1. Những con đường nhỏ và lở lói. Những dãy nhà mái tôn tường gỗ, từng là các khu gia binh của quân đội VNCH giờ được sử dụng làm khu tập thể cho cán bộ công nhân viên. Dân thì ở trong những ngôi nhà thưng ván, xung quanh là đất đỏ…
Thời khó khăn, chỗ nào có đất là cuốc lên trồng khoai lang và su su. Là nói mùa mưa, còn mùa khô thì chịu. Nước không có, không cây gì sống nổi. Cả chục năm sau đấy, khi tôi đã có gia đình thì trong cái bếp phía sau của phòng tập thể, chỗ quan trọng nhất là… 2 cái thùng phuy đựng nước. Ông bố vợ làm giám đốc chi nhánh điện huyện Ayun Pa (cũ), cách Pleiku 80 km, thi thoảng chở lên cho gia đình con gái bao gạo kèm cái thùng phuy đựng dầu chạy máy điện. Dùng hắc ín quét kỹ trong ngoài rồi chứa nước. Hồi ấy nhà nào có 2 cái thùng phuy như thế giống như có… ô tô bây giờ. Lại còn khen: thùng phuy quét hắc ín nước trong và ngọt, hơn hẳn thùng phuy quét xi măng…
Dân Pleiku khi ấy, không tính cán bộ công nhân viên, có 2 loại chính, một là buôn bán, mà xịn nhất là mấy cửa hàng vàng, đa phần gốc gác từ làng Kế Môn, Huế, lên từ khoảng những năm 1950, mấy hiệu thuốc tây, mấy quán phở, còn lại là dân lao động.
Tôi nhớ hồi ấy, sau mỗi cái xe đạp lạch xạch thường cột cái cuốc, con dao… là công cụ làm rẫy. Mỗi buổi sáng hàng đoàn xe đạp như thế tiến ra ngoại ô, đa phần là phụ nữ. Nam giới chủ yếu đi dò phế liệu. Cả cái sân bay Cù Hanh to uỳnh thế, bao nhiêu căn cứ chiến tranh từng lừng lững thế, vào tay họ, món nào ra món ấy hết. Những tấm ghi lỗ lát làm đường băng và cả đường cho ô tô chạy, những cây sắt 3 cạnh để làm cọc rào thép gai, và những cuộn thép gai được cuộn rất khéo… là sản phẩm của họ mỗi chiều, là nguồn thu nhập chính của rất nhiều gia đình. Làm ăn lớn hơn, nhiều người rủ nhau vào rừng sâu, lên tận Sa Thầy, Đăk Tô tìm xác máy bay, xe tăng, và thẻ bài của lính Mỹ.
Đấy là phố, còn mươi cây số ra ngoại ô là tới các làng bà con bản địa Tây nguyên, nơi mưa kéo dài cả tháng trời, nước cuồn cuộn đỏ…
Nói Gia Lai có đặc sản cà phê nhưng quả là bà con Jrai, Bahnar hồi ấy không uống cà phê, và cũng rất ít người trồng. Người Ê Đê ở Đắk Lắk trồng nhiều hơn. Cà phê là món của người Kinh, người ở phố. Dưới nông thôn không có, kể cả những ngôi làng nổi tiếng như làng S’tơ, tức làng Kông Hoa trong Đất nước đứng lên, nơi mà ngay sau chiến tranh, nhà nước đầu tư rất lớn để xây dựng một xã kiểu mẫu. Máy cày, máy bơm đưa vào, đưa người Kinh và người Tày phía bắc vào sống cùng.
Ngã ba Phù Đổng – Gia Lai trước đây và hiện nay
ẢNH: HUY TỊNH
Ra khỏi Pleiku 5 km là miên man đất đỏ chói chang, dã quỳ vàng rờm rợp. Vậy nên theo tôi, công trình vĩ đại nhất đối với Tây nguyên khi ấy là các hồ thủy lợi. Bên Đắk Lắk còn đắp đập cái hồ thủy lợi rất lớn bằng chính đất bazan nữa, mà tới giờ, nghe nói vẫn còn tác dụng. Gia Lai thì có hồ Ayun Hạ được thiết kế để tưới cho 13.500 ha, một sự đổi đời không ngờ, một tầm nhìn hết sức đúng đắn.
