Ít người ngờ rằng phía sau cái tên xáo tam phân lại là một loài cây dây leo có hình thái khá đặc biệt, từng được nhắc đến nhiều trong các nghiên cứu dược liệu ở khu vực Nam Trung Bộ. Với thân gỗ nhỏ, dài có thể trên 5m, phủ nhiều gai nhọn và vỏ màu nâu vàng, xáo tam phân mang dáng vẻ vừa hoang dã vừa khó nhầm lẫn khi quan sát kỹ.
Nhìn bề ngoài loại cây này lá đơn, thuôn hẹp, mép hơi cong xuống, mặt trên xanh đậm trong khi mặt dưới nhạt màu. Phần gỗ thân cứng, ngả vàng, còn rễ có màu đậm hơn và thường tỏa mùi thơm nhẹ do chứa tinh dầu. Đáng chú ý, cây rất hiếm khi ra hoa và có khả năng tái sinh tự nhiên bằng chồi rễ.
Xáo tam phân (tên khoa học Paramignya trimera) còn được gọi là đơn diệp đằng thích, phân bố chủ yếu ở Khánh Hòa, Phú Yên và Ninh Thuận. Cây thường được thu hái vào mùa khô, sử dụng làm dược liệu trong y học cổ truyền.
Theo mô tả trong y học cổ truyền, vị thuốc có vị hơi đắng pha ngọt, tính bình hơi mát, mùi thơm dễ chịu, không độc, quy vào các kinh tâm, can, tỳ, phế, thận và tâm bào.
Theo Viện Dược liệu (Bộ Y tế), cây chứa nhiều nhóm hoạt chất như flavonoid, saponin, alkaloid, trong đó nổi bật là coumarin và triterpenoid. Một số nghiên cứu thực nghiệm ghi nhận dược liệu này có khả năng hỗ trợ ức chế viêm gan cấp và tác động lên một số dòng tế bào ung thư trong điều kiện phòng thí nghiệm.
Từng được người dân ví như “thần dược” quý hơn vàng, xáo tam phân là loại cây có phần rễ được săn lùng với giá lên tới hàng chục triệu đồng mỗi kg. Không chỉ rễ, gần như toàn bộ cây từ thân, lá đến gai đều được sử dụng làm dược liệu trong y học cổ truyền.
Xáo tam phân thuộc họ cam – bưởi (Rutaceae), còn được biết đến với nhiều tên gọi như “cây thần xạ” hay “thần dược Khánh Hòa”. Hiện nay, lá và cành cây trồng có giá khoảng 400.000-500.000 đồng/kg, trong khi phần rễ sau khoảng 6 năm mới có thể thu hoạch và được bán với giá 7-10 triệu đồng/kg.
Theo bác sĩ Hoàng Sầm, Chủ tịch Viện Y học Bản địa Việt Nam chia sẻ với Vietnamnet, từ lâu người dân đã dùng xáo tam phân để hỗ trợ giải độc gan, giảm đau xương khớp, an thần, cải thiện giấc ngủ và hỗ trợ điều trị nhiều bệnh lý khác.
Các nghiên cứu hiện đại cho thấy cây chứa nhiều hoạt chất sinh học quan trọng như: Coumarin, Flavonoid, Alkaloid acridon, Phenolic, Saponin, Terpenoid
Đáng chú ý, mỗi bộ phận của cây lại mang những đặc tính dược học khác nhau.
Rễ xáo tam phân được xem là phần có dược tính mạnh nhất. Nhiều nghiên cứu phát hiện rễ chứa hàm lượng cao coumarin và alkaloid, trong đó hoạt chất ostruthin cho thấy khả năng ức chế nhiều dòng tế bào ung thư như gan, phổi, đại tràng hay cổ tử cung trong điều kiện thí nghiệm.
