Khi tuổi tác tăng dần, cơ thể bắt đầu trải qua những thay đổi âm thầm dù thói quen sinh hoạt gần như giữ nguyên. Từ biến đổi ở cấp độ tế bào, thay đổi hormone đến sự suy giảm khối lượng cơ, quá trình này có thể khởi phát từ cuối độ tuổi 20 và dần ảnh hưởng đến năng lượng, khả năng hồi phục cũng như tốc độ trao đổi chất.
Nhiều người nhận thấy cơ thể dễ mệt hơn và hồi phục chậm hơn so với vài năm trước, dù chế độ ăn uống và sinh hoạt gần như không thay đổi. Theo các chuyên gia, đây là hệ quả của những biến đổi sinh học âm thầm diễn ra theo tuổi tác, bao gồm suy giảm khối cơ, thay đổi hormone và giảm hiệu quả trao đổi chất.
Cơ thể thay đổi theo thời gian
Dù bạn duy trì chế độ ăn uống và vận động ổn định, cơ thể vẫn chịu tác động của quá trình lão hóa tự nhiên. Tế bào dần suy giảm chức năng, khả năng sửa chữa chậm lại, trong khi khối lượng cơ bắt đầu giảm từ sau tuổi 30. Khi cơ thể sử dụng năng lượng kém hiệu quả, bạn dễ mệt hơn dù làm những việc quen thuộc.
Hormone ảnh hưởng đến năng lượng và phục hồi
Những thay đổi nhỏ về hormone như cortisol, insulin hay hormone tuyến giáp có thể tác động lớn đến cảm giác trong ngày. Khi căng thẳng kéo dài, cortisol tăng cao làm cơ thể dễ mệt, ngủ kém và chậm phục hồi hơn. Hormone cũng chi phối cảm giác đói, chất lượng giấc ngủ cùng khả năng tái tạo năng lượng.
Trao đổi chất hoạt động kém hiệu quả hơn
Tốc độ trao đổi chất không giảm mạnh ngay lập tức nhưng hiệu quả sử dụng năng lượng thay đổi. Cùng một bữa ăn, trước đây có thể giúp một người duy trì năng lượng ổn định song hiện tại lại khiến uể oải. Sự giảm khối lượng cơ và mức độ vận động thấp hơn góp phần làm quá trình này kém hiệu quả.
Mất cơ khiến cơ thể mau “xuống sức”
Cơ bắp không chỉ giúp vận động mà còn đóng vai trò quan trọng trong việc đốt cháy năng lượng, duy trì sức bền. Khi khối cơ giảm, một người sẽ dễ cảm thấy mệt hơn, tập luyện nặng hơn và mất nhiều thời gian để hồi phục.
Khả năng phục hồi chậm lại
Những thói quen mà cơ thể trước đây từng dễ thích nghi như thức khuya, bỏ bữa hay tập luyện nặng giờ có thể khiến cảm giác mệt mỏi kéo dài hơn. Cơ thể hồi phục chậm, tình trạng viêm lâu giảm và giấc ngủ cũng không còn sâu như trước.
Những thay đổi nhỏ trong lối sống
Dù nhiều người cho rằng thói quen không thay đổi, thực tế có thể đã có những khác biệt nhỏ chẳng hạn như ít vận động hơn, dùng thiết bị điện tử nhiều hơn, ngủ không đều hoặc ăn uống có sự lệch nhẹ. Những thay đổi này riêng lẻ không đáng kể nhưng tích tụ theo thời gian sẽ ảnh hưởng rõ rệt đến sức khỏe và năng lượng.
Dù không thể đảo ngược hoàn toàn quá trình lão hóa, mỗi người vẫn có thể cải thiện tình trạng nhanh “xuống sức” bằng cách điều chỉnh lối sống. Tập luyện sức mạnh giúp duy trì khối cơ, ngủ đúng giờ, kiểm soát căng thẳng, ăn đủ protein và thực phẩm lành mạnh, cùng với khám sức khỏe định kỳ giúp cơ thể hoạt động ổn định hơn.
