Trong kho tàng ẩm thực ven biển Nam Trung Bộ, gỏi cá mai được xem là một trong những món ăn đặc trưng, thể hiện rõ nét sự tinh tế trong cách chọn nguyên liệu và chế biến của người dân địa phương.
Loài cá mai – nguyên liệu chính của món ăn này thường xuất hiện nhiều từ tháng giêng đến cuối mùa hè, khi nước biển ổn định và nguồn thực phẩm trở nên dồi dào.
Cá có kích thước nhỏ, thân dài, màu trắng đục gần giống cá cơm nhưng phần thịt lại trong và chắc hơn. Chính đặc điểm này khiến cá mai được ưa chuộng vì khi chế biến không bị bở hay nhớt, giữ được độ giòn tự nhiên.
Ở nước ta, cá mai có nhiều ở Nha Trang, Ninh Thuận, Bình Thuận, Vũng Tàu, Phú Quốc… Trên thế giới, cá mai phân bố ở vùng biển Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương, Thái Lan, Indonesia, Philippines, Australia.
Cá mai sống chủ yếu ở vùng nước lợ, nhờ vậy được đánh giá có giá trị dinh dưỡng cao và tốt cho sức khỏe. Loài cá này sinh sống theo đàn, thường phân bố nhiều tại khu vực biển phía Nam.
Mùa đánh bắt cá mai của ngư dân bắt đầu từ đầu tháng 4 đến tháng 11 âm lịch vì đây là thời điểm loài cá này tập trung thành đàn đi kiếm ăn và giao phối để sinh sản. Đây cũng là thời điểm người dân địa phương đẩy mạnh việc chế biến các món đặc sản từ cá mai có thể chế biến thành nhiều món ăn ngon, hấp dẫn, lạ miệng như: Gỏi cá mai, canh cá mai nấu riêu chua, cá mai kho tiêu, cá mai xào chua ngọt… trong đó ngon và nổi tiếng nhất là món gỏi cá mai. Thịt cá mai không có máu nên ít tanh, có vị ngọt, giòn, dai, không bị bở và nhớt như thịt của các loại khác.
Để làm được một đĩa gỏi cá mai đạt chuẩn, việc quan trọng nhất là chọn được cá thật tươi. Người chế biến thường ưu tiên những con cá vừa được đưa vào bờ, dài khoảng 5 – 6cm, thân trong và chắc thịt. Cá sau khi mua về sẽ được làm sạch, bỏ đầu, dùng tay bóp nhẹ phần bụng để rút xương.
Thịt cá thường được ngâm với nước đá trong thời gian ngắn để tạo độ giòn và săn hơn. Tiếp theo, cá được ướp nhẹ với nước cốt chanh hoặc giấm để làm chín tái, giúp thịt có màu trắng trong hấp dẫn. Người chế biến cũng sẽ trộn cá với tỏi giã nhỏ, ớt, tiêu, gia vị và ít rau thì là để tạo mùi thơm. Một thành phần quan trọng không thể thiếu trong món gỏi cá mai là thính gạo rang.
Điểm đặc biệt nhất của gỏi cá mai nằm ở loại nước chấm được làm cầu kỳ theo công thức truyền thống. Loại nước chấm này có vị mặn ngọt hòa quyện, kết hợp độ bùi của đậu phộng và hương thơm đặc trưng, mang đến hương vị khó trộn lẫn với bất kỳ loại nước mắm nào khác.
Gỏi cá mai thường được ăn kèm với nhiều loại rau sống như xà lách, cải xanh, rau thơm, thì là, khế chua và chuối xanh thái lát. Khi thưởng thức, người ăn lấy một miếng bánh tráng dẻo, cho lên đó một ít bún tươi, thêm rau sống, lát chuối chát, rồi đặt phần cá đã trộn thính và gia vị vào giữa. Cuốn chặt tay và chấm vào bát nước mắm đậu phộng.
Sự hòa quyện của từng thành phần tạo nên một tổng thể hương vị hài hòa: Vị ngọt tự nhiên của cá tươi, vị chua nhẹ của chanh, vị bùi của đậu phộng, mùi thơm của thính gạo, cái giòn mát từ rau sống và độ chát đặc trưng của chuối xanh. Tất cả mang lại cảm giác tròn vị, vừa thanh mát vừa đậm đà. Món ăn này đặc biệt được ưa chuộng vào những ngày nắng nóng bởi tính chất tươi ngon và dễ ăn.