Ngoài ra, chiết xuất từ rễ còn được ghi nhận có khả năng:
Hỗ trợ bảo vệ gan, giảm men gan
Ức chế enzyme liên quan kiểm soát đường huyết
Chống oxy hóa mạnh
Hỗ trợ bảo vệ tế bào khỏi tổn thương
Trong khi đó, phần thân cây giàu coumarin và hợp chất phenolic với đặc tính chống viêm nổi bật. Một số hoạt chất có khả năng ức chế các chất trung gian gây viêm và giảm biểu hiện enzyme gây viêm trong tế bào thần kinh.
Nhờ vậy, thân xáo tam phân được đánh giá có tiềm năng hỗ trợ: Giảm viêm; Hỗ trợ các bệnh lý viêm thần kinh; Chống oxy hóa; Ức chế tế bào ung thư trong nghiên cứu thực nghiệm.
Khác với rễ và thân, lá xáo tam phân chứa nhiều tinh dầu giàu sesquiterpen và protolimonoid. Các nghiên cứu cho thấy tinh dầu từ lá có khả năng kháng khuẩn mạnh, đặc biệt với vi khuẩn Staphylococcus aureus, đồng thời có tác dụng kháng nấm và hỗ trợ chống ký sinh trùng.
Ngoài ra, chiết xuất lá còn cho thấy hoạt tính chống tăng sinh trên nhiều dòng tế bào ung thư như:
Ung thư tụy
Ung thư đại tràng
Ung thư phổi
Ung thư vú
Tuy nhiên, bác sĩ Hoàng Sầm lưu ý phần lớn các nghiên cứu về xáo tam phân hiện mới dừng ở mức tiền lâm sàng. Vì vậy, cần thêm nhiều nghiên cứu chuyên sâu để đánh giá hiệu quả thực sự trên người, liều dùng an toàn cũng như nguy cơ tương tác thuốc.
Các chuyên gia khuyến cáo người dân không nên tự ý sử dụng xáo tam phân như “thần dược” chữa bệnh mà cần tham khảo ý kiến chuyên môn để tránh những rủi ro không đáng có.
Những lưu ý khi sử dụng xáo tam phân
Đối với người có thể trạng yếu, khi sử dụng xáo tam phân nếu xuất hiện các triệu chứng như đau bụng, tiêu chảy phân lỏng hoặc đau đầu thì cần ngưng sử dụng ngay.
Nên bắt đầu dùng với liều lượng thấp để cơ thể làm quen dần, sau đó có thể tăng từ từ nhằm giúp thích nghi tốt hơn với thảo dược.
Phụ nữ mang thai hoặc đang cho con bú tuyệt đối không nên sử dụng, do các hoạt chất trong dược liệu có thể ảnh hưởng không tốt đến thai nhi và sức khỏe của trẻ nhỏ.
Trong chương trình Antiques Roadshow, chiếc túi được chế tác tinh xảo, đính nhiều loại đá quý như hồng ngọc, ngọc lục bảo và kim cương cổ. Đặc biệt, dấu khắc bên trong xác nhận đây là sản phẩm chính hãng của Cartier thương hiệu xa xỉ nổi tiếng thế giới.
Từ món đồ cũ nằm im trong cửa hàng thanh lý, chiếc túi nay trở thành "kho báu" khiến cộng đồng mạng không khỏi choáng váng.
Một chàng trai trẻ chỉ định đi dạo "xem cho vui" tại một cửa hàng đồ cũ gần nhà, nhưng không ngờ chuyến đi tưởng chừng bình thường ấy lại mang đến cú đổi đời khiến ai nghe cũng phải choáng váng.
Trong lúc lang thang giữa hàng loạt món đồ thanh lý, anh bất ngờ bị thu hút bởi một chiếc túi xách cũ có kiểu dáng sang trọng và khá khác biệt. Dù món đồ đã cũ theo thời gian, nhưng các chi tiết trên túi vẫn toát lên vẻ tinh xảo hiếm thấy. Nghĩ đơn giản rằng "chiếc túi này đẹp thật", chàng trai quyết định mua luôn với giá chỉ 1,5 USD (khoảng gần 40.000 đồng)
Tại thời điểm đó, anh hoàn toàn không biết rằng món đồ mình vừa mang về lại là một "kho báu" thực sự.
