Nếu có một điều mà các lãnh đạo Mỹ và châu Âu cùng đồng thuận trong giai đoạn quan hệ xuyên Đại Tây Dương đang rạn nứt thì đó là việc châu Âu đã chi quá ít cho năng lực quốc phòng của chính mình trong thời gian quá dài.
Chiến sự Iran và hệ lụy mà nó gây ra ở Trung Đông đã làm bật lên vấn đề này. Trước khi chiến sự nổ ra, châu Âu đã góp phần tham gia nỗ lực hạ nhiệt căng thẳng giữa Mỹ với Iran, thúc đẩy các cuộc đàm phán ở Geneva, Thụy Sĩ. Nhưng họ cuối cùng đã không thể ngăn được Mỹ, Israel phóng tên lửa xuống Tehran chỉ một ngày sau vòng đàm phán thứ ba ở Geneva.
Cuộc chiến đã làm trầm trọng thêm hệ quả của lựa chọn đánh đổi vốn đã vô cùng khó khăn đối với châu Âu giữa việc tăng chi tiêu cho người dân hay ngân sách cho quân đội, thường được biết đến với cái tên kinh điển “bài toán súng và bơ”. Giới chuyên gia nhận định đây sẽ tiếp tục là thách thức chính trị và tài khóa then chốt đối với châu Âu trong những năm tới.
Hầu hết quốc gia châu Âu đã nhận ra rằng họ cần chi nhiều tiền hơn cho “súng” để giảm bớt lệ thuộc quân sự vào Mỹ. Song điều này có thể đồng nghĩa với việc chi ít đi cho “bơ”, cách gọi ẩn dụ cho những lợi ích xã hội như trợ cấp phúc lợi và lương hưu, vì nhiều chính phủ châu Âu đã không còn khả năng vay giá rẻ để chi tiêu thêm.
Việc thay đổi cán cân đó có thể gây đau đớn về cả tài chính lẫn chính trị. Tái vũ trang cấp tốc rất tốn kém. Trong bối cảnh dân số châu Âu đang già hóa, các nước cần chi nhiều hơn cho chăm sóc xã hội chứ không phải cắt giảm. Ngoài ra, các đảng đối lập đang tìm cách thu hút cử tri bằng những lời hứa dân túy, như duy trì chi tiêu lớn cho phúc lợi, làm gia tăng rủi ro chính trị đối với những lãnh đạo làm ngược lại.
Cuộc chiến tại Trung Đông đe dọa chồng chất thêm chi phí lên những chính phủ châu Âu vốn đang rơi vào bế tắc khi họ phải chịu áp lực không nhỏ từ cử tri nhằm giảm bớt nỗi đau do giá dầu tăng vọt, trong khi nền kinh tế đối mặt mức tăng trưởng thấp và nợ cao.
Trong một cuộc phỏng vấn gần đây, Bộ trưởng Quốc phòng Thụy Điển Pal Jonson đã cảnh báo rằng nhiều quốc gia châu Âu đang rơi vào thế tiến thoái lưỡng nan.
“Hành trình này lẽ ra phải bắt đầu sớm hơn nhiều”, ông Jonson nói, bất chấp việc Thụy Điển vốn đã bắt đầu sớm hơn hầu hết các nước khác tại khu vực khi tăng mức chi tiêu quân sự tính trên quy mô nền kinh tế lên gần gấp ba lần kể từ năm 2017.
Thế khó của châu Âu
Tình trạng khó khăn hiện nay được gieo mầm từ khi Chiến tranh Lạnh bắt đầu. Mỹ khi đó đã chi mạnh tay cho quốc phòng của châu Âu, bố trí binh sĩ và vũ khí khắp châu lục.
Nhờ chiếc ô an ninh của Mỹ, các nước châu Âu đã liên tục cắt giảm ngân sách cho “súng”, dành tiền đầu tư vào “bơ” với các dịch vụ phúc lợi trọn đời về y tế, hưu trí cho người dân.
Các đời tổng thống Mỹ như Barack Obama và Joe Biden từng thúc giục các lãnh đạo châu Âu bắt đầu mua thêm “súng”. Nhưng chính ông Trump mới là người khiến thông điệp này trở nên cấp bách hơn. Ông từng bày tỏ ý định rút Mỹ khỏi NATO và không ngừng trách móc các đồng minh châu Âu vì chi tiêu quá ít cho quân đội.
