Timothy Hawkins, phát ngôn viên Bộ tư lệnh Trung tâm của Mỹ (CENTCOM), ngày 25/5 cho biết quân đội Mỹ đã nhắm mục tiêu vào các bãi phóng tên lửa và tàu Iran đang tìm cách rải thủy lôi ở eo biển Hormuz. Đây là lần đầu tiên tiếng bom đạn vang lên ở Iran kể từ khi nước này đạt lệnh ngừng bắn với Mỹ ngày 8/4.
Fox News dẫn lời các quan chức cấp cao chính quyền Tổng thống Donald Trump cho hay sự cố xảy ra khi CENTCOM phát hiện hai tàu Iran đang rải thủy lôi ở Hormuz. Chiến đấu cơ Mỹ đã bắn hạ hai tàu này, đồng thời tấn công một trận địa tên lửa phòng không ở Bandar Abbas, trong hành động được CENTCOM mô tả là “tự vệ”.
Vali Nasr, cựu cố vấn cấp cao Bộ Ngoại giao Mỹ, cho rằng dù lực lượng Mỹ tuyên bố đây là hành động phòng vệ, việc họ bất ngờ tung loạt đòn không kích vào Iran ngay trong lúc phái đoàn hai nước đang đàm phán về một thỏa thuận hòa bình đã phơi bày tình thế cực kỳ mong manh của các nỗ lực ngoại giao hiện tại.
Bình luận viên Alan Fisher từ Al Jazeera cũng nhận định các cuộc không kích nhiều khả năng sẽ làm chệch hướng tiến trình đàm phán đang diễn ra nhằm chấm dứt xung đột.
“Từng có một số vụ đụng độ nhỏ kiểu như vậy xảy ra, đặc biệt là ngay sau khi lệnh ngừng bắn có hiệu lực”, Fisher cho hay nhưng thêm rằng đặt trong bối cảnh đặc biệt nhạy cảm hiện nay, nguy cơ nó tạo ra đối với tiến trình đàm phán hòa bình là “không thể xem nhẹ”.
Phản ứng trước đòn tập kích của Mỹ, Chủ tịch Ủy ban An ninh Quốc gia thuộc quốc hội Iran Ebrahim Azizi tuyên bố mọi cuộc tấn công nhằm vào lực lượng vũ trang nước này sẽ phải hứng chịu “đòn đáp trả dứt khoát, tàn khốc và đích đáng”.
Đến ngày 26/5, Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) tuyên bố đã bắn hạ một máy bay không người lái MQ-9 Reaper của Mỹ bị cáo buộc “xâm phạm không phận Iran”. Lực lượng này cũng nói rằng đã nhắm bắn một tiêm kích tàng hình F-35 Mỹ, buộc nó phải rời khỏi vùng trời Iran.
Thực tế này trái với những điều khoản trong dự thảo thỏa thuận giữa Mỹ và Iran, rằng hai bên đồng ý ngừng các hành động thù địch, dần mở lại eo biển Hormuz và chấm dứt lệnh phong tỏa của Mỹ đối với các cảng biển Iran. Thỏa thuận này còn bao gồm việc phá băng một số tài sản của Iran, đồng thời Tehran cũng sẽ được phép tiếp tục bán nhiên liệu và dầu mỏ.
Mức độ mong manh của dự thảo thỏa thuận đã được thể hiện ngay từ những giờ đầu tiên. Sau khi tuyên bố hồi cuối tuần rằng thỏa thuận “về cơ bản đã xong, đang chờ hoàn tất những bước cuối cùng”, Tổng thống Mỹ Donald Trump lại đảo ngược quan điểm và không còn cho rằng hai bên sắp ký thỏa thuận.
“Các cuộc đàm phán với Cộng hòa Hồi giáo Iran đang tiến triển rất tốt đẹp!” ông Trump viết trên mạng xã hội Truth Social sáng 25/5. “Đây phải là một thỏa thuận tuyệt vời cho tất cả các bên, bằng không sẽ không có thỏa thuận nào hết. Chúng ta sẽ quay lại chiến trường và nổ súng, nhưng với quy mô lớn hơn và khốc liệt hơn bao giờ hết. Chẳng ai muốn điều đó xảy ra cả!”.