Mọi chuyện chỉ vỡ lẽ khi chiếc túi được đem tới chương trình thẩm định nổi tiếng Antiques Roadshow. Ngay khi nhìn thấy món đồ, chuyên gia cổ vật Catherine Van Dale đã lập tức nhận ra đây không phải chiếc túi bình thường được bán ở cửa hàng second-hand.
Theo lời chuyên gia, chiếc túi sở hữu chất lượng chế tác cực kỳ cao cấp, từng chi tiết đều được hoàn thiện tinh xảo theo phong cách xa xỉ cổ điển. Đặc biệt, trên thân túi còn được đính hàng loạt đá quý giá trị như hồng ngọc, ngọc lục bảo, ngọc bích và kim cương cắt kiểu châu Âu cổ những chất liệu vốn chỉ xuất hiện trên các sản phẩm thuộc giới thượng lưu.
Sau khi kiểm tra kỹ hơn, Catherine còn phát hiện dấu khắc thương hiệu nằm bên trong túi, xác nhận đây chính là sản phẩm đến từ Cartier nhà kim hoàn và phụ kiện xa xỉ nổi tiếng bậc nhất thế giới.
Khoảnh khắc nghe chuyên gia công bố giá trị thật của chiếc túi, chủ nhân món đồ gần như "chết lặng".
Theo định giá, nếu được mang ra đấu giá, chiếc túi có thể đạt mức khoảng 35.000 USD (khoảng hơn 920 triệu đồng). Từ món đồ bị bỏ quên trong cửa hàng đồ cũ với giá chưa tới một ly cà phê, chiếc túi nay bỗng trở thành báu vật có giá trị khổng lồ.
Chàng trai không giấu nổi sự xúc động, thậm chí bật khóc ngay tại trường quay vì quá bất ngờ trước vận may "từ trên trời rơi xuống".
Câu chuyện sau khi được chia sẻ đã nhanh chóng gây bão mạng xã hội, nhiều người gọi đây là "cú nhặt vàng thế kỷ" mà ai cũng mơ được trải qua một lần trong đời.
Không ít cư dân mạng còn đùa rằng: "Từ nay đi ngang tiệm đồ cũ chắc phải ghé vào xem thử, biết đâu lại đổi đời chỉ sau một lần mua sắm!".
Khoa Nhi – Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới Trung ương vừa thông tin về trường hợp một bệnh nhi 6 tuổi ở Lai Châu đang được điều trị tích cực trong tình trạng nguy kịch do biến chứng nặng của bệnh thủy đậu.
Từ những nốt phỏng nước tưởng chừng thông thường, bệnh đã diễn tiến nhanh thành suy hô hấp nặng, nhiễm khuẩn huyết do phế cầu, rối loạn đông máu và xuất huyết nhiều vị trí.
Theo bệnh sử, trẻ khởi phát bệnh khoảng 6 ngày trước khi nhập viện với biểu hiện sốt cao liên tục kèm ban phỏng nước xuất hiện toàn thân. Gia đình đã đưa trẻ đến cơ sở y tế địa phương điều trị trong 2 ngày.
Nhưng tình trạng không cải thiện mà tiếp tục diễn biến xấu. Các nốt phỏng nước xuất hiện ngày càng dày đặc có dấu hiệu xuất huyết, chảy máu, kèm theo biểu hiện khó thở và suy hô hấp khởi phát.
Khi được chuyển đến Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới Trung ương, bệnh nhi đã trong tình trạng suy hô hấp và phải hỗ trợ thở oxy. Tuy nhiên diễn biến lâm sàng thay đổi rất nhanh, chỉ khoảng 2 giờ sau nhập viện, tình trạng suy hô hấp tăng lên rõ rệt, trẻ không còn đáp ứng với thở oxy thông thường nên các bác sĩ phải chuyển sang thở máy không xâm nhập.
