Nếu có một điều mà các lãnh đạo Mỹ và châu Âu cùng đồng thuận trong giai đoạn quan hệ xuyên Đại Tây Dương đang rạn nứt thì đó là việc châu Âu đã chi quá ít cho năng lực quốc phòng của chính mình trong thời gian quá dài.
Chiến sự Iran và hệ lụy mà nó gây ra ở Trung Đông đã làm bật lên vấn đề này. Trước khi chiến sự nổ ra, châu Âu đã góp phần tham gia nỗ lực hạ nhiệt căng thẳng giữa Mỹ với Iran, thúc đẩy các cuộc đàm phán ở Geneva, Thụy Sĩ. Nhưng họ cuối cùng đã không thể ngăn được Mỹ, Israel phóng tên lửa xuống Tehran chỉ một ngày sau vòng đàm phán thứ ba ở Geneva.
Cuộc chiến đã làm trầm trọng thêm hệ quả của lựa chọn đánh đổi vốn đã vô cùng khó khăn đối với châu Âu giữa việc tăng chi tiêu cho người dân hay ngân sách cho quân đội, thường được biết đến với cái tên kinh điển “bài toán súng và bơ”. Giới chuyên gia nhận định đây sẽ tiếp tục là thách thức chính trị và tài khóa then chốt đối với châu Âu trong những năm tới.
Hầu hết quốc gia châu Âu đã nhận ra rằng họ cần chi nhiều tiền hơn cho “súng” để giảm bớt lệ thuộc quân sự vào Mỹ. Song điều này có thể đồng nghĩa với việc chi ít đi cho “bơ”, cách gọi ẩn dụ cho những lợi ích xã hội như trợ cấp phúc lợi và lương hưu, vì nhiều chính phủ châu Âu đã không còn khả năng vay giá rẻ để chi tiêu thêm.
Việc thay đổi cán cân đó có thể gây đau đớn về cả tài chính lẫn chính trị. Tái vũ trang cấp tốc rất tốn kém. Trong bối cảnh dân số châu Âu đang già hóa, các nước cần chi nhiều hơn cho chăm sóc xã hội chứ không phải cắt giảm. Ngoài ra, các đảng đối lập đang tìm cách thu hút cử tri bằng những lời hứa dân túy, như duy trì chi tiêu lớn cho phúc lợi, làm gia tăng rủi ro chính trị đối với những lãnh đạo làm ngược lại.
Cuộc chiến tại Trung Đông đe dọa chồng chất thêm chi phí lên những chính phủ châu Âu vốn đang rơi vào bế tắc khi họ phải chịu áp lực không nhỏ từ cử tri nhằm giảm bớt nỗi đau do giá dầu tăng vọt, trong khi nền kinh tế đối mặt mức tăng trưởng thấp và nợ cao.
Trong một cuộc phỏng vấn gần đây, Bộ trưởng Quốc phòng Thụy Điển Pal Jonson đã cảnh báo rằng nhiều quốc gia châu Âu đang rơi vào thế tiến thoái lưỡng nan.
“Hành trình này lẽ ra phải bắt đầu sớm hơn nhiều”, ông Jonson nói, bất chấp việc Thụy Điển vốn đã bắt đầu sớm hơn hầu hết các nước khác tại khu vực khi tăng mức chi tiêu quân sự tính trên quy mô nền kinh tế lên gần gấp ba lần kể từ năm 2017.
Thế khó của châu Âu
Tình trạng khó khăn hiện nay được gieo mầm từ khi Chiến tranh Lạnh bắt đầu. Mỹ khi đó đã chi mạnh tay cho quốc phòng của châu Âu, bố trí binh sĩ và vũ khí khắp châu lục.
Nhờ chiếc ô an ninh của Mỹ, các nước châu Âu đã liên tục cắt giảm ngân sách cho “súng”, dành tiền đầu tư vào “bơ” với các dịch vụ phúc lợi trọn đời về y tế, hưu trí cho người dân.
Các đời tổng thống Mỹ như Barack Obama và Joe Biden từng thúc giục các lãnh đạo châu Âu bắt đầu mua thêm “súng”. Nhưng chính ông Trump mới là người khiến thông điệp này trở nên cấp bách hơn. Ông từng bày tỏ ý định rút Mỹ khỏi NATO và không ngừng trách móc các đồng minh châu Âu vì chi tiêu quá ít cho quân đội.
