Khi màn đêm buông xuống tại ngôi làng nhỏ Doradal ở Colombia, sự yên tĩnh thường bị phá vỡ bởi những tiếng bước chân nặng nề của các “cư dân” khổng lồ nặng hơn 1,3 tấn đi ngang qua vườn nhà, sân trường và hiên nhà dân.
Dọc theo con sông Magdalena – tuyến sông lớn nhất Colombia – nhiều ngư dân cho biết, lưới đánh cá ngày càng ít cá da trơn hơn trước, thay vào đó là những gợn sóng lớn do đàn hà mã tạo ra. Nhiều người thậm chí không dám thả câu vào ban đêm.
“Chúng đã làm thay đổi cuộc sống của chúng tôi”, ngư dân Giovanny Contreras nói khi lái thuyền qua một con hà mã đực đang nổi trên mặt nước.
Ít ai ngờ rằng nơi cách xa quê hương châu Phi hàng nghìn cây số, loài động vật này lại sinh sôi mạnh giữa Colombia. Tất cả bắt đầu từ sở thích kỳ quái của trùm ma túy khét tiếng Pablo Escobar.
Từ “thú cưng” của trùm ma túy đến đại họa sinh thái
Trong thập niên 1980, trùm ma túy Escobar đưa 4 con hà mã về nuôi tại dinh thự Hacienda Nápoles rộng hơn 2.000ha của mình. Chúng gia nhập cùng hàng loạt động vật ngoại lai như voi, hươu cao cổ, tê giác, lạc đà, chuột túi…
Sau khi Escobar bị cảnh sát tiêu diệt năm 1993, khu điền trang bị bỏ hoang. Phần lớn động vật được chuyển tới sở thú, riêng đàn hà mã bị bỏ mặc giữa môi trường tự nhiên thuận lợi.
Không có thiên địch như sư tử hay cá sấu, chúng nhanh chóng sinh sản ngoài kiểm soát.
Hiện Colombia ước tính có khoảng 200 con hà mã hoang dã. Đây là quần thể duy nhất ngoài châu Phi. Các nhà khoa học dự báo con số này có thể vượt 1.000 con vào năm 2035 nếu không kiểm soát.
Giới chuyên gia cảnh báo đàn hà mã có thể phá hủy hệ sinh thái địa phương, cạnh tranh nguồn thức ăn với các loài bản địa như lợn nước capybara hay bò biển, đồng thời làm thay đổi chất lượng nước sông do lượng chất thải khổng lồ.
Kế hoạch tiêu hủy gây tranh cãi
Sau nhiều năm tìm giải pháp, đầu tháng 4 năm nay, chính phủ Colombia gần đây công bố kế hoạch trị giá 2 triệu USD (hơn 52 tỷ đồng) nhằm tiêu hủy 80 con hà mã bằng thuốc gây chết hoặc bắn hạ.
Đây được xem là biện pháp cuối cùng sau khi nhiều nỗ lực khác thất bại.
Trước đó, Colombia từng cố gắng di dời hà mã sang các quốc gia khác nhưng rất ít nơi chấp nhận. Việc triệt sản cũng cực kỳ khó khăn, cần ít nhất 8 người để bắt giữ, gây mê và phẫu thuật cho mỗi con.
Kế hoạch tiêu hủy lập tức gây chia rẽ dư luận giữa các nhóm bảo vệ động vật và giới bảo tồn sinh thái.
Mới đây, một tỷ phú Ấn Độ thậm chí từng đề nghị tiếp nhận số hà mã này vào khu bảo tồn tư nhân, song việc vận chuyển hàng chục con hà mã xuyên lục địa được đánh giá vô cùng phức tạp.
Từ cơn ác mộng tới mỏ vàng du lịch
Kế hoạch tiêu hủy cũng chia rẽ sâu sắc người dân Doradal – nơi đặt dinh thự cũ của Escobar. Tại đây, đàn hà mã duy nhất ngoài châu Phi lại trở thành mỏ vàng du lịch và dần định hình bản sắc địa phương.
“Tôi hiểu rằng họ cần loại bỏ hoặc di dời chúng. Nhưng suy cho cùng, chúng cũng chỉ là động vật, không có lỗi cho những quyết định của tên trùm ma túy”, anh Samy Castaño, 35 tuổi, sống đối diện một hồ đầy hà mã, chia sẻ.
Người đàn ông đồng thời chỉ trích chính quyền Colombia đã không hành động quyết liệt từ nhiều năm trước.
Nhưng suốt nhiều năm, đàn hà mã đã trở thành một phần kỳ lạ trong đời sống thường nhật ở ngôi làng tại Doradal.