Khi ông Trump quay trở lại Nhà Trắng trong nhiệm kỳ hai, giới chức châu Âu đã phải vội vã đẩy mạnh chi tiêu quân sự. Xét về mặt tài chính, thời điểm diễn ra cuộc chạy đua này hoàn toàn không lý tưởng đối với châu Âu.
Hệ thống lương hưu đáng tự hào của châu Âu vốn được thiết kế cho những xã hội trẻ hơn nhiều, nơi lực lượng lao động đông đảo có thể chi trả cho những người đã nghỉ hưu và sau đó chính họ sẽ được các thế hệ sau phụng dưỡng.
Ngày nay, châu Âu đang già hóa nhanh và hệ thống này không còn khả năng theo kịp.
Tuổi thọ cao hơn đã làm tăng khoảng thời gian người già nhận lương hưu, trong khi tỷ lệ sinh giảm đồng nghĩa với việc có ít lao động trẻ hơn. Hệ quả là chi phí lương hưu tăng lên, trong khi các nền kinh tế châu Âu không tăng trưởng đủ nhanh để tăng nguồn thu thuế nhằm chi trả cho các khoản đó.
Để bù đắp khoảng cách này và hỗ trợ những khoản chi tiêu quân sự mới, các chính phủ phải tăng thuế, cắt giảm phúc lợi xã hội, chào đón lao động nhập cư để đóng thuế và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế hoặc vay tiền. 3 lựa chọn đầu tiên thường không được cử tri ủng hộ. Việc vay nợ thêm ngày càng trở nên đắt đỏ và đôi khi không thực sự là một lựa chọn khả thi. Chỉ Mỹ, quốc gia duy trì mức vay nợ tương đối thấp, hiện mới có thể mở một đợt vay lớn để tái xây dựng quân đội.
“Ngân sách của Italy, Tây Ban Nha và Pháp hiện khó đáp ứng gần như bất kỳ chương trình chi tiêu lớn mới nào”, Christoph Trebesch, nhà kinh tế tại Đại học Kiel ở Đức, nhận xét.
Theo giới quan sát, đối với hầu hết các quốc gia châu Âu, những con số tính toán về ngân sách hiện tại thực sự gây nản lòng. Pháp là một ví dụ điển hình.
Các nhà nghiên cứu của chính phủ Pháp ước tính họ sẽ cần chi 3,5% sản lượng kinh tế để cải thiện đáng kể năng lực quốc phòng. Để chi trả cho khoản phí trên, Pháp sẽ cần tăng gần 10% tổng thu từ thuế VAT quốc gia trong 5 năm tới hoặc tăng gần 10% thuế tài sản đánh vào nhóm siêu giàu.
Việc huy động vốn thông qua cắt giảm chi tiêu thậm chí còn khó khăn hơn. Chi tiêu phúc lợi chiếm khoảng 1/3 sản lượng kinh tế hàng năm của Pháp. Công chúng hiếm khi đồng thuận với việc cắt giảm khoản này, đặc biệt là nếu nó đồng nghĩa với việc cải tổ hệ thống lương hưu, vốn chiếm gần 50% chi phí.
Các đảng cực hữu trên khắp châu Âu, trong đó có đảng Tập hợp Quốc gia (RN) ở Pháp và đảng Lựa chọn khác cho nước Đức (AfD), đã lôi kéo những cử tri thuộc tầng lớp lao động một phần bằng cách phản đối cắt giảm lương hưu. Tổng thống Pháp Emmanuel Macron và Thủ tướng Đức Friedrich Merz đều từng đối mặt làn sóng phản kháng mạnh mẽ trước nỗ lực thay đổi chương trình phúc lợi xã hội.
Các chương trình chi tiêu khác cũng đang bắt đầu eo hẹp dần, kể cả những chương trình hỗ trợ và phát triển mà các quốc gia châu Âu thường dùng để giúp đỡ những nước nghèo.
“Ngân sách công của chúng ta đang bị thu hẹp”, Bộ trưởng Phát triển Đức Reem Alabali Radovan cho hay, thêm rằng các nhà hoạch định chính sách sẽ phải tìm ra những cách sáng tạo để cải thiện viện trợ bởi “nó sẽ còn thu hẹp hơn nữa”.