Cơ thể có thể không còn như vài năm trước, nhưng nếu chăm sóc đúng cách, bạn vẫn có thể duy trì năng lượng, sức bền và chất lượng sống tốt trong thời gian dài.
Theo thạc sĩ - bác sĩ chuyên khoa 2 Đào Quang Hoàng, Khoa Nội tim mạch - lão học, Bệnh viện đa khoa Thủ Đức (TP.HCM), ăn mặn (nhiều muối natri) tạo ra áp lực cơ học lên thành mạch và làm tăng huyết áp, giống như việc bơm quá nhiều nước vào một ống cao su, với ống cao su tượng trưng cho hệ thống mạch máu.
Tuy nhiên, ít ai biết rằng áp lực tinh thần (trầm cảm, căng thẳng, stress kéo dài) cũng có thể gây hại cho mạch máu, thậm chí nguy hiểm không kém ăn mặn.
Chị V.T.Q.N (23 tuổi, làm nghề tự do) bắt đầu có những dấu hiệu như chóng mặt, nóng phừng mặt, thở gấp, đau đầu từ khoảng 1 năm trước. Kết quả thăm khám gần đây cho thấy chị bị tăng huyết áp dù còn trẻ, không hút thuốc hay rượu bia. Nguyên nhân được biết do thức khuya và ngủ không đủ giấc trong thời gian dài, cộng với thường xuyên ăn thức ăn chế biến sẵn mua ngoài hàng quán.
Tương tự, trường hợp anh D.Q.T. (32 tuổi, trưởng phòng của một công ty công nghệ) đi khám với triệu chứng đau đầu, mỏi gáy, hay hồi hộp; đo huyết áp tại phòng khám lên tới 165/100 mmHg (mức tăng huyết áp độ 2). Anh T. không hút thuốc, không béo phì, mỡ máu bình thường, các chỉ số thận và tim hoàn toàn tốt. Tuy nhiên, anh T. cho biết 6 tháng qua phải gánh một dự án lớn, thức đêm liên tục hoặc ngủ không quá 4 giờ mỗi ngày. Anh sống một mình, không có thời gian chia sẻ với gia đình hay người thân, luôn trong trạng thái lo âu sợ trễ tiến độ (deadline).
Theo bác sĩ Quang Hoàng, “cô đơn cũng là một loại muối” vì cả hai đều âm thầm bóp nghẹt và làm tổn thương hệ thống mạch máu, dẫn đến tăng huyết áp và các biến chứng như đột quỵ, nhồi máu cơ tim.
Ngoài ra khi căng thẳng, cơ thể tiết ra adrenaline và cortisol làm tim đập nhanh hơn, huyết áp tăng và duy trì sự tỉnh táo. Tuy nhiên, nếu tình trạng căng thẳng diễn ra liên tục, sự hoạt hóa kéo dài của các hormone này sẽ làm mạch máu co thắt, cơ thể giữ muối và nước nhiều hơn, từ đó dẫn đến tăng huyết áp, gây viêm, làm tổn thương mạch máu và các cơ quan quan trọng.
Bác sĩ chuyên khoa 2 Trương Thiện Niềm, Trưởng khoa Khám bệnh, Bệnh viện Gia An 115 (TP.HCM) cho biết: “Nhiều người cho rằng chỉ cần giảm muối khi nêm nếm là đủ, nhưng thực tế lượng natri đưa vào cơ thể phần lớn lại đến từ ‘muối ẩn’ trong thực phẩm chế biến sẵn. Các loại như đồ hộp, thịt chế biến, mì ăn liền, nước chấm, thậm chí bánh mì hoặc thực phẩm đóng gói… đều có thể chứa lượng muối đáng kể. Vì vậy, dù ăn nhạt khi nấu ăn, tổng lượng muối tiêu thụ mỗi ngày vẫn có thể vượt ngưỡng khuyến cáo. Đường và các thực phẩm giàu tinh bột tinh chế cũng góp phần làm tăng huyết áp, tiêu thụ nhiều có thể gây tăng cân, đề kháng insulin và rối loạn chuyển hóa - những yếu tố liên quan chặt chẽ đến tăng huyết áp”.