Khách du lịch tới đây được chào đón bằng các bức tượng hà mã đầy màu sắc, Người dân mở tour ngắm hà mã. Nhiều người dân địa phương nhìn chúng với tâm trạng pha trộn giữa tự hào, thương cảm và dè chừng.
Hà mã là động vật có vú trên cạn lớn nhất sau voi và tê giác. Chúng nổi tiếng hung dữ, có thể chạy nhanh hơn con người và từng gây ra nhiều cái chết tại châu Phi.
Cho tới nay, các vụ tấn công ở Colombia còn hạn chế, dù người dân liên tục kể lại những lần chạm trán nguy hiểm khi hà mã đi kiếm ăn lúc bình minh hoặc hoàng hôn.
Năm 2020, một con hà mã từng tấn công một nông dân đang lấy nước bên bờ sông khiến người này gãy xương sườn và suýt thiệt mạng.
Năm 2023, một tài xế trên đường cao tốc đâm phải hà mã. Cú va chạm khiến con vật chết tại chỗ nhưng tài xế may mắn sống sót.
Các chuyên gia cảnh báo việc có người thiệt mạng chỉ còn là vấn đề thời gian.
“Khi đàn hà mã tiếp tục lan rộng, nguy cơ tai nạn sẽ ngày càng cao”, Katherine Corrales, chuyên gia về sinh vật xâm lấn làm việc cho cơ quan môi trường tại Boyacá nhận định.
Hiện khu điền trang cũ của trùm ma túy Colombia được chính quyền địa phương biến thành công viên giải trí tư nhân với cầu trượt nước và sở thú. Đến nay nơi này là điểm du lịch nổi tiếng.
Tại đây, du khách không còn nhắc tới tên của trùm ma túy. Du khách hiện có thể ngắm đàn hà mã hoang từ đài quan sát hoặc cho hai con hà mã nuôi nhốt tên Paco và Juaco ăn cà rốt.
“Đây không phải loài vật mà ngày nào bạn cũng được nhìn thấy”, nhân viên chăm sóc Henri Samil Perez nói khi nhắc các gia đình không cho trẻ trèo vào khu nuôi nhốt.
Được coi là mỏ vàng du lịch cho người dân Doradal, nhưng với người ngư dân, đàn hà mã là cơn ác mộng. Ngư dân Giovanny Contreras, 48 tuổi, cho biết ông rất mong kế hoạch tiêu hủy sớm bắt đầu.
Ông gần như bỏ hẳn việc đánh cá ban đêm. Trước khi, đó là thời điểm từng mang lại sản lượng lớn nhất. Nguyên nhân vì những con hà mã chìm dưới nước gần như vô hình trong bóng tối.
Ngư dân sợ vô tình lái thuyền đè lên cơ thể khổng lồ của chúng hoặc kích động một con hà mã đực. Chỉ một cú húc đầu, chúng cũng có thể phá hỏng thân thuyền.
“Mọi người cứ mãi nghĩ đến mạng sống của động vật. Nhưng tại sao không ai nghĩ tới nỗi khổ của ngư dân và những người nghèo sống bên bờ sông”, ông đặt câu hỏi.
Bà Thảo kể, trước đây, gia đình sống bằng nghề trồng lúa, nhưng hiệu quả kinh tế không cao, cuộc sống bấp bênh. Năm 2000, vợ chồng bà mạnh dạn chuyển 1 ha đất lúa sang trồng sầu riêng. Để "lấy ngắn nuôi dài", bà trồng xen măng cụt và bòn bon nhằm tận dụng diện tích và tăng thu nhập.
Đến nay, khu vườn phủ kín màu xanh của 100 gốc sầu riêng trên 20 năm tuổi, 100 gốc măng cụt và 70 gốc bòn bon đều canh tác theo hướng hữu cơ, không dùng thuốc kích thích. Nhờ đó, trái cây đạt chất lượng cao, vị ngọt thanh, thơm tự nhiên, an toàn cho sức khỏe.
Năm 2015, con gái bà Thảo đăng vài tấm ảnh sầu riêng chín vàng lên mạng xã hội. Bất ngờ, nhiều người tìm đến tận vườn tham quan và mua trái. "Lúc đầu, tôi chỉ nghĩ bán cho thương lái, không ngờ khách đến ngày càng đông, thậm chí các đoàn khách nước ngoài cũng tìm đến. Được các con động viên, tôi quyết định treo bảng 'vườn sầu riêng chị Thảo' và mở cửa đón khách trải nghiệm", bà Thảo kể.