Cuộc chiến tại Iran mang đến những thách thức mới và có nguy cơ lan rộng. Xung đột đã làm tắc nghẽn lưu thông tàu dầu qua eo biển Hormuz, khiến giá dầu thế giới tăng vọt. Khắp châu Âu, người dân đang quyết liệt kêu gọi các nhà lập pháp hỗ trợ giá xăng dầu.
Nếu cú sốc dầu mỏ kéo dài và gây ra tổn thương kinh tế sâu sắc như một số chuyên gia dự báo, chính phủ các nước châu Âu sẽ chịu áp lực phải chi tiêu nhiều hơn hoặc cắt giảm thuế để cố gắng khôi phục tăng trưởng.
Chiến lược đó chỉ hiệu quả nếu có thể tăng nợ vay mà không gặp phải khủng hoảng tài chính. Song nhiều chuyên gia lo ngại châu Âu nhiều khả năng sẽ phải đối mặt với một cuộc khủng hoảng như vậy.
“Tình trạng này có thể kéo dài bao lâu trước khi thị trường có phản ứng”, Beata Javorcik, nhà kinh tế trưởng tại Ngân hàng Tái thiết và Phát triển châu Âu, đặt câu hỏi. “Khủng hoảng thường ập đến muộn hơn bạn nghĩ, nhưng một khi đã nổ ra, nó diễn biến nhanh hơn nhiều so với hình dung”.
Một nhóm những người ở độ tuổi 20 và 30 tại thủ đô Washington hồi tháng 3 đã thay điện thoại thông minh bằng điện thoại chỉ có chức năng cơ bản, bắt đầu hành trình một tháng "cai nghiện kỹ thuật số" - xu hướng đang nổi lên trong giới trẻ Mỹ nhằm thoát khỏi những tác động tiêu cực của mạng xã hội.
"Tôi đứng đợi xe buýt mà không biết khi nào xe đến", Jay West, 29 tuổi, kể lại hôm 21/4.
Anh tham gia thử thách "Một tháng ngoại tuyến" (Month Offline) do công ty khởi nghiệp nhỏ Dumb tổ chức, với sự hỗ trợ từ nhóm cộng đồng địa phương.
Thói quen cũ rất khó bỏ. West thường vô thức thò tay vào túi tìm điện thoại rồi bất chợt nhận ra trong đó chẳng có gì cả.
Nhưng cuối cùng, anh cảm thấy bản thân được giải phóng.
"Đôi khi tôi thấy buồn chán nhưng không phải vấn đề lớn", West chia sẻ vào một buổi tối tháng 4 tại khu vườn cộng đồng, nơi những người tham gia cai nghiện điện thoại gặp nhau để chia sẻ về những khó khăn và niềm vui khi ngắt kết nối. "Buồn chán một chút cũng tốt thôi".
Ngồi bên cạnh anh là Rachael Schultz, 35 tuổi, người đã phải hỏi đường người lạ trên phố. Còn Lizzie Benjamin, 25 tuổi, thì tìm lại đĩa CD cũ mà bố cô từng ghi để nghe nhạc mà không cần dùng đến ứng dụng Spotify.
Trước khi tham gia đợt cai nghiện này, Bobby Loomis, 25 tuổi, nhân viên bất động sản, thậm chí không thể xem hết một tập phim truyền hình mà không kiểm tra điện thoại.
Nhưng giờ đây, khi không còn đeo tai nghe, anh thích thú lắng nghe tiếng chim hót mỗi khi đi dạo quanh Washington. Khi đợt cai nghiện kết thúc, thời gian sử dụng điện thoại mỗi ngày của anh đã giảm từ 6 tiếng xuống còn 4 tiếng, xấp xỉ mức trung bình của người trưởng thành tại Mỹ.
Các nhà khoa học từ lâu đã cảnh báo chứng nghiện điện thoại có liên quan đến việc giảm khả năng tập trung, gây ra các vấn đề về giấc ngủ và lo âu. Trong một phán quyết mang tính bước ngoặt vào cuối tháng 3, một tòa án tại California đã tuyên bố Instagram và YouTube phải chịu trách nhiệm về tính chất gây nghiện trên các nền tảng của họ.
Ngày càng nhiều thanh niên Mỹ chú ý đến điều này. Theo một cuộc thăm dò của YouGov thực hiện năm ngoái, hơn 2/3 số người từ 18 đến 29 tuổi muốn giảm thời gian sử dụng thiết bị.