Kiểm soát huyết áp là một quá trình lâu dài. Sự kiên trì trong theo dõi và điều chỉnh thói quen sinh hoạt chính là yếu tố quyết định hiệu quả điều trị. Từ đó, bác sĩ Niềm đề xuất 3 nguyên tắc cốt lõi cần duy trì để kiểm soát huyết áp, gồm: Theo dõi - điều chỉnh lối sống - tuân thủ điều trị.
Bác sĩ Quang Hoàng cũng khuyên mọi người nên cố gắng ngủ đủ 7 - 9 giờ mỗi đêm; dành khoảng 30 phút mỗi ngày để thư giãn bằng thiền, yoga, tập thở chậm hoặc nghe nhạc nhẹ để giúp cơ thể giảm áp lực tinh thần, hỗ trợ kiểm soát huyết áp.
Tuy nhiên, mức ảnh hưởng của sa pô chê lên đường huyết không chỉ phụ thuộc vào độ ngọt mà còn liên quan đến số lượng ăn, độ chín và cách kết hợp với các món ăn khác trong bữa ăn, theo chuyên trang Eating Well (Mỹ).
Sa pô chê chứa khá nhiều đường tự nhiên, chủ yếu là fructose và sucrose. Trái càng chín, lượng đường trong sa pô chê càng tăng, khiến vị ngọt đậm đà hơn. Vì vậy, nếu ăn quá nhiều trong một lần, lượng đường glucose đi vào máu cũng sẽ tăng nhanh hơn.
Tuy nhiên, đường trong trái cây không hoàn toàn giống đường tinh luyện trong nước ngọt hay bánh kẹo. Sa pô chê vẫn chứa chất xơ và nhiều hợp chất thực vật giúp làm chậm phần nào quá trình hấp thu đường.
Một loại trái cây dù có vị ngọt nhưng nếu ăn ít thì mức tăng đường huyết có thể không quá lớn. Ngược lại, ăn quá nhiều trong một lần sẽ khiến tổng lượng đường hấp thu tăng mạnh hơn. Ví dụ, ăn 1 trái sa pô chê nhỏ sẽ khác rất nhiều so với ăn liên tục 3 - 4 trái hoặc uống sinh tố sa pô chê có thêm sữa đặc, đường.
Ngoài ra, sa pô chê có chứa chất xơ. Đây là yếu tố giúp làm chậm quá trình hấp thu đường glucose vào máu. Khi ăn nguyên trái, chất xơ giúp thức ăn được tiêu hóa chậm hơn, từ đó hạn chế tình trạng đường huyết tăng quá nhanh sau ăn.
Sa pô chê càng chín kỹ thì càng ngọt do tinh bột trong trái chuyển dần thành đường đơn. Vì vậy, trái quá mềm và ngọt đậm thường có khả năng làm đường huyết tăng nhanh hơn trái vừa chín tới.
Hiện tượng này cũng gặp ở nhiều loại trái cây khác như chuối, xoài. Với người cần kiểm soát đường huyết, họ nên tránh ăn sa pô chê quá chín hoặc ăn số lượng lớn trong một lần.
Ăn một lượng nhỏ sa pô chê sau bữa chính hoặc ăn cùng thực phẩm giàu protein như sữa chua không đường, trứng, các loại hạt có thể giúp đường hấp thu chậm hơn, Eating Well dẫn lời chuyên gia dinh dưỡng người Mỹ Crystal Orozco.
Một nghiên cứu đăng trên chuyên san Food Science and Technology về các loại trái cây nhiệt đới cho thấy nhiều loại trái cây, trong đó là sa pô chê, có chỉ số đường huyết không quá cao khi ăn ở khẩu phần hợp lý. Điều này cho thấy sa pô chê không nhất thiết gây tăng đường huyết đột ngột như nhiều người lo ngại.
"Thói quen của nhiều người Việt là cứ ho, cảm thì tự mua kháng sinh uống, dùng lại toa thuốc cũ hoặc ngưng thuốc giữa chừng khi vừa thấy đỡ", PGS.TS.BS Trần Văn Ngọc, Chủ tịch Hội Hô hấp TP HCM, nói tại ký kết hợp tác giữa hội và chuỗi Nhà thuốc Long Châu cùng Sandoz Việt Nam nhằm nâng cao nhận thức và thúc đẩy tuân thủ điều trị kháng sinh ngày 14/4.