Từ đó, mỗi mùa thu hoạch sầu riêng (cuối tháng 3 đến hết tháng 5 âm lịch), khu vườn lại tấp nập khách ra vào. Với 20.000 đồng vé vào cổng, du khách tham quan, chụp ảnh, thưởng thức trái cây và tự tay hái sầu riêng chín thưởng thức tại chỗ.
Ngoài sầu riêng, khách du lịch đến đây còn được thưởng thức măng cụt, bòn bon và những món ăn đậm chất miền Tây như gà hấp tỏi, cá lóc nướng trui, cháo gà xé phay, gỏi măng cụt, gà nướng sầu riêng… Trong vườn, bà Thảo bố trí chòi lá, bàn ghế, võng nghỉ chân dưới bóng cây, tạo cảm giác thư giãn, gần gũi thiên nhiên.
Mỗi năm, vườn sầu riêng của bà Thảo đón khoảng 5.000 - 6.000 lượt khách, không chỉ ở Cần Thơ mà còn từ các tỉnh miền Đông, miền Trung và cả miền Bắc. Mùa vụ năm 2025, vườn sầu riêng đạt sản lượng khoảng 6 tấn, giá bán trung bình 100.000 đồng/kg, mang lại thu nhập hàng trăm triệu đồng, chưa kể nguồn thu từ du lịch, ẩm thực và các loại trái cây khác.
Không dừng lại ở trái tươi, bà Thảo sáng tạo ra món kem sầu riêng nguyên vị. Sầu riêng chín cây được cấp đông để giữ trọn hương vị béo ngậy, thơm lừng. Món kem này nhanh chóng được du khách yêu thích và đặt mua online từ nhiều tỉnh, thành. "Tôi chỉ mong khách hài lòng và quay lại mỗi năm. Uy tín, chất lượng là điều tôi luôn đặt lên hàng đầu", bà Thảo khẳng định.
Bên cạnh đó, bà còn đầu tư thêm vườn táo rộng 2.500 m2, trồng hơn 100 gốc trong nhà lưới, bón phân hữu cơ. Đây là điểm nhấn mới giúp du khách có thể tham quan quanh năm. Để nâng cao uy tín sản phẩm, bà Thảo đã đăng ký độc quyền nhãn hiệu "sầu riêng chị Thảo", áp dụng mã QR truy xuất nguồn gốc và được công nhận sản phẩm OCOP 3 sao. Thời gian tới, bà dự định mở rộng thêm diện tích trồng sầu riêng và nhiều loại cây ăn trái khác để phát triển mô hình du lịch nông nghiệp bền vững.
Sầu riêng trong vườn được bà Thảo trồng theo hướng hữu cơ, chú trọng từng khâu chăm sóc. Mỗi cây được tỉa cành, tạo tán hợp lý để đón ánh sáng, giúp trái phát triển đồng đều. Đặc biệt, bà để trái chín tự nhiên trên cây nhằm giữ trọn hương vị đặc trưng, béo ngậy và thơm đậm của sầu riêng miệt vườn.
Do trái chín tự nhiên, trước thời điểm thu hoạch khoảng một tháng, bà phải thuê nhân công cột dây nâng đỡ từng trái để tránh rụng, an toàn du khách. Nhờ canh tác sạch và kỹ lưỡng, sầu riêng có cơm vàng, dẻo, béo, được khách ưa chuộng dù giá bán cao hơn thị trường.
"Mùa rồi, thương lái mua sầu riêng các vườn lân cận chỉ 30.000 - 40.000 đồng/kg, còn vườn tôi bán được 100.000 đồng/kg. Cây theo hướng sạch, trái chín tự nhiên nên thơm, ngọt đặc trưng. Khách có thể tự tay hái, thưởng thức tại chỗ và đổi trả nếu không vừa ý. Giá cao hơn vì chi phí buộc, tháo dây bảo vệ trái lớn, nhưng chúng tôi luôn làm cẩn trọng để đảm bảo an toàn và mang lại trải nghiệm tốt nhất cho du khách", bà Thảo chia sẻ.
Ông Huỳnh Văn Bằng, Phó chủ tịch UBND xã Trung Hưng, nhận xét: "Mô hình vườn sầu riêng kết hợp du lịch sinh thái của bà Thảo là một điển hình tiêu biểu của địa phương. Mô hình mang lại hiệu quả kinh tế cao, góp phần thúc đẩy phát triển du lịch nông thôn Cần Thơ".