Và sau đấy là một loạt những hồ thủy lợi khác, đưa văn minh nương rẫy truyền thống hòa nhập với văn minh lúa nước của người Kinh.
2. Sự giao thoa kinh tế kéo theo sự giao thoa văn hóa, tạo nên ở Gia Lai một vùng văn hóa độc đáo. Ấy là nói khi chưa nhập tỉnh, giờ thành tỉnh Gia Lai mới, một sự giao thoa văn hóa hết sức thú vị đang, đã và sẽ diễn ra, trong đó, năm 2026 này là năm du lịch quốc gia do tỉnh Gia Lai đăng cai với slogan “Đại ngàn chạm biển xanh”.
Và tới lúc ấy, những cao su, cà phê, tiêu, chanh dây…, các loại cây quả có giá trị kinh tế cao sẽ còn dư địa phát triển mạnh nữa.
Theo thống kê tôi vừa có thì diện tích cà phê năm 2025 của tỉnh Gia Lai đạt khoảng 108.389 ha, sản lượng ước đạt 340.612 tấn. Trong đó, diện tích cà phê sản xuất theo tiêu chuẩn nông nghiệp tốt, nông nghiệp hữu cơ có chứng nhận là 56.691,04 ha. Vùng nguyên liệu cà phê cung cấp nguyên liệu chủ yếu cho 3 nhà máy chế biến cà phê trên địa bàn tỉnh, với tổng công suất 157.000 tấn/năm.
Diện tích chanh dây năm 2025 đạt khoảng 5.650 ha, sản lượng ước đạt 213.150 tấn. Trong đó, diện tích chanh dây sản xuất theo tiêu chuẩn nông nghiệp tốt, có chứng nhận VietGAP là hơn 1.153 ha. Chanh dây đã được cấp 48 mã số vùng trồng xuất khẩu/1.153 ha và 6 mã số cơ sở đóng gói chanh dây xuất khẩu, với tổng công suất 365 tấn quả tươi/ngày.
Diện tích rầu riêng năm 2025 đạt khoảng 9.262 ha, sản lượng ước đạt 57.725 tấn. Trong đó, diện tích sầu riêng sản xuất theo tiêu chuẩn nông nghiệp tốt, có chứng nhận GlobalGAP hơn 1.081 ha, tiêu chuẩn VietGAP hơn 741 ha…
Dẫu còn điều này điều kia chưa tương xứng, chưa như kỳ vọng, nhưng khi tỉnh xác định lấy du lịch là một trong 5 trụ cột phát triển kinh tế thì yếu tố bản sắc văn hóa dân tộc trở thành điểm nhấn quan trọng. Lâu nay ai cũng bảo phải giữ gìn, tôn trọng rồi khai thác, nhưng làm như thế nào thì vẫn mỗi nơi mỗi phách, mỗi người mỗi kiểu. Nên có lúc phát triển nóng quá, cái khối băng bản sắc có nguy cơ bị vỡ, cần có sự can thiệp kịp thời của nhà nước. Sự kiện tỉnh Gia Lai quyết định phá bỏ cái công trình bê tông gần chục tỉ đồng án ngữ mặt chính của núi lửa Chư Đang Ya, trả lại mặt bằng, giữ nguyên hiện trạng ngay trước tết năm rồi là một ví dụ.
3. Tôi rất quý cô bé Uyên Nie, người Ê Đê (Đắk Lắk), học Trường ĐH Văn hóa Nghệ thuật quân đội, lấy một anh bác sĩ người Jrai ở làng Kép, Ia Mơ Nông, Chư Păh cũ. Thay vì bắt chồng phải về nhà vợ theo phong tục, thì Uyên về quê chồng, và trở thành thủ lĩnh du lịch của làng, biến làng Kép thành một mô hình du lịch cộng đồng.