Khi ông Trump quay trở lại Nhà Trắng trong nhiệm kỳ hai, giới chức châu Âu đã phải vội vã đẩy mạnh chi tiêu quân sự. Xét về mặt tài chính, thời điểm diễn ra cuộc chạy đua này hoàn toàn không lý tưởng đối với châu Âu.
Hệ thống lương hưu đáng tự hào của châu Âu vốn được thiết kế cho những xã hội trẻ hơn nhiều, nơi lực lượng lao động đông đảo có thể chi trả cho những người đã nghỉ hưu và sau đó chính họ sẽ được các thế hệ sau phụng dưỡng.
Ngày nay, châu Âu đang già hóa nhanh và hệ thống này không còn khả năng theo kịp.
Tuổi thọ cao hơn đã làm tăng khoảng thời gian người già nhận lương hưu, trong khi tỷ lệ sinh giảm đồng nghĩa với việc có ít lao động trẻ hơn. Hệ quả là chi phí lương hưu tăng lên, trong khi các nền kinh tế châu Âu không tăng trưởng đủ nhanh để tăng nguồn thu thuế nhằm chi trả cho các khoản đó.
Để bù đắp khoảng cách này và hỗ trợ những khoản chi tiêu quân sự mới, các chính phủ phải tăng thuế, cắt giảm phúc lợi xã hội, chào đón lao động nhập cư để đóng thuế và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế hoặc vay tiền. 3 lựa chọn đầu tiên thường không được cử tri ủng hộ. Việc vay nợ thêm ngày càng trở nên đắt đỏ và đôi khi không thực sự là một lựa chọn khả thi. Chỉ Mỹ, quốc gia duy trì mức vay nợ tương đối thấp, hiện mới có thể mở một đợt vay lớn để tái xây dựng quân đội.
“Ngân sách của Italy, Tây Ban Nha và Pháp hiện khó đáp ứng gần như bất kỳ chương trình chi tiêu lớn mới nào”, Christoph Trebesch, nhà kinh tế tại Đại học Kiel ở Đức, nhận xét.
Theo giới quan sát, đối với hầu hết các quốc gia châu Âu, những con số tính toán về ngân sách hiện tại thực sự gây nản lòng. Pháp là một ví dụ điển hình.
Các nhà nghiên cứu của chính phủ Pháp ước tính họ sẽ cần chi 3,5% sản lượng kinh tế để cải thiện đáng kể năng lực quốc phòng. Để chi trả cho khoản phí trên, Pháp sẽ cần tăng gần 10% tổng thu từ thuế VAT quốc gia trong 5 năm tới hoặc tăng gần 10% thuế tài sản đánh vào nhóm siêu giàu.
Việc huy động vốn thông qua cắt giảm chi tiêu thậm chí còn khó khăn hơn. Chi tiêu phúc lợi chiếm khoảng 1/3 sản lượng kinh tế hàng năm của Pháp. Công chúng hiếm khi đồng thuận với việc cắt giảm khoản này, đặc biệt là nếu nó đồng nghĩa với việc cải tổ hệ thống lương hưu, vốn chiếm gần 50% chi phí.
Các đảng cực hữu trên khắp châu Âu, trong đó có đảng Tập hợp Quốc gia (RN) ở Pháp và đảng Lựa chọn khác cho nước Đức (AfD), đã lôi kéo những cử tri thuộc tầng lớp lao động một phần bằng cách phản đối cắt giảm lương hưu. Tổng thống Pháp Emmanuel Macron và Thủ tướng Đức Friedrich Merz đều từng đối mặt làn sóng phản kháng mạnh mẽ trước nỗ lực thay đổi chương trình phúc lợi xã hội.
Các chương trình chi tiêu khác cũng đang bắt đầu eo hẹp dần, kể cả những chương trình hỗ trợ và phát triển mà các quốc gia châu Âu thường dùng để giúp đỡ những nước nghèo.
“Ngân sách công của chúng ta đang bị thu hẹp”, Bộ trưởng Phát triển Đức Reem Alabali Radovan cho hay, thêm rằng các nhà hoạch định chính sách sẽ phải tìm ra những cách sáng tạo để cải thiện viện trợ bởi “nó sẽ còn thu hẹp hơn nữa”.
Cuộc chiến tại Iran mang đến những thách thức mới và có nguy cơ lan rộng. Xung đột đã làm tắc nghẽn lưu thông tàu dầu qua eo biển Hormuz, khiến giá dầu thế giới tăng vọt. Khắp châu Âu, người dân đang quyết liệt kêu gọi các nhà lập pháp hỗ trợ giá xăng dầu.