Theo các báo cáo quốc tế, Việt Nam nằm trong nhóm quốc gia có tình trạng kháng kháng sinh nghiêm trọng tại châu Á và trên thế giới, gây gánh nặng lớn cho hệ thống y tế và đe dọa trực tiếp tính mạng người bệnh. Dữ liệu từ Tổ chức Y tế Thế giới giai đoạn 2020-2023 cho thấy gần 300.000 người Việt Nam tử vong do các nguyên nhân liên quan trực tiếp hoặc gián tiếp đến kháng kháng sinh.
Lý giải thực trạng này, phó giáo sư Ngọc cho rằng một nguyên nhân đáng chú ý là việc người dân dễ dàng tiếp cận và mua kháng sinh. Nhiều người tự ý dùng thuốc cho các bệnh do virus như sốt siêu vi, cảm cúm - vốn không cần kháng sinh - hoặc trong trường hợp nhiễm khuẩn lại dùng sai thuốc, hay dùng đúng thuốc nhưng không đủ liệu trình.
Không ít bệnh nhân chỉ uống một vài ngày, khi các thuốc phối hợp như hạ sốt, giảm đau giúp giảm triệu chứng thì lầm tưởng đã khỏi và tự ý ngưng thuốc. Việc này khiến vi khuẩn chưa bị tiêu diệt hoàn toàn, dễ gây tái phát bệnh, đồng thời làm tăng nguy cơ kháng thuốc, khiến những lần điều trị sau khó khăn và tốn kém hơn.
Bên cạnh đó, thói quen sử dụng lại toa thuốc cũ cũng góp phần làm tình trạng này trầm trọng. Khi dùng kháng sinh không đúng cách, các vi khuẩn nhạy cảm bị tiêu diệt trước, trong khi những vi khuẩn "lì thuốc" sống sót và tiếp tục phát triển trong đường hô hấp. Theo thời gian, chúng có thể gây bệnh nặng hơn như viêm phổi, buộc bệnh nhân phải nhập viện và sử dụng các loại kháng sinh mạnh hơn.
Để giải quyết bài toán lạm dụng kháng sinh, ông Ngọc đánh giá hệ thống nhà thuốc và dược sĩ đóng vai trò then chốt. Trong bối cảnh người dân dễ dàng mua thuốc ngoài cộng đồng, nhà thuốc không chỉ là nơi cung ứng mà còn là "điểm chốt" giúp định hướng sử dụng thuốc đúng cách.
Bà Nguyễn Đỗ Quyên, Phó tổng giám đốc FPT Retail kiêm Giám đốc điều hành Hệ thống nhà thuốc và Trung tâm tiêm chủng Long Châu, cho biết thực tế tại nhà thuốc cho thấy kháng sinh là nhóm thuốc được sử dụng rất phổ biến nhưng cũng dễ bị dùng sai. Nhiều người bệnh ngưng thuốc khi thấy đỡ hoặc điều trị theo kinh nghiệm cá nhân, vô tình làm giảm hiệu lực lâu dài của kháng sinh. Do đó, hệ thống này đang chú trọng để dược sĩ tư vấn rõ ràng, giúp người bệnh hiểu vì sao phải tuân thủ đủ liệu trình và đồng hành trong quá trình điều trị.
Theo phó giáo sư Ngọc, kháng sinh cần được xem là tài sản quý của y học, không phải hàng hóa thông thường, vì vậy chỉ nên sử dụng khi có chỉ định của bác sĩ và tuân thủ đầy đủ liệu trình. Nếu dùng đúng cách, kháng sinh có thể bảo vệ sức khỏe lâu dài. Ngược lại, việc lạm dụng và sử dụng tùy tiện sẽ khiến thuốc dần mất tác dụng, đẩy người bệnh vào nguy cơ không còn lựa chọn điều trị hiệu quả trong tương lai.