Đây là một sự đổi đời rất lớn, vì chúng ta biết người Tây nguyên bản địa chủ yếu đang sống với phương thức tự cung tự cấp, không có chợ, cần gì thì trao đổi hàng lấy hàng trong làng. Thế mà giờ, biến ngay ngôi làng mình, lối sống thường ngày của mình, công việc hằng ngày của mình… thành sản phẩm để thu hút du khách.
Trở lại chuyện cà phê trên đất này. Quả là tôi đã từng rất ngạc nhiên khi hồi mới lên Tây nguyên mà chả thấy cây cà phê đâu, hay chính xác là rất ít. Các quán cà phê cũng không nhiều như từng hình dung. Nhớ quán chúng tôi hay “ngồi đồng” mỗi sáng chủ nhật hồi ấy là cà phê Kim Liên của ông Giáp, một người đàn ông lịch thiệp di cư. Giờ mới đây nhất, trong hội nghị kêu gọi đầu tư do tỉnh Gia Lai tổ chức, ông Thái Như Hiệp, Chủ tịch kiêm Tổng giám đốc Công ty TNHH Vĩnh Hiệp, Gia Lai – một trong những doanh nghiệp dẫn đầu về xuất khẩu cà phê, thuộc Top 500 doanh nghiệp lớn nhất Việt Nam – đã trình bày hệ sinh thái chiến lược cho ngành cà phê thông qua 5 dự án trọng điểm với tổng vốn đầu tư hơn 710 triệu USD, tương đương khoảng 18.000 tỉ đồng.
Từ một cơ sở gia đình, Vĩnh Hiệp đã trở thành nhà xuất khẩu cà phê hàng đầu Việt Nam, hiện diện tại hơn 60 thị trường, đóng góp hơn 769 triệu USD trong niên vụ 2024 – 2025, chiếm 9,3% kim ngạch xuất khẩu cà phê của cả nước.
Ông Hiệp là người đưa ra thông điệp: “Việt Nam không chỉ xuất khẩu cà phê; chúng tôi muốn chia sẻ giá trị, bản sắc và tinh thần sáng tạo của người nông dân Việt Nam với thế giới”.
Và tôi, người có tròn 45 năm ở đất này, được coi là người Pleiku, trở thành một phần ký ức ở đây, nhiều khi đi lại những con đường cũ đã ngỡ ngàng trước những đổi thay…
Ngày 13/5, ông Nguyễn Văn Chính, Giám đốc Vườn quốc gia Cúc Phương, cho biết đơn vị vừa tiếp nhận 28 con rùa quý hiếm từ Viện Sinh thái quốc gia Hàn Quốc (NIE) tại sân bay Nội Bài.
Số rùa này thuộc 4 loài nguy cấp, quý hiếm đặc hữu của Việt Nam gồm rùa hộp trán vàng miền Bắc (Cuora galbinifrons), rùa hộp trán vàng miền Trung (Cuora bourreti), rùa sa nhân (Cuora mouhotii) và rùa đất Spengler (Geoemyda spengleri). Đây đều là những loài đang đối mặt nguy cơ tuyệt chủng ngoài tự nhiên do mất môi trường sống và nạn săn bắt, buôn bán trái phép.
Theo ông Kyuho Kang, chuyên gia của Viện Sinh thái quốc gia Hàn Quốc, số rùa trên bị cơ quan chức năng Hàn Quốc phát hiện tại sân bay quốc tế Incheon trong một vụ vận chuyển thú cưng trái phép từ Việt Nam sang Hàn Quốc.
Sau khi bị thu giữ, số rùa được đưa về trung tâm cứu hộ của NIE để chăm sóc và theo dõi sức khỏe. Phía Hàn Quốc sau đó phối hợp với các tổ chức bảo tồn và cơ quan chức năng Việt Nam hoàn tất thủ tục đưa rùa về nước. "Chúng tôi hy vọng những con rùa này sẽ tiếp tục được phục hồi, tái hoang dã và có thể trở lại môi trường sống tự nhiên trong tương lai", ông Kyuho Kang nói tại lễ bàn giao.
