Ngày 5-5, Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio thông báo trước báo giới tại Nhà Trắng về chiến dịch quân sự nhằm vào Iran: “Chiến dịch đã kết thúc. Đối với Chiến dịch Cuồng nộ (Epic Fury), như Tổng thống Donald Trump đã thông báo với Quốc hội Mỹ, chúng tôi đã xong giai đoạn đó. Giờ chúng tôi chuyển sang Dự án Tự do (Project Freedom)”.
Khi thỏa thuận ngừng bắn giữa Mỹ và Iran có hiệu lực cách đây một tháng, Tổng thống Donald Trump đã nói khá thẳng thắn rằng nếu Iran không chấm dứt chương trình hạt nhân hoặc không mở lại eo biển Hormuz, các máy bay ném bom của Mỹ sẽ lại cất cánh.
“Nếu không có thỏa thuận, giao tranh sẽ tiếp diễn” – ông nói, nhấn mạnh rõ ràng rằng đây chỉ là một khoảng tạm dừng.
Nhưng theo Ngoại trưởng Marco Rubio, hóa ra cuộc chiến đã kết thúc vào một thời điểm nào đó sau khi lệnh ngừng bắn có hiệu lực, ít nhất là theo những gì ông nói với báo giới tại Nhà Trắng vào ngày 5-5. “Chúng tôi đã đạt được các mục tiêu của chiến dịch đó” – ông giải thích.
Nhà ngoại giao Mỹ cho biết Washington đã hoàn tất các cuộc tấn công nhằm vào Iran, và giờ Mỹ sẽ chuyển sang thế “phòng thủ”, tập trung nhiều hơn vào việc khôi phục lưu thông thương mại qua eo biển Hormuz.
Nỗ lực mở lại eo biển Hormuz, theo ông Rubio, hiện hoàn toàn mang tính phòng thủ và nhân đạo, và chỉ dẫn đến đối đầu quân sự trực tiếp với Iran nếu tàu Mỹ bị tấn công trước.
Tuy nhiên, cũng trong ngày 5-5, ông Trump lại thông báo tạm dừng cả “Dự án Tự do” (vốn mới được triển khai một ngày và chỉ đưa được một số ít tàu qua eo biển Hormuz) trong thời gian ngắn, viện dẫn những tiến triển lớn hướng tới việc đạt được thỏa thuận với Iran.
Đối với Nhà Trắng, đây là “những bước nhảy vọt về mặt ngôn từ” mới nhất nhằm đẩy cuộc chiến với Iran vào dĩ vãng. Cuộc chiến này đã gây ra cuộc khủng hoảng chính trị lớn nhất trong nhiệm kỳ tổng thống của ông Trump, theo báo New York Times.
Nhưng việc tuyên bố như vậy không có nghĩa cuộc chiến thật sự đã kết thúc. Tên lửa vẫn bay khi Mỹ tìm cách “dẫn đường” tàu thuyền qua eo biển Hormuz. Cả hai bên đều khẳng định kiểm soát hoạt động qua lại tại tuyến đường thủy này.
Theo báo New York Times, cả ông Trump và ông Rubio đều có nhiều lý do để tuyên bố chiến dịch quân sự nhằm vào Iran đã kết thúc vào một thời điểm không rõ ràng gần đây. Bất kỳ tuyên bố nào về việc cuộc chiến đã kết thúc đều là sự thay đổi chiến lược căn bản.
Trước hết, các nghị sĩ tại Quốc hội Mỹ ngày càng gây sức ép liên quan đến Đạo luật Quyền hạn chiến tranh năm 1973, vốn yêu cầu phải có sự chấp thuận từ Quốc hội để tiếp tục nếu quân đội Mỹ tham chiến quá 60 ngày.
Tuần trước Tổng thống Trump thông báo với Quốc hội Mỹ rằng thỏa thuận ngừng bắn giữa Mỹ và Iran đồng nghĩa với việc ông không vượt quá thời hạn 60 ngày theo quy định của Đạo luật Quyền hạn chiến tranh.
Ông Trump cũng cho biết trong một bức thư gửi Quốc hội rằng trong thời gian ngừng bắn, bắt đầu từ ngày 8-4, cuộc chiến đã “chấm dứt”.