Nếu cú sốc dầu mỏ kéo dài và gây ra tổn thương kinh tế sâu sắc như một số chuyên gia dự báo, chính phủ các nước châu Âu sẽ chịu áp lực phải chi tiêu nhiều hơn hoặc cắt giảm thuế để cố gắng khôi phục tăng trưởng.
Chiến lược đó chỉ hiệu quả nếu có thể tăng nợ vay mà không gặp phải khủng hoảng tài chính. Song nhiều chuyên gia lo ngại châu Âu nhiều khả năng sẽ phải đối mặt với một cuộc khủng hoảng như vậy.
“Tình trạng này có thể kéo dài bao lâu trước khi thị trường có phản ứng”, Beata Javorcik, nhà kinh tế trưởng tại Ngân hàng Tái thiết và Phát triển châu Âu, đặt câu hỏi. “Khủng hoảng thường ập đến muộn hơn bạn nghĩ, nhưng một khi đã nổ ra, nó diễn biến nhanh hơn nhiều so với hình dung”.
Quân đội Pakistan cho biết sự việc xảy ra hôm 10/6 gần thành phố Muzaffarabad, thủ phủ vùng Kashmir do nước này kiểm soát, khiến toàn bộ quân nhân trên trực thăng thiệt mạng. Nguyên nhân sơ bộ được xác định là sự cố kỹ thuật khi máy bay đang cất cánh.
Giới chức Pakistan không tiết lộ số lượng người trên trực thăng, song hãng thông tấn Reuters dẫn các nguồn tin an ninh cho biết ít nhất 22 người đã thiệt mạng. Hãng thông tấn AP sau đó cũng đếm được 22 quan tài phủ quốc kỳ Pakistan trong tang lễ cho những người thiệt mạng.
Theo quân đội Pakistan, một hội đồng điều tra sẽ xác định nguyên nhân chính xác dẫn tới vụ rơi.
Sự việc xảy ra trong lúc đang diễn ra cuộc biểu tình và đình công được tổ chức bởi Ủy ban Hành động Chung Awami, liên minh gồm nhiều nhóm khác nhau và mới bị chính quyền Pakistan cấm hoạt động gần đây. Dù vậy, quân đội Pakistan không đề cập mối liên hệ giữa hai sự việc.
Người dân tại Muzaffarabad cho biết trực thăng chở theo các thành viên của lực lượng bán quân sự Rangers. Họ được chính phủ Pakistan triển khai để làm nhiệm vụ an ninh tại khu vực, giữa lúc căng thẳng gia tăng sau vụ một nhóm nghi phạm tấn công cảnh sát khiến 4 người chết.
Mi-8/17 là trực thăng hạng trung do Liên Xô thiết kế năm 1961, đưa vào biên chế năm 1967 và liên tục được Nga hiện đại hóa. Đây cũng là dòng trực thăng được sản xuất nhiều nhất thế giới với hơn 17.000 chiếc, có mặt trong biên chế gần 60 quốc gia.
Phiên bản quân sự mới nhất là Mi-8AMTSh cho không quân Nga và biến thể Mi-171Sh cho thị trường xuất khẩu, ra mắt năm 2020. Nhiệm vụ chính của Mi-8/17 là vận tải, nhưng Liên Xô và Nga đã phát triển nhiều mẫu chuyên làm nhiệm vụ tấn công mặt đất, yểm trợ bộ binh, trinh sát và chỉ huy trên không.
Theo số liệu của chuyên trang Flight Global, tính đến cuối năm 2025, lục quân Pakistan sở hữu tổng cộng 60 chiếc Mi-8, Mi-17 và Mi-171, khiến đây là mẫu trực thăng có số lượng lớn nhất trong biên chế quân chủng này.
Người phát ngôn quân đội Iran, Chuẩn tướng Mohammad Akraminia, ngày 16/7 tuyên bố eo biển Hormuz là "lằn ranh đỏ" đối với Iran và Tehran vẫn duy trì quyền kiểm soát chặt chẽ đối với khu vực này.
"Người Mỹ nghĩ rằng bằng cách tấn công một số căn cứ của chúng tôi ở bờ biển phía nam đất nước, họ có thể giành quyền kiểm soát eo biển chiến lược này. Tuy nhiên, Iran có khả năng thực hiện quyền kiểm soát đối với eo biển Hormuz từ mọi điểm trên lãnh thổ của mình, và vấn đề này không bao giờ phụ thuộc vào các bờ biển và hải đảo", ông Akraminia nói.