Phát biểu tại New Delhi cùng ngày, Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio cho biết Washington sẽ “nỗ lực hết sức cho giải pháp ngoại giao trước khi tính đến các phương án khác”.
Những đòn giáng
Trong khi đó, Iran vẫn chưa đưa ra bình luận công khai nào về dự thảo thỏa thuận hòa bình với Mỹ. Tuy nhiên, các hãng thông tấn bán chính thức, vốn thường được giới lãnh đạo Iran dùng để truyền tải thông điệp, cho hay những bất đồng xung quanh “một hoặc hai” vấn đề đang đe dọa khả năng đạt được thỏa thuận.
Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran Esmaeil Baqaei khẳng định quá trình đàm phán đã có những tiến triển, song ông lưu ý rằng “vào thời điểm này, chưa ai khẳng định được liệu điều này có đồng nghĩa với việc hai bên sắp ký thỏa thuận hay không”.
Những hy vọng về một thỏa thuận còn phải nhận thêm một đòn giáng mạnh khi Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu hôm 25/5 tuyên bố sẽ “nghiền nát” lực lượng Hezbollah được Iran hậu thuẫn ở Lebanon. Phía Iran đã yêu cầu bất kỳ thỏa thuận hòa bình nào cũng phải áp dụng cho cả cuộc chiến tại Lebanon.
Theo Viện Nghiên cứu Chiến tranh (ISW), trụ sở tại Washington, một mục tiêu cốt lõi của Iran khi đàm phán hòa bình là khẳng định quyền kiểm soát đối với eo biển Hormuz. Sau thời gian dài tắc nghẽn, thế giới không thể chờ đợi lâu hơn nữa để eo biển này trở lại bình thường, nhưng việc kéo dài đàm phán lại vô tình hợp thức hóa quyền kiểm soát trên thực tế của Iran.
Đây chính là một trong những lý do họ tìm cách trì hoãn tiến trình đàm phán và đòn không kích từ Mỹ có thể là một cái cớ khác để Tehran tiếp tục chiến lược họ theo đuổi bấy lâu.
“Mỹ và thế giới không được để Iran áp đặt một luật chơi mới lên tuyến đường thủy quốc tế quan trọng này. Nếu các cuộc đàm phán không nhanh chóng đạt được thỏa thuận mở lại eo biển theo cơ chế tự do đi lại trước đây vốn được quốc tế công nhận, việc phải sử dụng đến vũ lực là điều khó tránh khỏi”, báo cáo của ISW có đoạn.
Trong bài đăng trên mạng xã hội Truth Social, Tổng thống Trump cũng kêu gọi thêm nhiều quốc gia Arab và Hồi giáo tham gia ký kết Hiệp định Abraham, thỏa thuận được thúc đẩy trong nhiệm kỳ đầu tiên của ông nhằm bình thường hóa quan hệ giữa các quốc gia này với Israel. Ông khẳng định Arab Saudi và Qatar cần phải ký kết Hiệp định ngay lập tức, sau đó là Pakistan, Ai Cập, Jordan cùng Thổ Nhĩ Kỳ, đồng thời nhấn mạnh yêu cầu trên là bắt buộc.
Một nguồn tin am hiểu vấn đề tại Pakistan đánh giá Tổng thống Trump dường như muốn mượn giải pháp ngoại giao với Iran để thúc đẩy hiệp định trên diện rộng hơn, tuy nhiên, hai vấn đề “không liên quan và không thể gắn kết với nhau”.
Đề xuất từ Tổng thống Mỹ thậm chí được cho là càng làm phức tạp thêm tiến trình đạt được thỏa thuận hòa bình với Iran khi đặt ra thêm một yêu cầu hóc búa khác.