“Bức thư của ông Trump là một nỗ lực khá rõ ràng nhằm ‘lách’ Đạo luật Quyền hạn chiến tranh” – trang Vox bình luận.
Ngoài ra, nội bộ cử tri ủng hộ ông Trump cũng ngày càng chia rẽ về việc liệu ông có đi ngược lại cam kết đưa nước Mỹ ra khỏi các cuộc chiến kéo dài hay không.
Cần lưu ý ông Trump từng hoãn chuyến thăm Trung Quốc để bảo đảm rằng cuộc chiến sẽ kết thúc, nước Mỹ giành chiến thắng và eo biển Hormuz được mở lại trước khi ông đáp xuống Bắc Kinh. Với tuyên bố chiến dịch quân sự đã kết thúc, tuần tới ông sẽ đáp xuống Trung Quốc.
Giờ đây chính quyền ông Trump chuyển sang chiến dịch “Dự án Tự do”. Với các phát biểu ngày 5-5, Ngoại trưởng Marco Rubio đã cố gắng làm rõ sự khác biệt giữa chiến dịch tấn công Iran và nỗ lực mới nhất của Hải quân Mỹ trong việc dẫn các tàu thương mại qua eo biển Hormuz.
Bất chấp tuyên bố của ông Rubio rằng Mỹ đã đạt các mục tiêu trong chiến dịch quân sự nhằm vào Iran, thực tế lại khác.
Trong 38 ngày tác chiến cường độ cao, Mỹ đã tấn công khoảng 13.000 mục tiêu, theo số liệu của Lầu Năm Góc. Nhưng phá hủy các mục tiêu này không phải là điều duy nhất Mỹ muốn. Chính ông Trump, trong những giờ đầu ngày 28-2, đã nêu ra 5 mục tiêu lớn trong đoạn video gửi tới người dân Mỹ.
Mục tiêu đầu tiên là bảo đảm Iran “không bao giờ có vũ khí hạt nhân”. Ông nói thêm các mục tiêu khác là: phá hủy tên lửa đạn đạo và bệ phóng của Iran, đánh chìm hải quân Iran, chấm dứt việc Iran hỗ trợ các nhóm như Hezbollah và Hamas, và cuối cùng là tạo điều kiện để người dân Iran lật đổ chính phủ. “Giờ phút tự do của các bạn đã đến” – ông tuyên bố khi đó.
Hải quân Iran rõ ràng đã bị suy yếu, như ông Trump thường nhấn mạnh. Nhưng đó là mục tiêu duy nhất có thể coi là đã đạt được. Cho đến nay, kho dự trữ hạt nhân của Iran vẫn chưa bị ảnh hưởng, và cũng chưa có thỏa thuận nào về việc đưa số uranium làm giàu ra khỏi nước này.
Theo các đánh giá từ phía Mỹ, hơn một nửa số tên lửa và bệ phóng của Iran vẫn còn tồn tại. Còn việc Iran dừng hỗ trợ các lực lượng ủy nhiệm hay không thì vẫn quá sớm để kết luận. Ông Trump cũng đã không còn nói đến thay đổi chế độ ở Iran, thậm chí có lúc khẳng định ông chưa từng kêu gọi điều đó.
Theo báo Guardian, trong bối cảnh chưa thể buộc Iran giao nộp hơn 400kg uranium làm giàu như mục tiêu đề ra, chính quyền Tổng thống Mỹ Donald Trump thông báo đã thành công đưa 13,5kg uranium ra khỏi Venezuela trong một chiến dịch phối hợp với Anh và Venezuela.
Ngày 8-5, Bộ Năng lượng Mỹ cho biết "nhờ sự lãnh đạo quyết đoán của Tổng thống Trump", số uranium này được lấy khỏi một lò phản ứng nghiên cứu cũ gần thủ đô Caracas và đã được vận chuyển an toàn tới một cơ sở của Mỹ ở bang South Carolina.
Cơ quan này gọi chiến dịch phối hợp giữa Anh, Mỹ và Venezuela là "một chiến thắng cho nước Mỹ, Venezuela và thế giới".