Đến khoảng 3h sáng hôm sau, bệnh nhi xuất hiện kích thích nhiều, thở nhanh, SpO₂ tụt giảm, đờm dãi ứ đọng, suy hô hấp tiến triển nặng. Các bác sĩ buộc phải đặt nội khí quản và chuyển sang thở máy xâm nhập để duy trì hô hấp cho trẻ. Như vậy chỉ trong chưa đầy nửa ngày kể từ khi nhập viện, bệnh nhi đã diễn tiến từ tình trạng suy hô hấp sang suy hô hấp nặng phải thở máy.
BS Nguyễn Thành Lê - Phó Trưởng khoa Nhi cho biết, khi nhập viện bệnh nhi không chỉ suy hô hấp nặng mà còn có biểu hiện xuất huyết ở nhiều vị trí như xuất huyết trong các nốt phỏng nước, chảy máu mũi, xuất huyết tiêu hóa. Trẻ đồng thời bị rối loạn đông máu nghiêm trọng và mất máu nhanh.
Kết quả xét nghiệm cho thấy tình trạng viêm rất nặng, trong đó chỉ số Procalcitonin tăng trên 100, cao gấp nhiều lần mức bình thường dưới 0,05. Kết quả cấy máu xác định tác nhân gây bệnh là phế cầu cho thấy trẻ đã bị nhiễm khuẩn huyết nặng trên nền bệnh thủy đậu.
Ngay sau khi nhập viện, bệnh nhi được điều trị tích cực bằng thuốc kháng virus kết hợp kháng sinh liều cao, đồng thời hỗ trợ hô hấp và xử trí rối loạn đông máu. Sau 2 ngày điều trị tình trạng chảy máu bước đầu được kiểm soát, các chỉ số đông máu dần cải thiện và chỉ số viêm có xu hướng giảm.
Tuy nhiên theo các bác sĩ tình trạng bệnh vẫn rất nặng, bệnh nhi tiếp tục sốt cao liên tục và phải theo dõi sát. Đến ngày điều trị thứ 4 trẻ vẫn sốt cao, các chỉ số viêm tăng trở lại cho thấy diễn biến bệnh còn phức tạp và nguy cơ biến chứng vẫn rất lớn.
BS Nguyễn Thành Lê cho biết, nhiều người vẫn cho rằng thủy đậu chỉ là bệnh ngoài da với vài nốt phỏng nước đơn giản nên thường chủ quan trong theo dõi và chăm sóc.
Tuy nhiên nếu các tổn thương da không được vệ sinh, chăm sóc đúng cách, vi khuẩn có thể xâm nhập gây bội nhiễm, dẫn đến những biến chứng nguy hiểm như nhiễm khuẩn huyết, viêm phổi, rối loạn đông máu và suy hô hấp nặng.
Trong trường hợp bệnh nhi này, thủy đậu diễn biến nặng đồng thời với nhiễm khuẩn huyết do phế cầu đã khiến tình trạng trở nên đặc biệt nguy kịch, đòi hỏi phải hồi sức tích cực và theo dõi liên tục.
Các bác sĩ khuyến cáo, khi trẻ có biểu hiện sốt, nổi ban phỏng nước nghi mắc thủy đậu, gia đình cần đưa trẻ đến cơ sở y tế sớm để được chẩn đoán và điều trị kịp thời, đặc biệt là sử dụng thuốc kháng virus trong giai đoạn sớm nếu có chỉ định.
Đồng thời, cần chú ý chăm sóc da đúng cách, giữ vệ sinh các nốt phỏng nước tránh để trẻ gãi hoặc làm vỡ tổn thương nhằm hạn chế nguy cơ bội nhiễm.
Sau bốn tháng con gái đi học mẫu giáo tại Brussels (Bỉ), chị Kim Ngọc, 33 tuổi, quê Hà Nội bất ngờ nhận được thư mời họp từ hiệu trưởng. Lý do là con gái 18 tháng tuổi thường xuyên đi vệ sinh ra quần và người bố hiếm khi xuất hiện tại trường.