Mỗi công đoạn đều đòi hỏi sự chính xác và tinh tế. Nhiều đầu bếp địa phương cho rằng người làm gỏi cá mai phải có khẩu vị nhạy bén để cân chỉnh được vị chua, ngọt, cay và bùi sao cho hài hòa, bởi chỉ cần sai lệch một chút cũng khiến món ăn mất đi sự hấp dẫn.
Gỏi cá mai không chỉ là món ăn dân dã mà còn là một phần trong đời sống ẩm thực của cư dân ven biển. Món ăn phản ánh sự thích nghi của con người với nguồn thực phẩm sẵn có, đồng thời thể hiện kinh nghiệm lâu đời trong cách xử lý và bảo quản hải sản tươi. Hương vị của gỏi cá mai mang đậm dấu ấn vùng biển, kết hợp cùng thói quen ăn uống của người miền Trung vốn chuộng vị thanh, ít béo và sử dụng nhiều rau sống.
Ngày nay, gỏi cá mai xuất hiện nhiều trong các nhà hàng hải sản, quán ăn ven biển và trở thành món đặc sản được du khách yêu thích. Món ăn không chỉ hấp dẫn về hương vị mà còn góp phần quảng bá ẩm thực địa phương. Nhiều du khách khi đến các tỉnh Nam Trung Bộ đều tìm thưởng thức gỏi cá mai như một trải nghiệm không thể bỏ qua.
Tại buổi tiếp, Chuẩn đô đốc Trịnh Xuân Tùng - Tư lệnh Vùng 5 Hải quân - đã giới thiệu với đoàn công tác biên phòng một số nét chính về đơn vị và những kết quả, thành tích nổi bật của cán bộ, chiến sĩ Vùng 5 Hải quân trong thời gian qua.
Theo đó đầu năm 2026, cán bộ, chiến sĩ Vùng 5 Hải quân quán triệt sâu sắc tình hình nhiệm vụ, đoàn kết, nỗ lực phấn đấu hoàn thành tốt và xuất sắc mọi nhiệm vụ được giao như huấn luyện, sẵn sàng chiến đấu, diễn tập, đối ngoại quốc phòng, tuần tra, quản lý chặt chẽ vùng biển được phân công.
Trung tướng Vũ Trung Kiên - Tư lệnh Bộ đội biên phòng - đánh giá cao những thành tích mà cán bộ, chiến sĩ Vùng 5 Hải quân đạt được trong thời gian qua.
Sự phối hợp chặt chẽ giữa Bộ đội biên phòng và Vùng 5 Hải quân và lực lượng Cảnh sát biển trên địa bàn đã đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ vững chắc chủ quyền biên giới, biển đảo, đấu tranh hiệu quả với các loại tội phạm, đặc biệt là tội phạm ma túy.
Các đơn vị này cũng tích cực tham gia các chương trình an sinh xã hội, phòng chống thiên tai, tìm kiếm cứu nạn, góp phần xây dựng nền biên phòng toàn dân vững mạnh.
Trung tướng Vũ Trung Kiên mong muốn tới đây Bộ Tư lệnh Vùng 5 Hải quân sẽ tiếp tục phối hợp chặt chẽ với Bộ Tư lệnh Bộ đội biên phòng để thực hiện hiệu quả các công tác phối hợp, phát huy tinh thần đoàn kết, thống nhất, sẵn sàng xử lý kịp thời các tình huống trên biển.
Sự chuyển dịch này của Chính phủ Hoa kỳ phản ánh xu hướng rời xa các biện pháp mang tính cấm đoán, thay vào đó mở rộng khả năng tiếp cận hợp pháp đối với các giải pháp ít rủi ro hơn, qua đó nâng cao hiệu quả bảo vệ sức khỏe cộng đồng.
Theo đó, Cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) đã gia hạn chỉ định "Sản phẩm thuốc lá điều chỉnh mức độ nguy cơ – giảm phơi nhiễm với các chất có hại (MRTP)" cho một số sản phẩm thuốc lá nung nóng (TLNN), dựa trên quá trình đánh giá khoa học kéo dài cùng các dữ liệu nghiên cứu và bằng chứng thực tiễn tiếp tục được cập nhật.
FDA kỳ vọng sản phẩm không khói có thể hỗ trợ mục tiêu bảo vệ sức khỏe cộng đồng. Theo FDA, việc gia hạn cho phép lưu hành kèm với công bố MRTP đối với một số sản phẩm TLNN được đưa ra sau khi các đánh giá khoa học cho thấy các sản phẩm này tiếp tục chứng minh khả năng giảm đáng kể mức độ phơi nhiễm của cơ thể với các chất hóa học có hại hoặc có tiềm năng gây hại, so với thời điểm được cấp phép ban đầu.