"Việc loại bỏ an toàn toàn bộ uranium làm giàu khỏi Venezuela gửi thêm một tín hiệu tới thế giới về một Venezuela được khôi phục và đổi mới", ông Brandon Williams, người đứng đầu Cơ quan An ninh hạt nhân quốc gia thuộc Bộ Năng lượng Mỹ, tự tin tuyên bố.
Cơ quan Năng lượng nguyên tử quốc tế (IAEA) xác nhận chiến dịch vận chuyển được thực hiện bằng cả đường bộ lẫn đường biển, gọi đây là một hoạt động "phức tạp và nhạy cảm".
Động thái này diễn ra trong bối cảnh quan hệ Washington - Caracas có dấu hiệu ấm lên sau nhiều năm đối đầu. Sau khi bắt giữ Tổng thống Venezuela Nicolás Maduro hồi tháng 1, Nhà Trắng đã nối lại tiếp xúc với giới lãnh đạo Venezuela.
Chính quyền Tổng thống Trump hiện đã công nhận Tổng thống lâm thời Venezuela Delcy Rodriguez, đồng thời đe dọa lãnh đạo lâm thời nước này sẽ phải đối mặt với số phận còn tệ hơn ông Maduro nếu không đáp ứng các yêu cầu của Mỹ.
Bên cạnh đó, Mỹ cũng bắt đầu mở cửa Venezuela cho các công ty năng lượng và khai khoáng Mỹ. Nhiều quan chức cấp cao Mỹ, trong đó có Giám đốc CIA John Ratcliffe, đã tới Venezuela trong thời gian gần đây. Đại sứ quán Mỹ tại Caracas gần đây cũng vừa mở cửa trở lại, còn các chuyến bay thương mại giữa hai nước đã nối lại sau hơn 7 năm gián đoạn.
Giới doanh nghiệp kỳ vọng quan hệ thương mại Mỹ - Venezuela sẽ bước sang giai đoạn mới, đặc biệt khi Venezuela sở hữu trữ lượng dầu mỏ đã được xác minh lớn nhất thế giới.
Dù vậy, các nhà hoạt động dân chủ lại chỉ trích quyết định của ông Trump khi ủng hộ bà Rodríguez và gạt bên ngoài lãnh đạo đối lập lưu vong, cũng như chủ nhân giải Nobel Hòa bình María Corina Machado.
Trong khi đó, một trong những mục tiêu quan trọng của ông Trump kể từ khi phát động chiến dịch quân sự chống Iran hồi tháng 2 - buộc Tehran giao nộp khoảng 408kg uranium làm giàu cao - đến nay vẫn chưa đạt kết quả mong muốn.
Theo Hãng tin Reuters, Bộ Ngoại giao Iran ngày 26-5 cho biết các cuộc tấn công của Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM) tại tỉnh Hormozgan ở miền nam nước này - nơi có thành phố cảng Bandar Abbas - là "hành vi vi phạm nghiêm trọng" lệnh ngừng bắn được duy trì gần bảy tuần qua.
Trong tuyên bố được Đài truyền hình quốc gia IRIB đăng tải, Tehran cáo buộc Washington thực hiện các "hành động gây hấn", đồng thời cho rằng động thái này thể hiện "sự ác ý và đạo đức giả" của Chính phủ Mỹ đối với Iran.
Iran cũng tuyên bố sẽ không ngần ngại thực hiện quyền tự vệ nếu cần thiết.
Về phía Mỹ, CENTCOM cho biết các cuộc tấn công được thực hiện nhằm mục đích "tự vệ", để bảo vệ binh sĩ Mỹ trước những mối đe dọa từ lực lượng Iran.
Theo Washington, các mục tiêu bị nhắm tới bao gồm các tàu bị cáo buộc đang tìm cách rải thủy lôi và các bệ phóng tên lửa ở eo biển Hormuz.
Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio vẫn bày tỏ lạc quan về triển vọng ngoại giao, cho biết một thỏa thuận nhằm chấm dứt xung đột có thể đạt được "trong vài ngày". Tuy nhiên, ông cũng nhấn mạnh eo biển này cần phải được mở trở lại "bằng cách này hay cách khác".