Việc vận chuyển và bàn giao được thực hiện dưới sự giám sát của cơ quan kiểm dịch và các tổ chức bảo tồn quốc tế, tuân thủ quy định của Công ước CITES về buôn bán quốc tế động, thực vật hoang dã nguy cấp.
Ngay sau khi hoàn tất thủ tục tại sân bay, toàn bộ số rùa được đưa về trung tâm cứu hộ của Vườn quốc gia Cúc Phương để cách ly, theo dõi sức khỏe và đánh giá khả năng thích nghi.
Theo ông Nguyễn Văn Chính, những con đủ điều kiện sẽ được đưa vào chương trình nhân nuôi bảo tồn hoặc tái thả về tự nhiên trong thời gian tới. "Việc đưa các loài rùa quý hiếm về nước lần này cho thấy trách nhiệm chung của cộng đồng quốc tế trong ngăn chặn buôn bán động vật hoang dã xuyên biên giới", ông Chính nói.
Ông Lê Trọng Đạt, Trưởng phòng Khoa học và Hợp tác quốc tế của Vườn quốc gia Cúc Phương, cho biết Việt Nam là một trong những quốc gia có đa dạng sinh học cao, trong đó rùa giữ vai trò quan trọng với hệ sinh thái rừng và đất ngập nước. Rùa giúp duy trì cân bằng sinh thái, kiểm soát các mắt xích trong chuỗi thức ăn nhưng cũng là nhóm động vật dễ bị tổn thương bởi nạn săn bắt và buôn bán trái phép.
Các chuyên gia bảo tồn nhận định Việt Nam hiện vẫn là điểm nóng về buôn bán động vật hoang dã trái phép tại Đông Nam Á. Nhiều loài rùa quý bị săn bắt để phục vụ nhu cầu nuôi thú cưng, làm cảnh hoặc vận chuyển xuyên biên giới.
Việc hồi hương 28 con rùa lần này được kỳ vọng góp phần phục hồi quần thể rùa quý ngoài tự nhiên và nâng cao nhận thức cộng đồng về bảo vệ động vật hoang dã.
Vườn quốc gia Cúc Phương rộng hơn 22.200 ha, nằm trên địa bàn các tỉnh Ninh Bình, Thanh Hóa và Phú Thọ. Đây là vườn quốc gia đầu tiên của Việt Nam, được thành lập năm 1962, nổi tiếng với hệ sinh thái rừng mưa nhiệt đới và các chương trình cứu hộ, bảo tồn động vật hoang dã.
Tại cuộc họp ứng phó bão Maysak chiều 3/7, ông Mai Văn Khiêm, Giám đốc Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn quốc gia, đánh giá có trên 70% khả năng bão đi qua Bắc Vịnh Bắc Bộ, ảnh hưởng khu vực phía bắc Quảng Ninh trước khi đi vào Quảng Tây (Trung Quốc). Dù vậy, hướng di chuyển của bão vẫn còn biến động do phụ thuộc vào diễn biến của áp cao cận nhiệt đới.
Đây là kịch bản được cơ quan khí tượng lựa chọn làm cơ sở để các bộ, ngành và địa phương xây dựng phương án ứng phó. Tuy nhiên, quỹ đạo bão vẫn còn khả năng thay đổi do phụ thuộc vào diễn biến của áp cao cận nhiệt đới.
Đến 13h ngày 3/7, tâm bão Maysak cách đảo Hải Nam (Trung Quốc) khoảng 90 km về phía nam, mạnh cấp 8-9, giật cấp 11 và di chuyển chậm theo hướng tây tây bắc với tốc độ khoảng 7 km/h. Bão đang hoạt động trong điều kiện thuận lợi để tiếp tục mạnh lên cuối cấp 9 đầu cấp 10 khi nhiệt độ mặt nước biển khoảng 30 độ C và đứt gió tầng cao không lớn.
