rõ ràng: quyền và tự do hàng hải cần được khôi phục ngay lập tức, phù hợp với nghị quyết 2817 của Hội đồng Bảo an. Hãy mở lại eo biển. Hãy để tàu thuyền được lưu thông. Hãy để nền kinh tế toàn cầu được ‘thở’ trở lại”, ông nêu.
Người đứng đầu Liên hợp quốc nhấn mạnh việc mở lại eo biển không chỉ là vấn đề kỹ thuật, mà cần bảo đảm hoạt động vận tải biển diễn ra “an toàn, ổn định và có thể được bảo hiểm”.
Ngoài ra, ông kêu gọi các bên kiềm chế, tránh hành động làm suy yếu thỏa thuận ngừng bắn, đồng thời nhấn mạnh đây là thời điểm cần đối thoại và tìm kiếm giải pháp hòa bình.
Tại đại hội đó, Triều Tiên vạch ra kế hoạch 5 năm mới nhằm ổn định và củng cố nền kinh tế, tập trung vào các ngành công nghiệp cơ bản, cung cấp điện và nâng cao mức sống. Dự kiến, Ban Chấp hành T.Ư đảng Lao động Triều Tiên sẽ triệu tập một phiên họp toàn thể vào cuối tháng này để tiến hành đánh giá về các chính sách được đề ra tại đại hội, theo Hãng tin Yonhap.
KCNA khẳng định "sức mạnh của lòng trung thành và tinh thần yêu nước, cùng với sự tự lực dựa trên khoa học và công nghệ" là những yếu tố dẫn đến thành công trên nhiều lĩnh vực, trong đó có than đá, xi măng và điện lực. Nhà lãnh đạo Triều Tiên Kim Jong-un đã coi khoa học và công nghệ là công thức then chốt để tăng sản lượng và kêu gọi đất nước "mở ra kỷ nguyên chuyển đổi mới" thông qua sự tự lực.
KCNA còn đưa tin sản lượng xi măng tăng tại các nhà máy lớn như Khu phức hợp Xi măng Sangwon, với sản lượng tháng 3 đạt 107% mục tiêu hằng tháng, trong khi sản lượng than đạt khoảng 106% so với cùng kỳ năm ngoái. Sản lượng điện cũng tăng lên nhờ cải thiện hiệu suất tại các nhà máy nhiệt điện và thủy điện.
Triều Tiên từng đối mặt với tình trạng thiếu điện kéo dài, nhưng một số phân tích gần đây, bao gồm cả hình ảnh vệ tinh được tờ The Wall Street Journal trích dẫn, cho thấy cường độ ánh sáng ban đêm đã phục hồi lên gấp khoảng 3 lần so với mức trong đại dịch Covid-19, theo Reuters.
"Để tuân thủ nguyên tắc an toàn hàng hải và tránh nguy cơ va phải thủy lôi, tất cả tàu thuyền dự định đi qua eo biển Hormuz cần sử dụng lộ trình thay thế khi lưu thông", Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) hôm nay ra thông báo.
IRGC cũng công bố các hướng dẫn về lộ trình ra vào eo biển, thay thế luồng chính qua tuyến hàng hải huyết mạch này.
Eo biển Hormuz là tuyến hàng hải chiến lược hẹp, có nơi chỉ rộng khoảng 33-38 km. Trước đây, luồng chính cho tàu chở dầu đi lại chỉ rộng khoảng 3 km, nằm giữa vịnh Ba Tư và vịnh Oman.
Hồi cuối tháng 3, IRGC đã cho phép một số tàu hàng, tàu dầu đi qua Hormuz dưới sự hướng dẫn, hộ tống của họ theo lộ trình đi qua lãnh hải Iran quanh đảo Larak, thay vì theo luồng chính của eo biển.
Việc Iran mở lại eo biển Hormuz được tiến hành sau thỏa thuận ngừng bắn kéo dài hai tuần đạt được với Mỹ vào đêm 7/4, rạng sáng 8/4, chỉ vài giờ trước khi tối hậu thư mà Tổng thống Donald Trump đưa ra cho Tehran hết hạn. Theo thỏa thuận, Iran đồng ý mở lại eo biển Hormuz trong thời gian ngừng bắn, nhưng tàu thuyền đi qua sẽ chịu sự giám sát của lực lượng vũ trang Iran và phải tuân thủ một số "biện pháp kỹ thuật".
Iran nói với các bên trung gian đàm phán rằng họ sẽ hạn chế số lượng tàu thuyền đi qua eo biển Hormuz xuống khoảng chục chiếc mỗi ngày. Theo công ty cung cấp và phân tích dữ liệu S&P Global Market Intelligence, chỉ 4 tàu được phép đi qua eo biển Hormuz hôm 8/4 sau khi thỏa thuận ngừng bắn được công bố, con số thấp nhất từ đầu tháng và giảm mạnh so với hơn 100 tàu mỗi ngày trước khi chiến sự nổ ra.
Các bên trung gian và môi giới hàng hải cũng cho biết Iran yêu cầu các tàu phải thỏa thuận trước về phí quá cảnh, sau đó thanh toán bằng tiền điện tử hoặc đồng nhân dân tệ. Mức phí phụ thuộc vào kích thước của tàu và bao gồm phí quá cảnh cơ bản, phí hộ tống an ninh và phí xử lý hành chính.
Các nhà khai thác vận tải biển cho biết mức phí thường được ấn định trước khoảng một tuần. Theo các bên môi giới và chủ tàu, khoản thanh toán có thể lên tới 2 triệu USD đối với một siêu tàu chở dầu có sức chứa khoảng hai triệu thùng.