Nhiều công cụ mới đã ra đời để hiện thực hóa điều đó: các ứng dụng cai nghiện kỹ thuật số, thiết bị chặn điện thoại và các nhóm tổ chức cai nghiện dài ngày như ở Washington. Trên các giảng đường đại học, việc "kiêng" mạng xã hội trong vài tuần đang trở nên phổ biến, những buổi tối không màn hình giữa bạn bè đã trở thành trào lưu ở các thành phố lớn.
Kostadin Kushlev, nhà nghiên cứu tâm lý tại đại học Georgetown, cho biết việc không dùng điện thoại thông minh dù chỉ trong vài tuần cũng giúp "tâm lý thoải mái hơn và cải thiện khả năng duy trì sự tập trung". Ông nói thêm rằng các nghiên cứu sơ bộ cho thấy những hiệu ứng này sẽ tồn tại lâu dài theo thời gian.
Josh Morin, một trong những người tổ chức chương trình tại Washington, tin rằng vứt bỏ điện thoại là chưa đủ mà cần một giải pháp thay thế hấp dẫn hơn để duy trì thói quen cách xa điện thoại thông minh. Hàng tuần, anh tổ chức buổi thảo luận cho người tham gia tại một quán karaoke ở khu phố sầm uất nhất thủ đô.
"Để thực sự phá vỡ thói quen dùng điện thoại, bạn phải tạo ra một đời sống cộng đồng phong phú và thú vị hơn", Morin nói.
Sáng kiến "Một tháng ngoại tuyến" do công ty Dumb phát động một năm trước, với chi phí tham gia khoảng 100 USD mỗi người. Họ được phát một chiếc điện thoại nắp gập cài sẵn vài công cụ thiết yếu như nghe gọi, nhắn tin và Uber.
Công ty khởi nghiệp này đang tiến từng bước nhỏ và hy vọng vượt mốc 1.000 người dùng vào tháng 5. Tuy nhiên, các chuyên gia nhận thấy một xu hướng lớn hơn.
Graham Burnett, giáo sư lịch sử tại đại học Princeton, nhận định đây là "khởi đầu của một phong trào thực thụ", tương tự sự ra đời của phong trào môi trường vào những năm 1960 đã dẫn đến những đạo luật bảo vệ môi trường mang tính lịch sử.
Kendall Schrohe, 23 tuổi, làm việc tại một tổ chức giám sát quyền riêng tư kỹ thuật số, đã hoàn thành đợt cai nghiện tại Washington hồi tháng 1. Giờ đây, cô có thể đi lại trong khu phố mà không cần Google Maps, đã xóa Instagram và tự lập nhóm "tỉnh táo kỹ thuật số" của riêng mình.
"Tôi nhìn mọi thứ qua lăng kính lạc quan và tôi cảm thấy chúng ta thực sự đang ở điểm khởi đầu của một điều gì đó mới mẻ", cô nói.
Nga ngày 30/5 cho biết đã triệu hồi Đại sứ nước này tại Yerevan về Moscow để tham vấn liên quan đến các động thái của Armenia nhằm tăng cường quan hệ với Liên minh châu Âu (EU).
Armenia từ lâu có quan hệ kinh tế, ngoại giao và an ninh chặt chẽ với Nga, nhưng trong những năm gần đây chính phủ nước này ngày có xu hướng tăng cường quan hệ với phương Tây. Quốc gia vùng Kavkaz đã tổ chức Hội nghị thượng đỉnh Armenia - EU hồi đầu tháng 5, sự kiện được liên minh mô tả là một “bước nhảy vọt” trong quan hệ song phương.
Moscow cho rằng việc Armenia xích lại gần EU có thể làm suy yếu tư cách thành viên của nước này trong một khối kinh tế do Nga dẫn dắt.
“Đại sứ Nga tại Cộng hòa Armenia, ông S. Kopyrkin, đã được triệu hồi về Moscow để tham vấn về các bước đi của giới lãnh đạo Armenia trong việc xích lại gần Liên minh châu Âu, điều làm suy giảm hợp tác trong Liên minh Kinh tế Á-Âu (EAEU)", Bộ Ngoại giao Nga cho biết trong một tuyên bố.
EAEU là thị trường chung gồm Nga, Belarus, Kazakhstan, Kyrgyzstan và Armenia. Moscow trước đây nhiều lần nhấn mạnh rằng Armenia không thể đồng thời là thành viên của cả EU và EAEU. Moscow cho rằng việc gia nhập EU sẽ không tương thích với tư cách thành viên của Armenia trong Liên minh Kinh tế Á-Âu.