Bước vào phòng họp, thay vì những lời phàn nàn về thành tích hay kỷ luật, những câu hỏi của nhà trường khiến người mẹ Việt bất ngờ. "Gần đây bố mẹ có lớn tiếng trước mặt con không?", "Nhà có sự xáo trộn nào về chỗ ở hay người thân chuyển đến không?". Giáo viên giải thích, việc một đứa trẻ đã biết tự chủ bỗng nhiên đi vệ sinh không đúng chỗ thường là cảnh báo về sự bất ổn tâm lý.
Không khí cuộc họp chùng xuống khi giáo viên chất vấn sự vắng mặt của người bố. Chị Ngọc phân trần bản thân là nội trợ toàn thời gian, muốn quán xuyến mọi việc để chồng tập trung phát triển sự nghiệp. Tuy nhiên, lý do này bị nhà trường bác bỏ.
Trong triết lý giáo dục mầm non tại Bỉ, sự hiện diện của người cha là mắt xích không thể thay thế đối với quá trình định hình nhân cách trẻ. Người cha không được phép lấy lý do kinh tế để vắng mặt trong chuỗi ngày khôn lớn của con. Ngay sau buổi họp, chồng chị Ngọc buộc phải sắp xếp lại công việc để tham gia đón con và góp mặt trong các buổi biểu diễn văn nghệ tại trường.
"Tôi thực sự sốc. Tư duy giáo dục của họ quá khác biệt so với thói quen bao bọc và phân công vai trò trong gia đình tại Việt Nam", chị Ngọc nói.
Cuộc va chạm giữa hai hệ giá trị
Trải nghiệm của chị Ngọc chỉ là một trong số vô vàn "cú sốc" mà phụ huynh Việt gặp phải khi đưa con hòa nhập vào nền giáo dục phương Tây. Trên các diễn đàn cộng đồng người Việt tại Bỉ, chủ đề rèn tính tự lập trong bữa ăn luôn nhận được nhiều sự đồng cảm.
Một bà mẹ có con hai tuổi kể lại cảm giác xót xa trong những ngày đầu con đi học. Tại trường, trẻ phải tự xúc ăn thay vì được giáo viên dỗ dành. Nếu đứa trẻ từ chối bữa trưa, giáo viên chỉ nhẹ nhàng hỏi lại một hai lần. Sau 30 phút, khay thức ăn sẽ được dọn đi, bất chấp việc đứa trẻ có thể phải chịu đói đến bữa phụ.
Nhiều phụ huynh Việt ban đầu tỏ ra bức xúc, cho rằng giáo viên thiếu trách nhiệm. Nhưng phía nhà trường lý giải, đây là phương pháp khoa học để trẻ học cách lắng nghe nhu cầu của cơ thể. Trẻ được quyền tự quyết định khẩu phần của mình, và quan trọng nhất, chúng học được bài học về hệ quả: Nếu từ chối đồ ăn, cơ thể sẽ phải nếm trải cơn đói.
Sự khác biệt không chỉ dừng ở bữa ăn. Khi con gái bước sang tuổi lên hai, chị Ngọc tiếp tục nhận thông báo về lớp học bơi. Vốn bé có thể trạng hay ốm vặt, việc để con lặn ngụp dưới nước vào mùa lạnh là điều chị Ngọc chưa từng nghĩ tới. Trái ngược với sự lo lắng của vợ, chồng chị lại tỏ ra bình thản. Ở phương Tây, việc rèn luyện thể chất và khả năng sinh tồn được đặt ngang hàng, thậm chí cao hơn việc học chữ. Những hoạt động ngoại khóa ngoài trời, bất chấp thời tiết, là bắt buộc tại nhiều hệ thống trường học nhằm tôi luyện sự dẻo dai.
Những trải nghiệm như của chị Ngọc không hề mới. Trong một nghiên cứu về "Nghịch âm văn hóa" đối với các gia đình gốc Á định cư tại phương Tây, Giáo sư Désirée Baolian Qin từ Đại học Bang Michigan (Mỹ) đã chỉ ra 60%-70% người nhập cư thừa nhận rơi vào áp lực thích nghi văn hóa (acculturative stress) trong hai năm đầu. Cảm giác lo âu này phần lớn xuất phát từ sự sai lệch giữa kỳ vọng của gia đình và thực tế vận hành của hệ thống giáo dục bản địa.
