Ngày 5-5, Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio thông báo trước báo giới tại Nhà Trắng về chiến dịch quân sự nhằm vào Iran: “Chiến dịch đã kết thúc. Đối với Chiến dịch Cuồng nộ (Epic Fury), như Tổng thống Donald Trump đã thông báo với Quốc hội Mỹ, chúng tôi đã xong giai đoạn đó. Giờ chúng tôi chuyển sang Dự án Tự do (Project Freedom)”.
Khi thỏa thuận ngừng bắn giữa Mỹ và Iran có hiệu lực cách đây một tháng, Tổng thống Donald Trump đã nói khá thẳng thắn rằng nếu Iran không chấm dứt chương trình hạt nhân hoặc không mở lại eo biển Hormuz, các máy bay ném bom của Mỹ sẽ lại cất cánh.
“Nếu không có thỏa thuận, giao tranh sẽ tiếp diễn” – ông nói, nhấn mạnh rõ ràng rằng đây chỉ là một khoảng tạm dừng.
Nhưng theo Ngoại trưởng Marco Rubio, hóa ra cuộc chiến đã kết thúc vào một thời điểm nào đó sau khi lệnh ngừng bắn có hiệu lực, ít nhất là theo những gì ông nói với báo giới tại Nhà Trắng vào ngày 5-5. “Chúng tôi đã đạt được các mục tiêu của chiến dịch đó” – ông giải thích.
Nhà ngoại giao Mỹ cho biết Washington đã hoàn tất các cuộc tấn công nhằm vào Iran, và giờ Mỹ sẽ chuyển sang thế “phòng thủ”, tập trung nhiều hơn vào việc khôi phục lưu thông thương mại qua eo biển Hormuz.
Nỗ lực mở lại eo biển Hormuz, theo ông Rubio, hiện hoàn toàn mang tính phòng thủ và nhân đạo, và chỉ dẫn đến đối đầu quân sự trực tiếp với Iran nếu tàu Mỹ bị tấn công trước.
Tuy nhiên, cũng trong ngày 5-5, ông Trump lại thông báo tạm dừng cả “Dự án Tự do” (vốn mới được triển khai một ngày và chỉ đưa được một số ít tàu qua eo biển Hormuz) trong thời gian ngắn, viện dẫn những tiến triển lớn hướng tới việc đạt được thỏa thuận với Iran.
Đối với Nhà Trắng, đây là “những bước nhảy vọt về mặt ngôn từ” mới nhất nhằm đẩy cuộc chiến với Iran vào dĩ vãng. Cuộc chiến này đã gây ra cuộc khủng hoảng chính trị lớn nhất trong nhiệm kỳ tổng thống của ông Trump, theo báo New York Times.
Nhưng việc tuyên bố như vậy không có nghĩa cuộc chiến thật sự đã kết thúc. Tên lửa vẫn bay khi Mỹ tìm cách “dẫn đường” tàu thuyền qua eo biển Hormuz. Cả hai bên đều khẳng định kiểm soát hoạt động qua lại tại tuyến đường thủy này.
Theo báo New York Times, cả ông Trump và ông Rubio đều có nhiều lý do để tuyên bố chiến dịch quân sự nhằm vào Iran đã kết thúc vào một thời điểm không rõ ràng gần đây. Bất kỳ tuyên bố nào về việc cuộc chiến đã kết thúc đều là sự thay đổi chiến lược căn bản.
Trước hết, các nghị sĩ tại Quốc hội Mỹ ngày càng gây sức ép liên quan đến Đạo luật Quyền hạn chiến tranh năm 1973, vốn yêu cầu phải có sự chấp thuận từ Quốc hội để tiếp tục nếu quân đội Mỹ tham chiến quá 60 ngày.
Tuần trước Tổng thống Trump thông báo với Quốc hội Mỹ rằng thỏa thuận ngừng bắn giữa Mỹ và Iran đồng nghĩa với việc ông không vượt quá thời hạn 60 ngày theo quy định của Đạo luật Quyền hạn chiến tranh.
