Ít người ngờ rằng phía sau cái tên xáo tam phân lại là một loài cây dây leo có hình thái khá đặc biệt, từng được nhắc đến nhiều trong các nghiên cứu dược liệu ở khu vực Nam Trung Bộ. Với thân gỗ nhỏ, dài có thể trên 5m, phủ nhiều gai nhọn và vỏ màu nâu vàng, xáo tam phân mang dáng vẻ vừa hoang dã vừa khó nhầm lẫn khi quan sát kỹ.
Nhìn bề ngoài loại cây này lá đơn, thuôn hẹp, mép hơi cong xuống, mặt trên xanh đậm trong khi mặt dưới nhạt màu. Phần gỗ thân cứng, ngả vàng, còn rễ có màu đậm hơn và thường tỏa mùi thơm nhẹ do chứa tinh dầu. Đáng chú ý, cây rất hiếm khi ra hoa và có khả năng tái sinh tự nhiên bằng chồi rễ.
Xáo tam phân (tên khoa học Paramignya trimera) còn được gọi là đơn diệp đằng thích, phân bố chủ yếu ở Khánh Hòa, Phú Yên và Ninh Thuận. Cây thường được thu hái vào mùa khô, sử dụng làm dược liệu trong y học cổ truyền.
Theo mô tả trong y học cổ truyền, vị thuốc có vị hơi đắng pha ngọt, tính bình hơi mát, mùi thơm dễ chịu, không độc, quy vào các kinh tâm, can, tỳ, phế, thận và tâm bào.
Theo Viện Dược liệu (Bộ Y tế), cây chứa nhiều nhóm hoạt chất như flavonoid, saponin, alkaloid, trong đó nổi bật là coumarin và triterpenoid. Một số nghiên cứu thực nghiệm ghi nhận dược liệu này có khả năng hỗ trợ ức chế viêm gan cấp và tác động lên một số dòng tế bào ung thư trong điều kiện phòng thí nghiệm.
Từng được người dân ví như “thần dược” quý hơn vàng, xáo tam phân là loại cây có phần rễ được săn lùng với giá lên tới hàng chục triệu đồng mỗi kg. Không chỉ rễ, gần như toàn bộ cây từ thân, lá đến gai đều được sử dụng làm dược liệu trong y học cổ truyền.
Xáo tam phân thuộc họ cam – bưởi (Rutaceae), còn được biết đến với nhiều tên gọi như “cây thần xạ” hay “thần dược Khánh Hòa”. Hiện nay, lá và cành cây trồng có giá khoảng 400.000-500.000 đồng/kg, trong khi phần rễ sau khoảng 6 năm mới có thể thu hoạch và được bán với giá 7-10 triệu đồng/kg.
Theo bác sĩ Hoàng Sầm, Chủ tịch Viện Y học Bản địa Việt Nam chia sẻ với Vietnamnet, từ lâu người dân đã dùng xáo tam phân để hỗ trợ giải độc gan, giảm đau xương khớp, an thần, cải thiện giấc ngủ và hỗ trợ điều trị nhiều bệnh lý khác.
Các nghiên cứu hiện đại cho thấy cây chứa nhiều hoạt chất sinh học quan trọng như: Coumarin, Flavonoid, Alkaloid acridon, Phenolic, Saponin, Terpenoid
Đáng chú ý, mỗi bộ phận của cây lại mang những đặc tính dược học khác nhau.
Rễ xáo tam phân được xem là phần có dược tính mạnh nhất. Nhiều nghiên cứu phát hiện rễ chứa hàm lượng cao coumarin và alkaloid, trong đó hoạt chất ostruthin cho thấy khả năng ức chế nhiều dòng tế bào ung thư như gan, phổi, đại tràng hay cổ tử cung trong điều kiện thí nghiệm.
Ngoài ra, chiết xuất từ rễ còn được ghi nhận có khả năng:
Trong khi đó, phần thân cây giàu coumarin và hợp chất phenolic với đặc tính chống viêm nổi bật. Một số hoạt chất có khả năng ức chế các chất trung gian gây viêm và giảm biểu hiện enzyme gây viêm trong tế bào thần kinh.
Nhờ vậy, thân xáo tam phân được đánh giá có tiềm năng hỗ trợ: Giảm viêm; Hỗ trợ các bệnh lý viêm thần kinh; Chống oxy hóa; Ức chế tế bào ung thư trong nghiên cứu thực nghiệm.
Khác với rễ và thân, lá xáo tam phân chứa nhiều tinh dầu giàu sesquiterpen và protolimonoid. Các nghiên cứu cho thấy tinh dầu từ lá có khả năng kháng khuẩn mạnh, đặc biệt với vi khuẩn Staphylococcus aureus, đồng thời có tác dụng kháng nấm và hỗ trợ chống ký sinh trùng.