"Điều còn nhiều bất định hiện nay không phải cường độ mà là hướng và tốc độ di chuyển của bão", ông Khiêm nói. Nếu áp cao cận nhiệt đới rút nhanh hơn dự báo, bão sẽ chuyển hướng lên phía bắc và đi vào Quảng Tây (Trung Quốc), làm giảm tác động đến đất liền Bắc Bộ.
Theo tính toán của Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia, nếu giữ tốc độ hiện nay, bão sẽ đi vào Vịnh Bắc Bộ trong đêm nay rạng sáng mai và bắt đầu ảnh hưởng khu vực đất liền từ chiều 4/7.
Theo kịch bản có xác suất cao nhất, Vịnh Bắc Bộ, gồm Bạch Long Vĩ, Vân Đồn, Cô Tô, Cát Hải và Hòn Dấu sẽ có gió mạnh cấp 8-9, giật cấp 11, sóng cao 2-4 m. Từ chiều 4/7, ven biển Quảng Ninh, Hải Phòng và Hưng Yên có gió mạnh cấp 6-7, vùng gần tâm bão cấp 8, giật cấp 10; sóng cao 2-3 m kết hợp nước dâng 0,2-0,4 m có thể gây ngập cục bộ tại các cửa sông và vùng trũng thấp ven biển.
Ông Mai Văn Khiêm cho rằng mưa lớn mới là nguy cơ đáng lo ngại nhất do hoàn lưu bão. Từ đêm 3 đến hết ngày 5/7, Đông Bắc Bộ có mưa phổ biến 100-250 mm; riêng Quảng Ninh, Lạng Sơn, Hải Phòng và Bắc Ninh có thể đạt 200-300 mm, cục bộ trên 500 mm. Một số nơi có khả năng xuất hiện 200 mm mưa chỉ trong 12-24 giờ.
Trong bối cảnh Đông Bắc Bộ vừa trải qua nhiều đợt mưa, đất đã bão hòa nước, nguy cơ lũ quét và sạt lở đất tại các khu vực miền núi, đặc biệt ở Quảng Ninh, Lạng Sơn và Hải Phòng, được đánh giá ở mức cao đến rất cao. Từ ngày 4/7, lũ trên các sông khu vực Đông Bắc Bộ dự kiến lên từ 3-6 m, một số sông ở Lạng Sơn và Cao Bằng có thể đạt hoặc vượt báo động 2.
Dù khả năng cao tâm bão không đi sâu vào đất liền Việt Nam, ông Khiêm lưu ý hoàn lưu Maysak vẫn có thể gây mưa lớn, giông, lốc, sét và gió giật mạnh trên diện rộng ở Bắc Bộ, vì vậy các địa phương không được chủ quan.
Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Nguyễn Hoàng Hiệp nhận định dù Maysak được dự báo không phải cơn bão quá mạnh và nhiều khả năng không đi sâu vào đất liền, các địa phương không được chủ quan. Đây là cơn bão đầu tiên trên Biển Đông trong năm nay, diễn biến đường đi vẫn còn có thể thay đổi, trong khi hoàn lưu bão có nguy cơ gây mưa lớn, giông lốc trên diện rộng.
Theo thứ trưởng, bão xuất hiện đúng dịp cuối tuần, thời điểm lượng khách du lịch và tàu thuyền hoạt động trên biển tăng cao. Ông yêu cầu Quảng Ninh, Hải Phòng cùng các địa phương ven biển nhanh chóng kiểm đếm, kêu gọi tàu thuyền vào nơi tránh trú an toàn; kiểm soát chặt hoạt động của tàu chở khách, tàu du lịch, các tuyến ra đảo. Các địa phương phải tăng cường thông tin cảnh báo để người dân không chủ quan trước diễn biến của bão.