Thay vì phòng thủ, hãy chủ động thích nghi
Bà Joke Otter van Zuijlen, Hiệu trưởng một trường mầm non quốc tế tại phường An Khánh, Hồ Chí Minh, người có 30 năm kinh nghiệm trong ngành giáo dục châu Âu, cho rằng căn nguyên của sự ngột ngạt này đến từ triết lý văn hóa cốt lõi.
Văn hóa Á Đông coi gia đình là trung tâm vũ trụ, đề cao sự gắn kết đa thế hệ. Một đứa trẻ lớn lên thường nhận được sự chăm bẵm tỉ mỉ từ ông bà, cha mẹ. Thói quen đút cháo, bế ẵm tận cửa lớp hay xót xa khi thấy con đi chân trần trên đất là biểu hiện của tình yêu thương mang tính bảo bọc. Ngược lại, phương Tây tôn thờ chủ nghĩa cá nhân. Trẻ em từ 18 tháng tuổi đã được rèn thói quen tự chủ sinh hoạt: Tự đi giày, tự đeo balo, tự xử lý thức ăn thô.
Ngoài ra, bối cảnh kinh tế cũng là yếu tố chi phối. Ở Việt Nam, các gia đình trung lưu dễ dàng tìm kiếm sự hỗ trợ từ bảo mẫu. Trong khi đó, tại các quốc gia như Hà Lan hay Bỉ, chi phí dịch vụ chăm sóc tại nhà vô cùng đắt đỏ. Hoàn cảnh buộc những đứa trẻ phải tự lập để thích nghi với nhịp sống bận rộn của cha mẹ.
Dẫu vậy, bà Joke Otter van Zuijlen cho rằng không có phương pháp nào ưu việt tuyệt đối. Nhận thức được sự khác biệt tất yếu này, nhiều phụ huynh Việt chọn cách chủ động chuẩn bị hành trang thay vì để con chịu cú sốc khi chuyển môi trường.
Chị Ngô Thị Bắc (40 tuổi, sống tại Melbourne, Australia) là một ví dụ. Nhiều lần chứng kiến những đứa trẻ hàng xóm vô tư chạy nhảy lấm lem bùn đất, vục tay vào vũng nước lạnh buốt trong khi con mình được bọc kín bằng nhiều lớp áo len, chị Bắc nhận ra mình cần thay đổi.
Để chuẩn bị cho con gái ba tuổi bước vào mẫu giáo bản địa, vợ chồng chị bắt đầu thả lỏng sự kiểm soát. Từ 11 tháng tuổi, bé được tự cầm thìa xúc ăn dù thức ăn vương vãi khắp sàn. Cuối tuần, thay vì giữ con trong nhà, chị đưa con ra các khu vui chơi công cộng.
"Tôi để con tập quen với đất cát, thời tiết và những va vấp nhỏ. Việc học qua trải nghiệm thực tế giúp con xây dựng sức đề kháng và sự tự tin, nhờ đó những ngày đầu đến trường trôi qua nhẹ nhàng hơn rất nhiều", chị Bắc đúc kết.
Lời khuyên từ các chuyên gia giáo dục là phụ huynh cần gạt bỏ tâm lý khép kín. Rào cản lớn nhất không nằm ở ngôn ngữ, mà ở tư duy phòng thủ. Khi giáo viên phương Tây đặt câu hỏi về đời sống gia đình, đó không phải là sự tò mò xoi mói, mà là nghiệp vụ để tìm kiếm mảnh ghép tâm lý của trẻ. Việc thẳng thắn chia sẻ văn hóa gốc sẽ giúp đôi bên tìm được tiếng nói chung.
"Nên để trẻ học cách đối mặt với những bất tiện nhỏ từ sớm, bởi đó chính là nền tảng của khả năng thích ứng linh hoạt trong một thế giới không ngừng biến đổi", bà Joke Otter van Zuijlen nói.