Ngoài ra, chiết xuất lá còn cho thấy hoạt tính chống tăng sinh trên nhiều dòng tế bào ung thư như:
Ung thư tụy
Ung thư đại tràng
Ung thư phổi
Ung thư vú
Tuy nhiên, bác sĩ Hoàng Sầm lưu ý phần lớn các nghiên cứu về xáo tam phân hiện mới dừng ở mức tiền lâm sàng. Vì vậy, cần thêm nhiều nghiên cứu chuyên sâu để đánh giá hiệu quả thực sự trên người, liều dùng an toàn cũng như nguy cơ tương tác thuốc.
Các chuyên gia khuyến cáo người dân không nên tự ý sử dụng xáo tam phân như “thần dược” chữa bệnh mà cần tham khảo ý kiến chuyên môn để tránh những rủi ro không đáng có.
Những lưu ý khi sử dụng xáo tam phân
Đối với người có thể trạng yếu, khi sử dụng xáo tam phân nếu xuất hiện các triệu chứng như đau bụng, tiêu chảy phân lỏng hoặc đau đầu thì cần ngưng sử dụng ngay.
Nên bắt đầu dùng với liều lượng thấp để cơ thể làm quen dần, sau đó có thể tăng từ từ nhằm giúp thích nghi tốt hơn với thảo dược.
Phụ nữ mang thai hoặc đang cho con bú tuyệt đối không nên sử dụng, do các hoạt chất trong dược liệu có thể ảnh hưởng không tốt đến thai nhi và sức khỏe của trẻ nhỏ.
Trẻ em dưới 10 tuổi cũng không được khuyến khích sử dụng, vì hệ tiêu hóa còn non nớt, dễ gặp phải các tác dụng không mong muốn.
Tháng 6/2020, cô Wang Li (đã đổi tên) đến Phòng khám Phẫu thuật Thẩm mỹ Meixi ở Tô Châu, tỉnh Giang Tô, cắt mí với chi phí 12.000 tệ (1.800 USD). Một phụ nữ họ Meng, tự xưng là giám đốc tiếp thị, trực tiếp phẫu thuật.
Tối cùng ngày, mắt Wang sưng, mí lộn ngược và tích tụ dịch. Cô được người nhà đưa đến bệnh viện. Bác sĩ xác định tuyến lệ bị cắt đứt do thao tác sai. Theo kết quả giám định y tế, mắt cô hở 1 cm khi nhắm, kèm viêm giác mạc. Cơ quan chức năng xếp loại thương tích của cô ở mức khuyết tật độ 9. "Tôi xấu hổ khi gặp mọi người vì di chứng này", Wang nói.
Cơ quan y tế thành phố xác minh Meng không có chứng chỉ hành nghề và Phòng khám Meixi hoạt động trái phép. Cơ sở này sau đó bị tịch thu thiết bị, phạt 200.000 tệ và thu hồi giấy phép kinh doanh. Quá trình điều tra cho thấy Meng từng phẫu thuật hỏng cho nhiều người tại một cơ sở khác, gây khuyết tật độ 10 cho một trường hợp.
Cô Wang khởi kiện Meng. Tháng 2/2025, tòa án tuyên phạt Meng 6 tháng tù vì hành nghề y trái phép, buộc bồi thường 362.000 tệ và hoàn trả 12.000 tệ phí phẫu thuật.
Để được giảm nhẹ tội, luật sư của Meng đề nghị bồi thường 850.000 tệ. Đổi lại, Wang phải xóa các bài đăng tiêu cực về phòng khám, ngừng khiếu nại và đồng ý hoàn trả 400.000 tệ nếu vi phạm thỏa thuận.
Tuy nhiên, sau khi thỏa thuận với nạn nhân Meng lên mạng xã hội đăng video chửi rủa, cho rằng cô Wang bịa đặt và vu khống. Chị dâu của cô Wang sau đó tung bằng chứng đối phương hành nghề trái phép. Wang sau đó lên mạng kể lại vụ việc nhằm minh oan cho mình.
Meng kiện ngược Wang vi phạm thỏa thuận. Đầu năm 2026, tòa án ra phán quyết buộc Wang trả lại 400.000 tệ.
Sáu năm qua, tuyến lệ tổn thương khiến nước mắt của Wang chảy liên tục. "Tôi ngủ cũng phải mở hé mắt", cô kể. Áp lực pháp lý cùng các tranh cãi trên mạng xã hội đẩy cô vào tình trạng trầm cảm và lo âu. "Chị em hãy suy nghĩ thật kỹ trước khi quyết định can thiệp dao kéo nhằm tránh ân hận cả đời", Wang nói.
Tại các siêu thị, nhiều người sẵn sàng mua trứng vỏ nâu, lòng đỏ sậm với giá cao vì tin rằng gà được nuôi tự nhiên, trứng ngon và bổ dưỡng hơn. Tuy nhiên, Sainsbury's - chuỗi siêu thị lớn của Anh, vừa quyết định ngừng bán trứng vỏ nâu dưới nhãn hiệu riêng, chỉ phân phối trứng vỏ trắng.
Động thái này xuất phát từ nghiên cứu cho thấy trứng vỏ trắng giúp giảm gần 13% lượng khí thải carbon. Sự việc cũng châm ngòi cho một cuộc tranh luận, cho thấy những tiêu chuẩn người tiêu dùng gán cho chất lượng quả trứng thực chất chỉ là lầm tưởng về vẻ bề ngoài.