Ông Trump cũng cho biết trong một bức thư gửi Quốc hội rằng trong thời gian ngừng bắn, bắt đầu từ ngày 8-4, cuộc chiến đã “chấm dứt”.
“Bức thư của ông Trump là một nỗ lực khá rõ ràng nhằm ‘lách’ Đạo luật Quyền hạn chiến tranh” – trang Vox bình luận.
Ngoài ra, nội bộ cử tri ủng hộ ông Trump cũng ngày càng chia rẽ về việc liệu ông có đi ngược lại cam kết đưa nước Mỹ ra khỏi các cuộc chiến kéo dài hay không.
Cần lưu ý ông Trump từng hoãn chuyến thăm Trung Quốc để bảo đảm rằng cuộc chiến sẽ kết thúc, nước Mỹ giành chiến thắng và eo biển Hormuz được mở lại trước khi ông đáp xuống Bắc Kinh. Với tuyên bố chiến dịch quân sự đã kết thúc, tuần tới ông sẽ đáp xuống Trung Quốc.
Giờ đây chính quyền ông Trump chuyển sang chiến dịch “Dự án Tự do”. Với các phát biểu ngày 5-5, Ngoại trưởng Marco Rubio đã cố gắng làm rõ sự khác biệt giữa chiến dịch tấn công Iran và nỗ lực mới nhất của Hải quân Mỹ trong việc dẫn các tàu thương mại qua eo biển Hormuz.
Bất chấp tuyên bố của ông Rubio rằng Mỹ đã đạt các mục tiêu trong chiến dịch quân sự nhằm vào Iran, thực tế lại khác.
Trong 38 ngày tác chiến cường độ cao, Mỹ đã tấn công khoảng 13.000 mục tiêu, theo số liệu của Lầu Năm Góc. Nhưng phá hủy các mục tiêu này không phải là điều duy nhất Mỹ muốn. Chính ông Trump, trong những giờ đầu ngày 28-2, đã nêu ra 5 mục tiêu lớn trong đoạn video gửi tới người dân Mỹ.
Mục tiêu đầu tiên là bảo đảm Iran “không bao giờ có vũ khí hạt nhân”. Ông nói thêm các mục tiêu khác là: phá hủy tên lửa đạn đạo và bệ phóng của Iran, đánh chìm hải quân Iran, chấm dứt việc Iran hỗ trợ các nhóm như Hezbollah và Hamas, và cuối cùng là tạo điều kiện để người dân Iran lật đổ chính phủ. “Giờ phút tự do của các bạn đã đến” – ông tuyên bố khi đó.
Hải quân Iran rõ ràng đã bị suy yếu, như ông Trump thường nhấn mạnh. Nhưng đó là mục tiêu duy nhất có thể coi là đã đạt được. Cho đến nay, kho dự trữ hạt nhân của Iran vẫn chưa bị ảnh hưởng, và cũng chưa có thỏa thuận nào về việc đưa số uranium làm giàu ra khỏi nước này.
Theo các đánh giá từ phía Mỹ, hơn một nửa số tên lửa và bệ phóng của Iran vẫn còn tồn tại. Còn việc Iran dừng hỗ trợ các lực lượng ủy nhiệm hay không thì vẫn quá sớm để kết luận. Ông Trump cũng đã không còn nói đến thay đổi chế độ ở Iran, thậm chí có lúc khẳng định ông chưa từng kêu gọi điều đó.
Phát biểu trong một cuộc phỏng vấn trên sóng truyền hình quốc gia ngày 17/6, Chủ tịch Quốc hội kiêm trưởng phái đoàn đàm phán Iran Mohammad Bagher Ghalibaf khẳng định "eo biển Hormuz sẽ không trở lại tình trạng như trước khi xung đột nổ ra".
"Iran có quyền chủ quyền đối với eo biển Hormuz và tất nhiên chúng tôi sẽ thu tiền dịch vụ", ông nói.