Ngày 20/5, UBND xã Ô Loan (Đắk Lắk) có công văn về việc tăng cường thực hiện các quy định pháp luật liên quan đến bảo vệ các loài động vật biển, trong đó có việc bảo vệ đàn cá voi.
Theo UBND xã Ô Loan, thời gian gần đây tại vùng biển ven bờ khu vực Cù Lao Mái Nhà xuất hiện cá voi di cư, nổi lên mặt nước săn mồi. Đây là hiện tượng tự nhiên hiếm gặp tại khu vực biển này, báo hiệu môi trường sinh thái biển nơi đây đang phục hồi tích cực.
Qua phản ánh, tại vùng biển thuộc địa bàn xã đã xuất hiện tình trạng một số tàu thuyền, ca nô chở du khách, nhiếp ảnh gia tự phát tiếp cận gần khu vực cá voi xuất hiện để quay phim, chụp ảnh. Một số phương tiện có dấu hiệu tăng tốc, di chuyển áp sát, bám đuổi cá voi gây ảnh hưởng đến tập tính tự nhiên và môi trường sống của loài động vật này.
Chính quyền địa phương cho rằng việc cho các phương tiện tiếp cận ở khoảng cách gần có thể gây tiếng ồn từ động cơ, làm xáo trộn môi trường sống, ảnh hưởng đến khả năng định hướng, săn mồi và sinh hoạt của cá voi. Việc làm này còn tiềm ẩn nguy cơ va chạm, gây tổn thương đối với cá voi và ảnh hưởng đến hệ sinh thái biển.
Nhằm bảo vệ nghiêm ngặt các loài thủy sản nguy cấp, quý hiếm, trong đó có cá voi, đồng thời đảm bảo an ninh, an toàn cho hoạt động du lịch sinh thái trên địa bàn, UBND xã Ô Loan yêu cầu Công an xã, Ban Chỉ huy Quân sự xã phối hợp cùng Đồn Biên phòng An Hải tăng cường nắm tình hình, kiểm tra và giám sát các phương tiện đường thủy.
Các lực lượng chức năng được giao kịp thời phát hiện, nhắc nhở hoặc xử lý những trường hợp vi phạm pháp luật, gây mất an ninh trật tự và mất an toàn giao thông đường thủy; phối hợp xử lý các hoạt động tập trung đông người, tổ chức tự phát đưa khách tham quan gây ảnh hưởng đến môi trường sinh thái biển. Đồng thời, theo dõi, xử lý các trường hợp đưa tin sai lệch, không đúng sự thật trên các trang mạng xã hội theo quy định.
Chính quyền địa phương yêu cầu các đơn vị trực thuộc đẩy mạnh tuyên truyền, khuyến cáo người dân, ngư dân và chủ phương tiện tuyệt đối không điều khiển tàu thuyền bám đuổi, bao vây hay tiếp cận quá gần khu vực cá voi xuất hiện nhằm tránh làm xáo trộn tập tính sinh hoạt tự nhiên của loài động vật biển quý hiếm này.
Khi phát hiện cá voi, các phương tiện phải chủ động giảm tốc độ, giữ khoảng cách an toàn, hạn chế tiếng ồn từ động cơ và không thực hiện các hành vi kích động, chặn đầu hoặc cản hướng di chuyển của cá voi.
UBND xã Ô Loan yêu cầu không xả rác thải, dầu thải, nhựa hay bất kỳ chất thải nào xuống biển gây ô nhiễm môi trường, ảnh hưởng hệ sinh thái biển. Không lợi dụng hoạt động vận chuyển khách du lịch, tham quan để tổ chức các hoạt động tự phát, tụ tập đông người hoặc khai thác hình ảnh, tiếp cận cá voi trái quy định gây mất an toàn giao thông đường thủy, ảnh hưởng đến môi trường sống của động vật biển quý hiếm.
Trường hợp phát hiện cá voi mắc lưới, bị thương, dạt bờ, chết hoặc có dấu hiệu bất thường, người dân được khuyến cáo cần kịp thời thông báo cho cơ quan chức năng để phối hợp kiểm tra, xử lý, cứu hộ. Các trường hợp cố tình vi phạm, gây ảnh hưởng đến cá voi và môi trường sống tự nhiên của loài động vật biển quý hiếm sẽ bị xử lý theo quy định.
Ngày 2/4, Cảnh sát Nepal thông báo đã truy tố 32 người liên quan đến mạng lưới lừa đảo cứu hộ trực thăng quy mô lớn tại vùng núi Everest. Trong đó, 11 người đã bị bắt giữ, bao gồm các chủ công ty lữ hành, đơn vị vận hành trực thăng và quản lý bệnh viện.