Lầm tưởng về màu vỏ
Trước những năm 1970, trứng vỏ trắng rất phổ biến tại Anh. Sự dịch chuyển bắt đầu khi người tiêu dùng lo ngại trứng trắng bị tẩy hóa chất. Đồng thời, do gà đẻ trứng trắng nhỏ con, thường bị nuôi nhốt công nghiệp để tiết kiệm diện tích, người mua dần mặc định vỏ nâu là tín hiệu của mô hình chăn nuôi tự nhiên.
Hệ quả là trứng vỏ nâu hiện chiếm gần 90% thị trường Anh (trong khi ở Mỹ, hơn 75% trứng bán ra là vỏ trắng) và được các thương hiệu đẩy lên mức giá cao cấp.
Tuy nhiên, số tiền chênh lệch người tiêu dùng chi trả suốt 50 năm qua không mang lại giá trị dinh dưỡng cao hơn. Cơ quan quản lý chất lượng trứng Anh (British Lion Eggs) khẳng định màu vỏ chỉ phụ thuộc vào giống gà, hoàn toàn không tạo ra sự khác biệt về dinh dưỡng hay hương vị. Thực chất, người mua đang gánh chi phí thức ăn cho những giống gà nâu to hơn nhưng đẻ ít trứng hơn.
Giá trị lớn nhất mà màu vỏ trứng phản ánh là tác động môi trường. Việc sản xuất thức ăn chăn nuôi chiếm 50-60% tác động môi trường của ngành gia cầm. Theo Sainsbury's, giống gà đẻ trứng trắng tiêu thụ ít thức ăn nhưng cho sản lượng trứng tương đương, giúp giảm áp lực lên tài nguyên đất và nước.
Nếu toàn ngành công nghiệp gia cầm Anh giảm được 13% khí thải nhờ đổi sang gà trắng, mỗi năm nước này có thể cắt giảm hơn 550.000 tấn CO2 - tương đương việc rút 300.000 chiếc ôtô khỏi đường phố.
Cách chọn trứng chuẩn khoa học
Để đánh giá chính xác chất lượng trứng, các chuyên gia khuyến cáo:
Không nhìn vào màu vỏ hay lòng đỏ: Lòng đỏ màu cam sậm không phản ánh chất lượng trứng mà được quyết định bởi chế độ ăn chứa nhóm sắc tố carotenoid (có trong ngô, hoa cúc vạn thọ...). Phần lớn trứng thương mại có màu sậm nhờ khẩu phần ăn được kiểm soát chặt chẽ tại trang trại, không hẳn do gà được thả rông tìm mồi.
Đọc thông tin chăn nuôi: Tại Anh và các nước châu Âu, người tiêu dùng được khuyến cáo nhìn vào mã số in trên vỏ trứng để biết điều kiện chăn nuôi (số 0 là hữu cơ, 1 là thả rông, 2 là nuôi trong nhà, 3 là nuôi lồng). Tại các quốc gia khác, người tiêu dùng nên đọc kỹ tem nhãn chứng nhận (như chuẩn Organic, VietGAP...) trên bao bì hộp thay vì đánh giá bằng mắt thường.
Theo thông báo mới đây của Vườn quốc gia Tam Đảo, từ ngày 5-5-2026 hoạt động leo núi tuyến 3 đỉnh Tam Đảo tạm dừng đến khi có thông báo mới.
Lý do được Vườn quốc gia Tam Đảo đưa ra là nhằm đảm bảo an toàn cho du khách. Địa hình của cung trekking này có đặc thù nhiều dốc cao, trong thời điểm mùa mưa bão đường trơn trượt có thể gây nguy hiểm cho du khách.
Tam Đảo là điểm đến nổi tiếng cách Hà Nội khoảng 60km. Cung trekking tuyến 3 đỉnh Tam Đảo thường diễn ra trong 1 ngày. Du khách sẽ được chinh phục 3 đỉnh của dãy Tam Đảo gồm: Thiên Thị (cao 1.375m), đỉnh Thạch Bàn (cao 1.388m) và Phù Nghĩa (cao 1.400m).
Đây được đánh giá là cung trekking có độ khó ở mức trung bình. Tuy nhiên người tham gia cần có sự rèn luyện thể lực nhất định trước khi tham gia cung leo núi này, và cần có hướng dẫn viên đi cùng để đảm bảo an toàn.
Mới đây, nam sinh Nguyễn Tuấn Anh (19 tuổi) đã bị lạc khi cùng nhóm bạn chinh phục đỉnh Tam Đảo Bắc.
Sự việc xảy ra vào tối 19-4, ngay sau khi biết thông tin, các lực lượng chức năng cùng nhiều nhóm leo núi chuyên nghiệp đã tham gia tìm kiếm.
Sau hơn 30 tiếng lạc trong rừng, nam sinh này được tìm thấy an toàn tại khu vực ven suối, ở độ cao khoảng 600m.