Theo bản ghi nhớ giữa Mỹ và Iran, Tehran sẽ cho phép các tàu thương mại qua lại eo biển an toàn mà không phải nộp phí chỉ trong 60 ngày. Sau đó, Iran sẽ "tiến hành đối thoại" với Oman "để xác định việc quản lý và các dịch vụ hàng hải trong tương lai" tại Hormuz trên cơ sở thảo luận với các quốc gia vùng Vịnh khác.
Tổng thống Donald Trump từng nhiều lần nhấn mạnh rằng eo biển Hormuz phải được mở miễn phí cho tàu thuyền qua lại sau khi chiến sự kết thúc.
Bản ghi nhớ nêu rõ các cuộc thảo luận về cách quản lý Hormuz phải "phù hợp với luật pháp quốc tế hiện hành và quyền chủ quyền của các quốc gia ven biển thuộc eo biển".
Một quan chức cấp cao Mỹ thừa nhận Iran nhiều khả năng sẽ "khẳng định quyền của mình một cách quyết liệt nhất có thể" trong các cuộc thảo luận khu vực về cách quản lý Hormuz. Tuy nhiên, ông lưu ý thêm rằng các quốc gia vùng Vịnh khác "sẽ không bao giờ chấp nhận một thỏa thuận không cho phép qua lại miễn phí".
Mỹ bắt đầu dỡ bỏ lệnh phong tỏa đối với các cảng của Iran ngay sau khi ký bản ghi nhớ và sẽ chấm dứt hoàn toàn lệnh phong tỏa này trong vòng 30 ngày.
Trước khi Mỹ và Israel tấn công Iran ngày 28/2, tàu thuyền đều qua lại Hormuz tự do mà không phải chịu bất kỳ khoản phí hay điều kiện nào. Tuy nhiên, Tehran đã tìm cách áp đặt quyền kiểm soát đối với eo biển ngay sau khi xung đột bùng phát.
Lượng tàu thuyền qua lại Hormuz không thay đổi đáng kể từ khi Mỹ và Iran thông báo đạt được thỏa thuận hôm 14/6. Theo công ty cung cấp dữ liệu và phân tích hàng hải Kpler, chỉ có 6 tàu chở dầu trong 13 tàu thương mại đi qua Hormuz hôm 16/6. Trước xung đột, mỗi ngày có hơn 100 tàu thuyền qua lại eo biển.
Trung tâm Thông tin Hàng hải Chung do Mỹ điều hành hồi đầu tuần đã hạ mức độ rủi ro đối với các tàu thuyền qua Hormuz từ "nghiêm trọng" xuống "đáng kể". Họ cảnh báo các hãng vận tải rằng nguy cơ bị tấn công vẫn rất cao, dù vậy hành động của Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) "đã bớt thất thường hơn".
AP dẫn thông báo của Hãng Blue Origin cho biết tên lửa New Glenn đã nổ tung trong quá trình thử nghiệm đốt động cơ trước vụ phóng vệ tinh được lên kế hoạch cho tuần sau. Không ai bị thương trong sự cố.
Cũng theo hãng tin này, vào khoảng 21 giờ tối 28.5 (giờ địa phương), nhiều ngôi nhà tại Mũi Canaveral và Cocoa Beach (bang Florida) đồng loạt rung chuyển, khiến người dân đổ lên mạng xã hội để tìm hiểu chuyện gì vừa xảy ra.
Tổ hợp phóng số 36, nơi đặt tên lửa New Glenn, có thể quan sát từ bãi biển gần đấy, và mạng xã hội nhanh chóng xuất hiện những hình ảnh và đoạn clip ghi lại cảnh vụ nổ với quả cầu lửa màu cam.
"Còn quá sớm để biết nguyên nhân nhưng chúng tôi đã bắt tay vào cuộc điều tra", tỉ phú Bezos thông báo trên X, thêm rằng đó quả là ngày khó khăn cho Blue Origin.