Tuyên bố của Nga được đưa ra sau khi Tổng thống Vladimir Putin cảnh báo Armenia về điều mà ông gọi là “kịch bản Ukraine”. Ông Putin cho rằng căng thẳng giữa Nga và Ukraine bắt đầu sau khi Kiev tìm cách xích lại gần phương Tây, bao gồm Liên minh châu Âu và NATO.
Ngoài ra, ông Putin cũng kêu gọi Armenia nhanh chóng tổ chức trưng cầu dân ý để người dân quyết định liệu nước này muốn tiếp tục ở lại khối do Nga dẫn dắt hay thúc đẩy tiến trình gia nhập EU.
Ngoài ra, các nhà lãnh đạo EAEU cảnh báo kế hoạch xin quy chế ứng cử viên EU của Armenia có thể tạo ra “những rủi ro đáng kể” đối với an ninh kinh tế của khối, đồng thời yêu cầu các quan chức chuẩn bị báo cáo về “những hậu quả có thể xảy ra” nếu kịch bản đình chỉ tư cách thành viên EAEU của Armenia diễn ra.
Nga cũng cảnh báo có thể ngừng cung cấp khí đốt giá rẻ cho Armenia và cấm nhập khẩu rượu brandy, trái cây và rau quả từ nước này. Theo ông Putin, những biện pháp đó có thể khiến Armenia mất ít nhất 14% GDP.
Quan hệ giữa Nga và Armenia có dấu hiệu xa cách sau vụ việc Azerbaijan, một quốc gia Liên Xô cũ khác, giành lại Karabakh. Đây là lãnh thổ được cộng đồng quốc tế công nhận là của Azerbaijan nhưng từng có phần lớn dân số là người gốc Armenia, lực lượng kiểm soát khu vực từ những năm 1990. Cuộc chiến năm 2023 kết thúc khiến phần lớn cư dân, chủ yếu là người gốc Armenia, phải di tản.
Năm 2024, Yerevan đã đình chỉ tư cách thành viên trong tổ chức an ninh CSTO do Nga dẫn đầu, với lý do các thành viên của tổ chức này đã không thực hiện nghĩa vụ phòng thủ tập thể khi Armenia bị Azerbaijan gây sức ép.
Mặc dù chưa chính thức nộp đơn xin gia nhập EU, chính phủ của Thủ tướng Nikol Pashinyan đã tuyên bố ý định theo đuổi mục tiêu này. Mặt khác, ông Pashinyan cho biết Armenia chưa có kế hoạch rời Liên minh Kinh tế Á-Âu và việc là thành viên của khối này không mâu thuẫn với nguyện vọng gia nhập EU.
"Thời gian đang dần trôi qua với Iran. Họ nên hành động nhanh, nếu không sẽ chẳng còn lại gì", Tổng thống Mỹ Donald Trump viết trên mạng xã hội hôm 17/5, hai ngày sau khi kết thúc chuyến thăm cấp nhà nước tới Trung Quốc.
Theo CNN, ông Trump và đội ngũ dưới quyền đã hoãn đưa ra quyết định về cách xử lý vấn đề Iran trong lúc đang ở Bắc Kinh và hội đàm với Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình.
Một trong những nội dung trao đổi chủ chốt giữa hai lãnh đạo là chiến sự Iran, vấn đề đang tác động đến nhiều mặt của thế giới. Tuy nhiên, khi ông Trump lên chuyên cơ Không lực Một rời Bắc Kinh chiều 15/5, hai bên vẫn không có dấu hiệu cho thấy họ đã đạt được đồng thuận về cách chấm dứt chiến sự Iran.
Nhà Trắng cho biết Mỹ và Trung Quốc nhất trí Iran không được phép sở hữu vũ khí hạt nhân và eo biển Hormuz cần được duy trì tự do đi lại để bảo đảm dòng chảy năng lượng toàn cầu. Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio cho biết Trung Quốc phản đối quân sự hóa eo biển Hormuz, cũng như hành vi áp phí tàu qua khu vực này.
Tuy nhiên, phía Trung Quốc không xác nhận đầy đủ những nội dung mà Mỹ công bố. Thông cáo của Trung Quốc chủ yếu nhấn mạnh chiến sự Iran "đáng lẽ không bao giờ được xảy ra" và các bên cần giải quyết bằng đối thoại.