Trước đó, quân đội Iran khi đề cập đến eo biển đã tuyên bố: "Chúng tôi chắc chắn sẽ kháng cự đến cùng và sẽ vô hiệu hóa các can thiệp của Mỹ trong khu vực".
Người phát ngôn quân sự của Iran cho biết cách duy nhất để mở cửa lại eo biển Hormuz là Mỹ phải tuân thủ bản ghi nhớ hiểu biết 14 điểm mà hai bên đã ký kết vào tháng 6, và thực hiện "các quy định của Iran" liên quan đến việc lưu thông tàu thuyền qua eo biển này.
Mỹ đã phát động đêm tấn công thứ năm liên tiếp và tái áp đặt lệnh phong tỏa hàng hải đối với các cảng của Iran từ đầu tuần. Washington cho biết hành động này nhằm mở cửa lại eo biển Hormuz, sau khi một thỏa thuận ngừng bắn mong manh với Iran sụp đổ.
Ba quan chức Mỹ cho biết, các cuộc tấn công cũng đang nhắm vào các năng lực quân sự của Iran mà Mỹ muốn phá hủy trước khi thực hiện các hoạt động phức tạp hơn.
Tổng thống Mỹ Donald Trump hồi đầu tuần cảnh báo sẽ tấn công các nhà máy điện và cầu đường của Iran vào tuần tới trừ khi Tehran quay lại bàn đàm phán.
Ông Akraminia nhấn mạnh, nếu ông Trump thực hiện lời đe dọa, các lực lượng vũ trang của Iran sẽ tấn công "tất cả cơ sở hạ tầng còn lại" trên khắp khu vực, và phản ứng này sẽ nghiêm trọng hơn, có phạm vi rộng hơn và mang tính hủy diệt lớn hơn so với các cuộc tấn công trước đây.
Nhà đàm phán hàng đầu, Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Baqer Qalibaf nói rằng: "Chúng tôi đang ở trong một cuộc chiến thiết yếu và sinh tồn với Mỹ".
Giới chức Iran cho biết họ đã nhắm mục tiêu vào các căn cứ của Mỹ ở Kuwait và Jordan, đồng thời cảnh báo các nước láng giềng rằng việc cho phép Mỹ phát động các cuộc tấn công chống lại Iran từ lãnh thổ của họ chắc chắn sẽ bị đáp trả.
"Các nước láng giềng của chúng tôi nên biết rằng việc cung cấp căn cứ cho người Mỹ và cho phép họ nã pháo vào đất Iran là không thể chấp nhận được và chắc chắn sẽ bị đáp trả", quân đội Iran tuyên bố.
Rạng sáng nay tại Trung Đông, còi báo động đã vang lên ở Bahrain, giới chức Kuwait cho biết họ đang ứng phó với "các mối đe dọa từ máy bay không người lái thù địch".
Quân đội Iran xác nhận đã nhắm mục tiêu vào căn cứ không quân Al Azraq ở Jordan bằng tên lửa đạn đạo, trong khi Lực lượng Vệ binh Cách mạng Iran tuyên bố đã phá hủy trung tâm liên lạc vệ tinh và radar cảnh báo sớm tại căn cứ không quân Ali Al Salem, cũng như một bến cảng quân sự của Mỹ ở khu vực Al Shuaiba của Kuwait.
Bộ Quốc phòng Bahrain cho hay, các hệ thống phòng không của nước này đã đánh chặn một số cuộc tấn công đường không của Iran nhắm vào vương quốc này.
Sự leo thang mới nhất cùng những lời đe dọa của Iran nhằm cắt đứt thêm các hoạt động xuất khẩu năng lượng trong khu vực và có thể tấn công cơ sở hạ tầng khu vực đang dấy lên lo ngại về sự quay trở lại của một cuộc chiến toàn diện trong khu vực.
Các nhà phân tích cho biết Iran đã phát tín hiệu có thể sử dụng các đồng minh Houthi của mình ở Yemen để đóng cửa cửa ngõ Bab el-Mandeb dẫn vào biển Đỏ, mở ra một mặt trận mới chống lại Washington và đặt huyết mạch năng lượng quan trọng thứ hai trên thế giới vào tình thế nguy hiểm.
Bộ trưởng Quốc phòng Ba Lan Władysław Kosiniak-Kamysz đã kêu gọi Ukraine lựa chọn mục tiêu chính xác hơn sau vụ việc liên quan đến UAV của Kiev trên không phận Estonia.