Trước đó, tên lửa New Glenn đã tạm ngưng phóng sau khi đưa một vệ tinh vào nhầm quỹ đạo hồi tháng 4 vì trục trặc động cơ.
Vụ phóng hồi tháng 4 cũng đánh dấu lần phóng thứ 3 của tên lửa đẩy được Blue Origin kỳ vọng sẽ đưa các tàu đổ bộ của Cơ quan Hàng không Vũ trụ Mỹ (NASA) lên mặt trăng. Trong số này có cả tàu đổ bộ sẽ đưa các phi hành gia đặt chân lên bề mặt vệ tinh tự nhiên của trái đất.
Trước khi xảy ra những sự cố gần đây, Blue Origin đi đúng tiến độ hướng đến mục tiêu phóng thử nguyên mẫu tàu đổ bộ mặt trăng vào mùa thu năm nay.
Hồi đầu tuần, NASA đã ký với Blue Origin hợp đồng trị giá hàng trăm triệu USD để phóng bộ đôi xe tự hành trên mặt trăng trong vài năm tới, theo một phần của chương trình Artemis.
Giám đốc NASA Jared Isaacman hứa hẹn sẽ cung cấp thông tin về bất kỳ ảnh hưởng nào xảy ra cho chương trình Artemis, bao gồm căn cứ trên mặt trăng, theo sau trục trặc xảy ra cho tên lửa của Blue Origin.
IRGC cũng chỉ trích điều mà họ gọi là “sự khăng khăng bất thường” của Tổng thống Mỹ Donald Trump về việc phải ký thỏa thuận với Iran vào ngày 14-6, theo Đài CNN.
Theo IRGC, mốc thời gian này chỉ là “một phép thử đối với nhóm đàm phán Iran”. Dù vậy, ông Trump vẫn tuyên bố sẽ ký thỏa thuận bất chấp phía Tehran đã “nói rõ rằng bản ghi nhớ vẫn chưa được hoàn tất và việc ký kết vào chủ nhật (14-6) chắc chắn sẽ không diễn ra”.
Trong một bài đăng trên ứng dụng Telegram, nhóm đàm phán Iran cho rằng nhà lãnh đạo Mỹ có ý định lên kế hoạch cho lễ ký kết thỏa thuận với Tehran trùng với sinh nhật của ông vào 14-6.
Một số nhà đàm phán Iran nhận định “sự khăng khăng” phải ký kết thỏa thuận của Tổng thống Trump có thể xuất phát từ mong muốn biến sự kiện này trở thành một cột mốc mang tính biểu tượng, cũng như quảng bá nó thành một sự kiện truyền thông cá nhân.
Bên cạnh đó, người phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran Esmaeil Baghaei đã bác bỏ một số thông tin cho rằng thành phố Geneva (Thụy Sĩ) sẽ là nơi ký kết thỏa thuận hòa bình Mỹ - Iran.
“Cần chờ đợi thời điểm chính xác diễn ra lễ ký kết. Tuy nhiên hiện không có kế hoạch nào về việc đi đến Geneva hay bất kỳ địa điểm nào khác trong vài ngày tới”, Hãng thông tấn Tasnim dẫn lời ông Baghaei.
Tehran cho hay hai bên vẫn chưa chốt cách thức tổ chức lễ ký kết. Các phương án được giới chức Mỹ và Iran đưa ra bao gồm việc ký kết trực tuyến, sau đó có thể tổ chức ký kết trực tiếp vào một thời điểm khác.
Về phía Mỹ, Tổng thống Trump khẳng định thỏa thuận với Iran nhằm chấm dứt chiến tranh ở Trung Đông sẽ được ký kết trong ngày 14-6. Eo biển Hormuz chiến lược sẽ “mở cửa toàn bộ” ngay sau đó.
Dù nhấn mạnh sẽ ký kết thỏa thuận với Iran vào cuối tuần này, nhưng hiện tại lịch trình ngày 14-6 của ông Trump không có hoạt động nào liên quan đến việc ký kết thỏa thuận với Iran, theo Đài Al Jazeera.