FDA cũng nhấn mạnh rằng: "Các bằng chứng khoa học hiện có, ngay cả khi chưa tiến hành các nghiên cứu dịch tễ học dài hạn, cho thấy có cơ sở khoa học hợp lý về việc giảm đáng kể và có thể đo lường được tỷ lệ mắc bệnh hoặc tỷ lệ tử vong ở người sử dụng thuốc lá [khi chuyển đổi hoàn toàn từ thuốc lá điếu sang các sản phẩm TLNN nêu trên".
Theo báo The Wall Street Journal, Bộ trưởng Y tế và Dịch vụ Nhân sinh Robert F. Kennedy Jr. đang cởi mở với việc mở rộng quyền tiếp cận hợp pháp đối với các sản phẩm không khói.
Không chỉ FDA, Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC) cũng cho thấy những tín hiệu mới trong cách nhìn nhận vai trò của các sản phẩm thay thế trong chiến lược giảm tác hại thuốc lá. Đáng chú ý, tháng 4/2024 CDC đã bổ nhiệm ông Stephen Sayle giữ vị trí Phó Giám đốc phụ trách quan hệ lập pháp. Việc bổ nhiệm này thu hút sự quan tâm lớn từ giới chuyên gia, bởi trước đó ông Sayle từng làm việc cho Fontem Ventures – một công ty con của doanh nghiệp thuốc lá có trụ sở tại Anh, chuyên phát triển các sản phẩm nicotine không khói. Đây được xem là một động thái chưa từng có tiền lệ trong lịch sử bổ nhiệm nhân sự cấp cao của CDC.
Ngoài Mỹ, TLNN cũng đang ghi nhận diễn biến đáng chú ý tại Trung Quốc, nơi cơ quan quản lý đã triển khai xây dựng tiêu chuẩn quốc gia cho nhóm sản phẩm này. Giai đoạn lấy ý kiến công khai kéo dài từ ngày 7/4 đến 7/5/2026, nằm trong lộ trình công bố trong khoảng 22 tháng theo dự kiến. Việc triển khai quy trình này nhằm thiết lập một khuôn khổ quản lý rõ ràng, chặt chẽ và có tính thực thi khi TLNN được cung cấp hợp pháp, đáp ứng nhu cầu tiêu dùng nội địa và trên toàn cầu.
Về danh mục các sản phẩm thuốc lá không khói, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) chỉ rõ, thuốc lá điện tử (TLĐT) và thuốc lá nung nóng (TLNN) là hai nhóm sản phẩm khác nhau: TLĐT dùng dung dịch lỏng, thiết kế mở nên dễ bị người dùng tùy biến. Ngược lại, TLNN sử dụng thuốc lá trong hệ thống khép kín, giúp hạn chế can thiệp và các rủi ro ngoài ý muốn.
Các chính sách liên quan đến thuốc lá do Nhà Trắng thúc đẩy được xem là bước đi thực tiễn nhằm xử lý thực tế rằng mỗi ngày có hàng triệu người Mỹ đang tìm đến các sản phẩm giảm tác hại như một giải pháp thay thế thuốc lá điếu. Chính quyền Tổng thống Trump được cho là đang đẩy mạnh cách tiếp cận linh hoạt hơn đối với các giải pháp này, với mục tiêu giảm rủi ro sức khỏe và cắt giảm tỷ lệ hút thuốc, trong bối cảnh Mỹ đã rút khỏi WHO và những tranh luận tiếp tục xoay quanh vai trò của các nguồn tài trợ tư nhân cho các chương trình phòng, chống thuốc lá, trong đó có các khoản đóng góp từ tỷ phú Michael Bloomberg và các tổ chức liên quan.
Dưới góc nhìn khoa học, ngày càng có nhiều nghiên cứu được công bố trên toàn cầu về ảnh hưởng tích cực giữa người chuyển đổi sang các sản phẩm không khói so với người tiếp tục hút thuốc lá.
Theo đó, một nghiên cứu tại Bệnh viện Đa khoa Prim. Dr Abdulah Nakaš ở Bosnia và Herzegovina ghi nhận, những người sử dụng TLNN có khả năng chịu đựng vận động tốt hơn, ít bị khó thở và mệt mỏi hơn khi gắng sức so với người hút thuốc lá điếu. Những khác biệt này trở nên rõ rệt hơn trong suốt thời gian theo dõi 6 tháng, dù sản phẩm vẫn không hoàn toàn không có rủi ro.