Theo Chong Ja Ian, phó giáo sư tại Đại học Quốc gia Singapore, điều này cho thấy Trung Quốc hiện tránh thể hiện lập trường nghiêng về Mỹ và chưa cam kết tăng sức ép lên Iran như mong muốn của ông Trump.
Cuộc gặp với ông Tập không tạo ra đột phá về vấn đề Iran dường như đã khiến ông Trump mất kiên nhẫn. Trên hành trình trở về Washington ngày 15/5, ông Trump đã nhắc lại việc đề xuất hòa bình gần nhất của Iran là "không thể chấp nhận được".
"Tôi xem đề xuất và nếu không thích câu đầu tiên thì tôi sẽ bỏ đi", ông Trump nói với phóng viên trên Không lực Một. "Nếu họ đề cập đến hạt nhân dưới bất kỳ hình thức nào, tôi sẽ không đọc phần còn lại".
Cuối tuần qua, các quan chức Mỹ cũng đề cập ngày càng nhiều đến khả năng Mỹ nối lại hoạt động quân sự với Iran, vốn đã ngừng lại sau khi hai nước đạt thỏa thuận ngừng bắn hôm 8/4. Hai bên đã tiến hành một vòng đàm phán trực tiếp tại Pakistan hôm 11/4 nhưng chưa đạt bước đột phá nào, khi bất đồng về chương trình hạt nhân của Iran và eo biển Hormuz vẫn quá lớn.
Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ Pete Hegseth cho biết Lầu Năm Góc "có kế hoạch leo thang nếu cần thiết". Hai quan chức Trung Đông nói Mỹ cùng Israel đang có những hoạt động chuẩn bị quân sự lớn nhất kể từ khi lệnh ngừng bắn có hiệu lực và có thể hành động sớm nhất trong tuần này.
Theo các quan chức Mỹ, nếu Tổng thống Trump quyết định nối lại không kích, những lựa chọn được cân nhắc gồm mở rộng oanh tạc nhằm vào mục tiêu quân sự và cơ sở hạ tầng của Iran. Một phương án khác là triển khai lực lượng đặc nhiệm đổ bộ vào Iran để thu hồi lượng uranium đã làm giàu đang bị chôn vùi dưới lòng đất.
Mỹ đã điều vài trăm lính đặc nhiệm tới Trung Đông từ tháng 3 nhằm giúp ông Trump có sẵn lựa chọn này. Mục tiêu được nhắm đến có thể là kho uranium làm giàu cấp độ cao tại cơ sở hạt nhân Isfahan, miền trung Iran.
Nhà Trắng khẳng định Tổng thống Trump không loại trừ khả năng nào, nhưng ưu tiên của ông luôn là giải pháp ngoại giao.
"Mỹ đang nắm đòn bẩy tối đa đối với chính quyền Iran và Tổng thống sẽ chỉ chấp nhận một thỏa thuận bảo đảm an ninh quốc gia của chúng ta", phát ngôn viên Nhà Trắng Anna Kelly nói.
Ông Trump từng kỳ vọng có thể thuyết phục Trung Quốc gây sức ép để Iran nhượng bộ trong vấn đề hạt nhân và eo biển Hormuz, tuyến đường biển vận chuyển 20% nguồn cung dầu thế giới đến từ vùng Vịnh. Trung Quốc cũng có lợi nếu Hormuz được giữ thông suốt, bởi khủng hoảng năng lượng kéo dài sẽ khiến kinh tế thế giới suy thoái, ảnh hưởng tới xuất khẩu của nước này.
Dù vậy, sau hai cuộc hội đàm với ông Trump, ông Tập không công bố bất kỳ cam kết mới nào về việc gây sức ép với Iran hay tham gia sâu hơn vào nỗ lực chấm dứt xung đột.
Yue Su, kinh tế trưởng phụ trách Trung Quốc tại Economist Intelligence Unit, cho rằng các cuộc trao đổi giữa ông Trump và ông Tập cho thấy hai bên vẫn có một số điểm đồng về vấn đề Iran, nhưng khả năng Bắc Kinh sẵn sàng can dự sâu hơn không cao.