Cuộc điều tra cho thấy quy mô của mạng lưới lừa đảo này gây ảnh hưởng đến 4.782 khách leo núi quốc tế giai đoạn năm 2022-2025. Cảnh sát đã phát hiện hơn 300 trường hợp cứu hộ giả mạo với tổng hóa đơn lên tới gần 20 triệu USD (khoảng 1.500 tỷ đồng), được tính cho khách du lịch và các đơn vị bảo hiểm.
Vụ bê bối nổ ra ngay khi mùa leo núi mùa xuân năm nay bắt đầu vào cuối tháng 3. Các nhà điều tra xác định đây là một hệ sinh thái tội phạm có tổ chức, với sự tham gia của nhiều thành phần, từ người dẫn đường (Sherpa) trực tiếp trên núi đến ban lãnh đạo các bệnh viện tư nhân tại Kathmandu.
Trước đó, ngày 25/1, 6 quản lý từ các công ty cứu hộ đã bị bắt giữ. Nhóm này bị cáo buộc trục lợi tiền bảo hiểm bằng cách lập hồ sơ cứu hộ giả cho khách nước ngoài với lý do gặp vấn đề sức khỏe khi thám hiểm. Trên thực tế, các cuộc cứu hộ này là không cần thiết, hoặc không có thật.
Cục Điều tra Trung ương (CIB) thuộc Cảnh sát Nepal nhận định hành vi này gây tổn hại nghiêm trọng đến "lòng tự hào và uy tín quốc gia của Nepal trên trường quốc tế".
Theo hồ sơ điều tra, các hướng dẫn viên đã sử dụng nhiều phương thức khác nhau để ép buộc khách phải sơ tán bằng trực thăng. Một trong những thủ đoạn phổ biến là lén pha một lượng lớn bột nở (baking powder) vào thức ăn của khách nhằm gây ra tình trạng rối loạn tiêu hóa. Các triệu chứng này thường bị nhầm lẫn với các biểu hiện của bệnh sốc độ cao. Một số nạn nhân khác bị cho uống các loại thuốc đi kèm với lượng nước quá mức để kích phát các triệu chứng bệnh lý.
Khi khách du lịch báo cáo tình trạng buồn nôn, chóng mặt hoặc đau nhức cơ thể, các hướng dẫn viên sẽ khuyên họ nên xuống núi ngay lập tức và yêu cầu cứu hộ khẩn cấp bằng trực thăng với chi phí đắt đỏ. Sau khi thực hiện sơ tán, các đối tượng sử dụng hồ sơ y tế và nhật ký chuyến bay giả mạo để đòi bồi thường từ các đơn vị bảo hiểm du lịch quốc tế.
Để tối đa hóa lợi nhuận, các đơn vị vận hành sẽ lập hóa đơn cho từng hành khách như thể họ đi trên các chuyến bay riêng biệt, dù thực tế nhiều người được vận chuyển cùng lúc. Các bệnh viện cũng tiếp tay bằng cách lập báo cáo điều trị giả cho những du khách thực tế không hề nhập viện.
Ông Manoj Kumar KC, lãnh đạo Cục Điều tra Trung ương, cho rằng nguyên nhân dẫn đến tình trạng này là do "các biện pháp xử lý còn lỏng lẻo". Khi tội ác không bị trừng trị thích đáng, nhóm lừa đảo càng có cơ hội lũng đoạn thị trường bảo hiểm du lịch.
Trước tình hình này, một số công ty bảo hiểm quốc tế đe dọa ngừng cung cấp dịch vụ tại Nepal nếu tình trạng này không được ngăn chặn triệt để.
Vấn nạn cứu hộ giả tại Nepal vốn không mới. Từ năm 2018, một cuộc điều tra quy mô lớn của chính phủ đã công bố bản báo cáo dài 700 trang, phơi bày các sai phạm và cam kết cải cách triệt để. Tuy nhiên, các mạng lưới này vẫn tiếp tục hoạt động với thủ đoạn tinh vi và hệ thống hơn, dẫn đến vụ bê bối chấn động hiện nay.
Các báo cáo từ năm 2019 cũng chỉ ra một bộ phận du khách nước ngoài đã thông đồng với các công ty lữ hành để giả vờ mắc bệnh sốc độ cao cấp tính, nhằm hưởng dịch vụ bay trực thăng miễn phí và đổi lấy các tour thám hiểm giá rẻ. Phía lữ hành thường kiểm tra kỹ hồ sơ bảo hiểm của khách trước khi tiếp nhận để đảm bảo công ty trực thăng và các bên trung gian sẽ được chi trả.