Quan chức từ các nước Arab vùng Vịnh phản đối việc thu phí, cho rằng đề xuất của Iran vi phạm các hiệp ước quốc tế, như Công ước Liên Hợp Quốc về luật biển, vốn đảm bảo quyền tự do hàng hải qua các khu vực như eo biển Hormuz.
Luật hàng hải quốc tế không cho phép chính phủ các nước thu phí đối với việc đi lại qua các tuyến đường biển tự nhiên như eo biển Hormuz, eo biển Manche, Gibraltar và Malacca.
Các nhà sản xuất năng lượng vùng Vịnh kiên quyết phản đối bất kỳ thỏa thuận nào yêu cầu phải trả tiền cho Iran. Những bên trung gian hòa giải dự đoán yêu cầu của Iran sẽ làm phức tạp thêm các cuộc đàm phán trong những tuần tới nhằm hướng tới lệnh ngừng bắn lâu dài.
Truyền thông Iran hôm 8/4 đưa tin nước này đã tạm đóng trở lại eo biển Hormuz để phản ứng với việc Israel tiếp tục tấn công vào Lebanon, bất chấp thỏa thuận ngừng bắn.
Trong khi đó, Phó tổng thống Mỹ JD Vance cho rằng thỏa thuận ngừng bắn với Iran không bao gồm vấn đề Lebanon. Ông cảnh báo Tehran nên giữ lời hứa mở cửa eo biển Hormuz cho các tàu dầu lưu thông. "Thẳng thắn mà nói, nếu phá vỡ thỏa thuận, họ sẽ phải gánh những hậu quả nghiêm trọng", ông nói.
Huyền Lê (Theo AFP, Wall Street Journal, NY Times)
Ngày 18-6, Phó tổng thống Mỹ JD Vance đã có màn phản bác gay gắt hiếm thấy nhằm vào những tiếng nói chỉ trích thỏa thuận Mỹ - Iran từ phía Israel.
“Tổng thống Donald Trump là nguyên thủ quốc gia duy nhất trên toàn thế giới đang ủng hộ nhà nước Israel vào thời điểm này. Ông ấy cũng là người đứng đầu siêu cường thế giới.
Nếu tôi là thành viên nội các Israel, tôi sẽ không đi công kích người đồng minh hùng mạnh duy nhất mà tôi có trên toàn thế giới”, ông Vance nhấn mạnh và yêu cầu nội các Israel nên “tỉnh ngộ và nhìn thẳng vào thực tế”.
Về thỏa thuận với Iran, Phó tổng thống Vance xác nhận ngày 18-6 là ngày đầu tiên của giai đoạn 60 ngày đàm phán sau khi ký kết biên bản ghi nhớ.
Ông Vance nói rằng quân đội Mỹ đã cho phép ít nhất 12 tàu đi qua khu vực phong tỏa của Mỹ tại các cảng Iran vào ngày 18-6, cho thấy Washington “đang thực hiện phần cam kết của mình trong giai đoạn đầu của thỏa thuận”, theo Hãng tin AFP.
“Phía Iran phải thực hiện đúng cam kết. Nếu họ không thực hiện như chúng tôi đã nói trước đó, họ sẽ không được hưởng bất kỳ lợi ích nào từ thỏa thuận”, ông Vance nhấn mạnh.
Tuy nhiên, Phó tổng thống Vance từ chối tiết lộ ai sẽ tài trợ cho quỹ tái thiết 300 tỉ USD dành cho Iran, cũng như không nêu rõ tổng số tài sản đóng băng mà Tehran có thể nhận được theo các điều khoản của thỏa thuận.
Thông báo trên mạng xã hội X ngày 18-6, Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM) cho biết đã dỡ bỏ lệnh phong tỏa đối với toàn bộ hoạt động hàng hải ra vào các cảng và khu vực ven biển của Iran.
Tuy nhiên, CENTCOM khẳng định sẽ tiếp tục ở lại khu vực này để đảm bảo tất cả các điều khoản của thỏa thuận được thực thi đầy đủ.
Mỹ cũng cam kết không cản trở tàu thuyền đến và đi từ các cảng Iran trên vịnh Ả Rập và vịnh Oman.
Ngày 18-6, Hội đồng An ninh Quốc gia tối cao Iran cho biết đã chỉ đạo Cơ quan Quản lý eo biển vịnh Ba Tư cấp phép cho các tàu thương mại muốn đi qua eo biển Hormuz nhanh nhất có thể.
Theo Hãng thông tấn Tasnim, lãnh đạo Cơ quan Quản lý eo biển vịnh Ba Tư đã “được lệnh xử lý và phản hồi các yêu cầu một cách nhanh chóng và ưu tiên nhằm thực hiện các mục tiêu trong biên bản ghi nhớ với Mỹ”.
Phía Tehran khẳng định sẽ không thu phí từ các đơn vị và công ty nộp đơn yêu cầu qua eo biển trong vòng 60 ngày.
Ngày 18-6, Đại diện cấp cao phụ trách chính sách đối ngoại và an ninh của Liên minh châu Âu (EU) Kaja Kallas cho biết khối này sẽ xem xét vấn đề dỡ bỏ lệnh trừng phạt nhằm vào Iran khi nào đạt được thỏa thuận hạt nhân với Tehran, theo Đài Al Jazeera.
"Khi điều kiện cho phép, tất nhiên các quốc gia thành viên sẽ thảo luận về việc liệu dỡ bỏ trừng phạt có phù hợp hay không, nhưng chưa tới thời điểm đó", bà Kaja Kallas cho hay.
Hiện EU đang áp lệnh trừng phạt đa phương nhằm vào hơn 700 cá nhân và tổ chức tại Iran, bao gồm lệnh cấm đi lại và phong tỏa tài sản.