"Một lý do là chính quyền Iran đang ở trong trạng thái sống còn và họ sẽ đặt lợi ích của mình lên trên hết, thay vì chịu sức ép từ các bên như Trung Quốc", bà nói với CNBC.
Damien Ma, giám đốc trung tâm nghiên cứu Carnegie China, nhận định Trung Quốc là bên hỗ trợ quan trọng với Iran, nhưng quan hệ giữa Bắc Kinh và Tehran chủ yếu "mang tính thực dụng" trên cơ sở hai bên cùng có lợi. "Trong hơn 10 năm qua, Trung Quốc cũng đã mở rộng quan hệ với nhiều nước Trung Đông như Arab Saudi hay Các tiểu vương quốc Arab Thống nhất", ông Ma nói.
Các nhà phân tích của ngân hàng đầu tư Raymond James cũng cho rằng Trung Quốc khó chủ động can dự sâu hơn vào cuộc khủng hoảng.
"Ông Trump có thể muốn tận dụng ảnh hưởng của Trung Quốc để tạo đột phá trong đàm phán với Iran, nhưng chúng tôi hoài nghi khả năng Bắc Kinh sẽ sử dụng ảnh hưởng của họ một cách mạnh tay trong bối cảnh hiện tại", nhóm nhà phân tích viết.
Theo nhóm này, Trung Quốc phải duy trì thế cân bằng giữa quan hệ với Iran, các nước Arab vùng Vịnh và cả Mỹ. Vì vậy, Bắc Kinh nhiều khả năng sẽ tiếp tục kêu gọi hòa bình thay vì đóng vai trò tích cực hơn trong việc gây sức ép để Tehran nhượng bộ.
Tuy nhiên, họ cho rằng Trung Quốc có thể tham gia sâu hơn nếu xuất hiện đề xuất chuyển lượng uranium làm giàu cấp độ cao của Iran ra nước ngoài, bởi Bắc Kinh có thể trở thành bên tiếp nhận số vật liệu này.
Các nhà phân tích của Eurasia Group cho rằng hợp tác Mỹ - Trung về Iran sẽ chỉ dừng ở mức hạn chế. Bắc Kinh đã thể hiện lập trường rõ ràng hơn khi phản đối việc thu phí qua eo biển Hormuz và có thể tăng mua năng lượng từ Mỹ để giảm bớt lo ngại của Washington.
"Nhưng đó có lẽ cũng là giới hạn của sự phối hợp Mỹ - Trung về Iran", nhóm này cho biết.
Sau chuyến đi Bắc Kinh, lựa chọn của ông Trump đang dần thu hẹp. Hội đàm với ông Tập giúp duy trì đối thoại Mỹ - Trung và tránh căng thẳng song phương leo thang, nhưng chưa tạo được lối thoát rõ ràng cho chiến sự Iran.
Trong lúc đó, Tehran vẫn giữ được đòn bẩy quan trọng là khả năng gây áp lực lên thị trường năng lượng toàn cầu thông qua eo biển Hormuz. Iran dường như hiểu rõ điều này và tiếp tục phát tín hiệu cứng rắn. Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Bagher Ghalibaf tuyên bố lực lượng vũ trang nước này "sẵn sàng đáp trả mọi hành động gây hấn".
"Tổng thống Trump đã thử gây sức ép và đưa ra những tuyên bố cứng rắn, nhưng không hiệu quả. Ông ấy cũng thử đàm phán, nhưng vẫn không thành công", Ivo Daalder, cựu đại sứ Mỹ tại NATO, nói với CNN. "Giờ ông ấy đang cố tìm cách thoát khỏi thế bế tắc".
Khi cuộc gặp thượng đỉnh với ông Tập không giúp tháo gỡ được thế bế tắc đó, ông Trump không còn nhiều lựa chọn. Các lãnh đạo Lầu Năm Góc cho hay trong hơn một tháng ngừng bắn với Iran, họ đã tái vũ trang cho các tàu chiến và chiến đấu cơ ở Trung Đông.
Tướng Dan Caine, chủ tịch Hội đồng Tham mưu trưởng Liên quân Mỹ, tuần trước nói trước một ủy ban Thượng viện rằng quân đội "duy trì loạt phương án cho các lãnh đạo dân sự", trong đó có khả năng nối lại hoạt động quân sự với Iran. Tuy nhiên, tướng Caine từ chối làm rõ động thái quân sự mà Tổng thống Trump có thể ra lệnh tiến hành.