Tại Mỹ, một nghiên cứu khác đã được thực hiện nhằm đánh giá nguy cơ gây ung thư của các sản phẩm nicotine không khói thông qua việc so sánh các chỉ số gây đột biến, độc tính gen và độc tính tế bào với thuốc lá điếu. Kết quả cho thấy các sản phẩm không khói có mức độ gây hại thấp hơn đáng kể so với thuốc lá điếu, qua đó củng cố cơ sở khoa học cho cách tiếp cận giảm thiểu tác hại trong kiểm soát thuốc lá.
Theo ông Timothy Andrews, Giám đốc phụ trách Các vấn đề của Người dùng của tổ chức Tholos Foundation, việc thúc đẩy chuyển đổi từ thuốc lá điếu sang sản phẩm không khói tại Thụy Điển trong ba thập kỷ qua, cùng với chính sách giảm thuế cho các sản phẩm này, đã góp phần làm giảm đáng kể bệnh tật và tử vong liên quan đến thuốc lá.
Giữa tháng 3, Sadlu, 21 tuổi, công nhân ở thành phố Surat, bang Gujarat bị giảm giờ làm khi nhà máy dệt may thu hẹp sản xuất do thiếu nhiên liệu. Nguồn cung từ Vùng Vịnh gián đoạn khiến giá gas leo thang. Những công nhân nhập cư như Sadlu buộc phải mua gas trên thị trường chợ đen với giá tăng từ 1.000 rupee lên tới 4.000 - 5.000 rupee một bình. Không kham nổi chi phí sinh hoạt, Sadlu cùng anh trai quyết định trở về quê nhà ở huyện Prayagraj, bang Uttar Pradesh, cách 1.400 km, chấp nhận bỏ mức thu nhập 500 rupee (7 USD) một ngày.
Câu chuyện của Sadlu là bức tranh chung tại nhiều trung tâm công nghiệp của Ấn Độ hiện nay. Tại các nhà ga, hàng dài công nhân mang theo lỉnh kỉnh đồ đạc xếp hàng chờ lên tàu rời đô thị.
Tắc nghẽn tại eo biển Hormuz, cửa ngõ lưu thông 1/5 lượng dầu khí toàn cầu, tạo hiệu ứng dây chuyền, tác động tiêu cực đến kinh tế Ấn Độ. Tại Surat - nơi thu hút lượng lớn lao động nhập cư, gas phục vụ sản xuất không được trợ giá khiến chi phí đội lên gấp nhiều lần. Ông Ashok Jirawala, Chủ tịch Hiệp hội Phúc lợi Thợ dệt Gujarat, tính toán các doanh nghiệp có thể lỗ tới 10 triệu rupee mỗi ngày. Hệ quả là các xưởng phải giảm ngày làm việc từ 7 xuống còn 5 ngày mỗi tuần. Khoảng 150.000 công nhân (chiếm 30% lao động nhập cư ở Surat) đã trả phòng trọ, rời thành phố vì thu nhập giảm sút.
Người dân tại nhiều đô thị cũng bị ảnh hưởng. Tại Bengaluru, hàng dài xe ba gác đỗ chờ tại các trạm nạp gas hóa lỏng. Người dân mất nhiều giờ xếp hàng mua bình gas sinh hoạt, nhu cầu mua bếp điện tăng vọt, trong khi nhiều hộ dân nghèo phải quay lại đun bếp củi.
Dù trở về quê, người lao động vẫn mang theo nỗi lo cơm áo. Các bang nông thôn như Uttar Pradesh, Odisha hay Bihar vốn ít cơ hội việc làm, khó có thể gánh đỡ lượng người di cư đổ về.
Trở về quê, Sadlu tạm thời cảm thấy an toàn nhưng vẫn lo bất ổn tài chính. Anh có đủ tiền cho chi phí ăn uống trước mắt nhưng không đủ cho các khoản khác, trong khi cơ hội việc làm tại quê nhà rất hạn chế. "Tôi sẽ phải quay lại thành phố nhưng chưa xác định được thời điểm", anh nói.
Tại xưởng may ở Surat, giám đốc Naseem Khan cho biết một nửa công nhân của ông đã rời đi. Nếu xưởng đóng cửa hoàn toàn, bản thân ông cũng không trụ lại được đô thị.
"Tôi có vợ và 5 đứa con, ở lại làm sao nuôi nổi? Có lẽ tôi sẽ về quê làm nông", ông nói.