Vùng miền núi và trung du Bắc Bộ cũng cần rà soát các khu vực có nguy cơ ngập lụt, lũ quét, sạt lở đất; chuẩn bị phương án sơ tán người dân khỏi vùng nguy hiểm khi cần thiết. Mưa do hoàn lưu bão có thể tập trung trong thời gian ngắn với cường suất lớn và nhiều khu vực đã có mưa trước đó nên gia tăng nguy cơ thiên tai. "Nếu thấy không bảo đảm an toàn thì phải kiên quyết di dời người dân, không để xảy ra thiệt hại về người", ông nhấn mạnh.
Để ứng phó với bão, bộ đội biên phòng đã thông báo kiểm đếm và hướng dẫn 56.240 phương tiện với 249.184 người chủ động tránh vùng nguy hiểm. Đến chiều 3/7, Quảng Ninh, Ninh Bình và Hưng Yên đã cấm biển.
Từ Quảng Ninh đến Thanh Hóa hiện có hơn 140.700 ha nuôi trồng thủy sản, gần 29.100 lồng bè và hơn 3.200 chòi canh nằm trong vùng có nguy cơ chịu ảnh hưởng của bão. Khu vực này cũng còn 31 vị trí đê điều xung yếu, 5 công trình đê, cống đang thi công và 77 hồ thủy lợi xuống cấp, cần được theo dõi, gia cố để bảo đảm an toàn.
Mưa lớn do hoàn lưu bão đe dọa hơn 338.000 ha lúa mùa ở Bắc Bộ đang trong giai đoạn mới cấy và đẻ nhánh. Nếu mưa lớn kéo dài gây ngập sâu trên hai ngày, nhiều diện tích tại Hải Phòng, Hưng Yên, Ninh Bình, Bắc Ninh và các địa phương lân cận có thể bị ảnh hưởng.
Sở Xây dựng TP.HCM vừa có văn bản gửi Bộ Xây dựng và Cục Đường bộ Việt Nam phản ánh một số khó khăn trong công tác quản lý, bình ổn giá cước vận tải đường bộ, đồng thời đề xuất nhiều giải pháp tháo gỡ cho doanh nghiệp.
Theo Sở Xây dựng thành phố, chi phí nhiên liệu hiện chiếm khoảng 30-40% tổng chi phí hoạt động của đơn vị kinh doanh vận tải. Trong khi đó, giá nhiên liệu biến động mạnh thời gian qua đã tạo áp lực lớn đến chi phí vận hành.
"Nhiều doanh nghiệp phải cắt giảm từ 20 - 70% số chuyến, thậm chí hoạt động cầm chừng hoặc bù lỗ", văn bản nêu.
Trước thực tế này, Sở Xây dựng thành phố kiến nghị Bộ Xây dựng xem xét miễn, giảm phí sử dụng đường bộ, phí sử dụng dịch vụ đường bộ phù hợp với tình hình thực tế.
Đồng thời cơ quan chức năng cần nghiên cứu cơ chế giãn, giảm một số nghĩa vụ tài chính trong giai đoạn khó khăn nhằm hỗ trợ doanh nghiệp vận tải duy trì hoạt động.
Sở cũng đề xuất Cục Đường bộ Việt Nam nghiên cứu xây dựng và triển khai hệ thống cơ sở dữ liệu quốc gia về kê khai giá cước vận tải đường bộ, kết nối đồng bộ giữa Trung ương và địa phương, phục vụ công tác quản lý và dự báo thị trường trước biến động giá nhiên liệu.
Đối với hoạt động vận tải hành khách theo tuyến cố định, Sở Xây dựng thành phố kiến nghị xem xét đề xuất các địa phương chỉ đạo đơn vị quản lý bến xe báo cáo Sở Tài chính để thực hiện miễn, giảm giá dịch vụ xe ra, vào bến xe khách, tạo sự thống nhất trong triển khai.
Ngoài ra nhằm đảm bảo ổn định hoạt động vận tải tuyến cố định, Sở Xây dựng thành phố đề xuất tạm thời chưa xử lý thu hồi thông báo đăng ký khai thác tuyến đối với các đơn vị thực hiện từ 50% số chuyến đã đăng ký trong một tháng.