“Ông Trump đang cố gắng xây dựng thỏa thuận với Iran như một phần tiếp theo của Hiệp định Abraham, có lợi cho Israel, tốt cho khu vực và đủ cứng rắn đối với Washington”, Ali Vaez, giám đốc dự án Iran tại Nhóm Khủng hoảng Quốc tế, nhận xét. “Nhưng ông ấy đang đánh đổi ảo tưởng này lấy một ảo tưởng khác, từ việc ép Iran đầu hàng cho đến việc kỳ vọng một thỏa thuận mong manh có thể định hình nên trật tự mới tại Trung Đông”.
Theo lời mời từ Ban Chấp hành Trung ương CPC và ông Tập Cận Bình, bà Trịnh Lệ Văn là Chủ tịch KMT đầu tiên trong thập niên qua dẫn đầu phái đoàn đến Trung Quốc đại lục. Phái đoàn đã đến thăm tỉnh Giang Tô và Thượng Hải trước khi đến Bắc Kinh.
Ông Tập cho hay cuộc gặp giữa các lãnh đạo CPC và KMT sau 10 năm này có ý nghĩa rất lớn đối với việc phát triển quan hệ giữa hai đảng và giữa hai bờ eo biển Đài Loan, theo Tân Hoa xã.
Ông Tập nhấn mạnh rằng dù bối cảnh quốc tế và tình hình giữa hai bờ eo biển Đài Loan có diễn biến như thế nào đi nữa, xu hướng hướng tới sự phục hưng của dân tộc Trung Hoa sẽ không thay đổi, và động lực hiện hữu để người dân ở hai bên eo biển xích lại gần nhau cũng sẽ không thay đổi.
Ông Tập nói thêm rằng người dân ở hai bên eo biển Đài Loan đều mong muốn hòa bình, quan hệ hai bên được cải thiện và cuộc sống tốt đẹp hơn. "Đây là trách nhiệm mà đảng Cộng sản Trung Quốc và Quốc Dân đảng không thể né tránh, đồng thời cũng là động lực thúc đẩy hai đảng hợp tác với nhau", ông Tập nhấn mạnh.
Về phía mình, bà Trịnh nói với ông Tập rằng quan hệ hai bờ eo biển Đài Loan cùng có lợi là điều mà công chúng cả hai bên đều mong muốn, và sự tương tác cũng như trao đổi nên mang tính hai chiều.
Bà Trịnh nói thêm bà hy vọng rằng thông qua nỗ lực của cả hai bên, eo biển Đài Loan sẽ không còn là điểm nóng của xung đột tiềm tàng, và chắc chắn sẽ không trở thành "bàn cờ cho các thế lực bên ngoài can thiệp".
Ngày 19-7, Bộ trưởng Năng lượng Mỹ Chris Wright cho biết Washington muốn đảm bảo quyền tự do hàng hải tại eo biển Hormuz dù có đạt được thỏa thuận với Tehran hay không.
“Tổng thống Donald Trump muốn chấm dứt vấn đề này bằng một thỏa thuận hòa bình với Iran, nhưng điều đó cần sự đồng thuận từ cả hai bên. Nếu Iran sẵn sàng, mọi việc sẽ kết thúc theo cách đó. Nếu không, chúng tôi sẽ tiếp tục đảm bảo lưu thông hàng hải qua eo biển Hormuz mà không cần sự hợp tác của Iran”, ông Wright nói trong cuộc phỏng vấn với Đài ABC News.
Ông Wright cho biết hiện lượng dầu vận chuyển qua eo biển Hormuz và các tuyến đường ống thay thế đạt gần 14 triệu thùng/ngày, tương đương hơn 60% mức trước xung đột.
Phát biểu của ông Wright cho thấy Washington đang cố tách vấn đề tự do hàng hải khỏi tiến trình đàm phán với Tehran.
Nếu trước đây việc bảo đảm lưu thông qua eo biển Hormuz từng được xem là một phần của thỏa thuận hòa bình, thì nay Mỹ lại phát tín hiệu rằng hoạt động vận tải qua eo biển Hormuz là lợi ích cốt lõi không thể nhượng bộ ngay cả khi ngoại giao thất bại.