Ngày 19/5, NATO đã lần đầu tiên bắn hạ một UAV của Urainke ngay trên không phận Estonia, một nước thành viên của liên minh.
“Ukraine phải, và đây cũng là điều quân đội và NATO đang nói, lựa chọn mục tiêu chính xác hơn nhiều để điều này không đe dọa an ninh của các quốc gia NATO”, ông Kosiniak-Kamysz nói.
Ông cũng cáo buộc Nga có thể khai thác những sự cố như vậy cho mục đích riêng của Moscow liên quan tới tuyên truyền. Nga chưa bình luận về tuyên bố này.
Bộ trưởng Ba Lan nhấn mạnh rằng ông hiểu các mục tiêu chiến thuật của Ukraine trong cuộc chiến, nhưng điều đó không loại bỏ trách nhiệm đảm bảo an ninh cho các đồng minh.
“Dù hiểu các mục tiêu chiến thuật trong cuộc chiến mà Ukraine đang tiến hành, nước này vẫn phải bảo vệ lãnh thổ của các quốc gia NATO”, ông nói thêm.
Ngày 19/5, sau khi bị một tiêm kích NATO ở Estonia, UAV của Ukraine đã rơi xuống hồ Võrtsjärv ở miền nam quốc gia Baltic.
Bộ trưởng Quốc phòng Estonia Hanno Pevkur cho biết nhiều khả năng đây là một UAV của Ukraine bị lệch hướng do tác chiến điện tử gây nhiễu của Nga. Ukraine cũng đưa ra các cáo buộc tương tự, cho rằng Nga cố tình điều hướng UAV của Kiev bay vào không phận NATO.
Ukraine cũng đã gửi lời xin lỗi tới Estonia và các quốc gia Baltic vì vụ việc.
“Chúng tôi xin lỗi Estonia và tất cả những người bạn Baltic vì các sự cố ngoài ý muốn như vậy”, phát ngôn viên Bộ Ngoại giao Ukraine Heorhii Tykhyi nói.
Vào ngày 19/5, Cơ quan Tình báo Hải ngoại Nga (SVR) ngày 19/5 cáo buộc Latvia, một quốc gia Baltic là thành viên NATO, đã cấp phép cho Ukraine sử dụng lãnh thổ của mình cho các cuộc tấn công UAV tiềm tàng nhằm vào Nga.
Các UAV của Ukraine đã nhắm mục tiêu vào vùng tây bắc nước Nga nhiều lần trong những tuần gần đây, đặc biệt là các cơ sở năng lượng ở vùng Leningrad, mặc dù một số UAV cuối cùng đã rơi xuống Latvia, Estonia, Lithuania và Phần Lan.
Cơ quan này cho biết các nhóm điều khiển máy bay không người lái của Ukraine đã được triển khai đến Latvia tại các căn cứ quân sự Adazi, Selija, Lielvarde, Daugavpils và Jekabpils.
Ukraine và Latvia đã bác bỏ cáo buộc này từ Nga.
Thư ký Hội đồng An ninh Nga Sergey Shoigu tháng trước tuyên bố nếu các quốc gia vùng Baltic và Phần Lan “cung cấp không phận” cho các UAV của Ukraine, Moscow có quyền tự vệ để đáp trả.
Trước đó, Bộ trưởng Quốc phòng Estonia Hanno Pevkur nói rằng phía Ukraine cần “giữ UAV tránh xa lãnh thổ của chúng tôi và kiểm soát hoạt động của chúng tốt hơn".
Trong khi đó, tại Latvia, cả Thủ tướng Evika Silina và Bộ trưởng Quốc phòng Andris Spruds đều từ chức sau vụ 2 UAV cảm tử tầm xa của Ukraine bay vào một kho dầu bỏ trống gần thị trấn Rezekne, cách biên giới Nga khoảng 40km hồi đầu tháng.
Theo Kyiv Independent, mặc dù ủng hộ mạnh mẽ Ukraine, các nước Baltic, bao gồm Estonia, Latvia và Litva, được cho vẫn đứng ngoài các hoạt động chiến đấu, chỉ cung cấp hỗ trợ quân sự, tình báo và viện trợ nhân đạo cho Kiev kể từ khi xung đột nổ ra, đồng thời không cho phép Ukraine sử dụng lãnh thổ của mình để nhằm mục tiêu tấn công Nga.