Căng thẳng mới xuất hiện trong lúc cả Washington và Tehran trước đó đều phát tín hiệu lạc quan về tiến triển của một biên bản ghi nhớ sơ bộ, được kỳ vọng có thể giúp chấm dứt chiến sự và nối lại lưu thông hàng hải qua eo biển Hormuz.
Theo các nguồn tin Iran, thỏa thuận ban đầu có thể bao gồm việc chấm dứt xung đột trên nhiều mặt trận, thiết lập cơ chế hoạt động trong 30 ngày đối với eo biển Hormuz và một số hỗ trợ tài chính, trong khi các vấn đề phức tạp hơn như chương trình hạt nhân của Iran sẽ tiếp tục được đưa vào giai đoạn đàm phán tiếp theo.
Một trong những trở ngại lớn còn lại được cho là liên quan đến việc giải phóng khoảng 24 tỉ USD tài sản Iran đang bị phong tỏa ở nước ngoài.
Hiện chỉ còn vài chục tàu đi qua eo biển Hormuz mỗi ngày, giảm đáng kể so với mức 125 - 140 tàu trước đây. Sau thông tin về các cuộc tấn công mới của Mỹ, giá dầu Brent chuẩn toàn cầu đã tăng vọt lên 99,13 USD/thùng, so với mức 96,30 USD/thùng trước đó.
"Tôi đã nói chuyện với Thủ tướng Netanyahu và ông ấy đồng ý thu hẹp quy mô chiến dịch. Tôi nghĩ chúng ta cần thận trọng hơn một chút", ông Trump ngày 9/4 nói với NBC News.
Tổng thống Trump cũng cho biết ông rất lạc quan về một thỏa thuận hòa bình với Iran. Theo ông, các lãnh đạo Iran "nói chuyện rất khác trong cuộc họp so với trước báo chí, họ hợp lý hơn nhiều".
"Họ đang đồng ý với mọi điều họ cần đồng ý. Hãy nhớ rằng Iran đã bị khuất phục, họ không còn quân đội", ông Trump nói. "Nếu không đạt được thỏa thuận, điều đó sẽ rất đau đớn với Iran".
Lệnh ngừng bắn hai tuần giữa Mỹ và Iran xuất hiện dấu hiệu căng thẳng khi quân đội Israel tiếp tục tấn công khu vực miền nam Lebanon, nơi nhóm Hezbollah do Tehran hậu thuẫn hoạt động. Iran ngày 8/4 dọa hủy lệnh ngừng bắn vì Israel không dừng chiến dịch nhằm vào Lebanon.
Trong cuộc họp báo ở Hungary cùng ngày, Phó tổng thống Mỹ JD Vance cho biết Israel nên "tự kiềm chế một chút". Các lãnh đạo châu Âu cũng kêu gọi đưa Lebanon vào thỏa thuận ngừng bắn.
Tuy nhiên, trong các tuyên bố công khai, Thủ tướng Netanyahu chưa cho thấy dấu hiệu rằng Israel sẽ giảm bớt cường độ tấn công nhằm vào Lebanon, dù thông báo nước này đang tìm kiếm các cuộc đàm phán trực tiếp giữa hai bên.
"Tôi đã nhấn mạnh rằng thỏa thuận ngừng bắn với Iran không bao gồm Hezbollah, do đó Israel sẽ tiếp tục tấn công mạnh mẽ nhằm vào họ", ông Netanyahu nói, đồng thời khẳng định tình bạn sâu sắc giữa Israel và Mỹ "đang thay đổi bộ mặt của Trung Đông".
Một quan chức Bộ Ngoại giao Mỹ ngày 9/4 cho biết cơ quan này tuần sau sẽ tổ chức cuộc họp để thảo luận về đàm phán ngừng bắn giữa Israel và Lebanon. Hoạt động này sẽ diễn ra sau khi Mỹ và Iran bắt đầu thảo luận tại Pakistan.
Bộ Y tế Lebanon cho biết các cuộc không kích của Israel nhằm vào nước này ngày 8/4 khiến 303 người thiệt mạng, trong đó có 71 phụ nữ và 30 trẻ em, 1.150 người bị thương.
Khoảng 1.500 người đã thiệt mạng tại Lebanon kể từ đầu cuộc chiến.