Cùng ngày 19-7, Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio cho rằng Tehran đang sử dụng eo biển Hormuz như một "đòn bẩy" trong cuộc xung đột với Washington tại khu vực Trung Đông.
“Rõ ràng Iran, hoặc ít nhất là một số người ở Iran, muốn kiểm soát eo biển Hormuz và sử dụng điều này như một công cụ gây sức ép đối với thế giới”, ông Rubio lập luận.
Nhà ngoại giao Mỹ khẳng định Mỹ sẽ tiếp tục làm những gì cần thiết để bảo vệ hoạt động vận tải biển toàn cầu, đồng thời nhấn mạnh “các nước khác cũng cần tăng cường đóng góp để chia sẻ gánh nặng này”, theo báo The Guardian.
Ông Rubio lưu ý Washington vẫn để ngỏ cánh cửa ngoại giao, dù vậy “đây không phải là một tiến trình ngoại giao thực chất. Đây phải là một thỏa thuận mà phía Iran sẵn sàng tuân thủ”.
Ngày 20-7, Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) tuyên bố hai tàu chở dầu đã phát nổ và bị vô hiệu hóa khi cố gắng đi qua tuyến hàng hải phía nam eo biển Hormuz gần Oman - tuyến đường mà Iran không công nhận.
Qua đó, Tehran khẳng định “sẽ không để một giọt dầu hay lượng khí đốt nào” đi qua eo biển Hormuz, đồng thời cảnh báo tuyến hàng hải này sẽ tiếp tục không an toàn chừng nào Mỹ còn thực hiện các “hành động gây hấn” trong khu vực.
Theo giới phân tích, tuyên bố của IRGC cho thấy Tehran vẫn coi eo biển Hormuz là đòn bẩy chiến lược để đáp trả sức ép từ Washington.
Trong bối cảnh Iran lép vế hơn trước Mỹ về sức mạnh quân sự tổng hợp, khả năng gây gián đoạn một trong những tuyến vận tải năng lượng quan trọng nhất thế giới vẫn được xem là công cụ gây sức ép hiệu quả của Tehran.
Trung tâm Nghiên cứu chiến lược và Quốc tế (CSIS) nhận định cuộc cạnh tranh giữa Mỹ và Iran tại eo biển Hormuz ngày càng mang tính chiến lược, vượt khỏi vấn đề dầu mỏ để trở thành phép thử đối với khả năng duy trì quyền tự do hàng hải của Washington.
Theo đó, nếu chấp nhận để một quốc gia ven eo biển Hormuz quyết định hoàn toàn tàu thuyền nào được phép lưu thông, Mỹ sẽ đối mặt với nguy cơ suy giảm vai trò lãnh đạo toàn cầu trong việc bảo đảm tự do hàng hải, vốn là mục tiêu mà họ theo đuổi trong nhiều thập kỷ qua.
Theo Hãng tin Bloomberg (Mỹ), con tàu mang tên CMA CGM Kribi rời khỏi vùng biển gần Dubai (UAE) hướng về Iran vào chiều 2-4 theo giờ địa phương, phát tín hiệu cho thấy đây là tàu thuộc sở hữu của Pháp.
Tàu di chuyển gần bờ biển Iran, băng qua một kênh giữa các đảo Qeshm và Larak, đồng thời phát công khai hành trình của mình. Sáng 3-4, tàu này phát tín hiệu đang ở ngoài khơi Muscat (Oman). Hai người am hiểu tình hình cũng cho biết con tàu đã băng qua eo biển Hormuz.
Hãng tin AFP cũng dẫn dữ liệu từ trang Marine Traffic cập nhật: "Đến sáng 3-4 (theo giờ địa phương), tàu này ở ngoài khơi Muscat, Oman, vẫn phát tín hiệu 'chủ sở hữu là Pháp' trên hệ thống của tàu".
Iran đã siết chặt quyền kiểm soát eo biển Hormuz kể từ khi Mỹ và Israel tấn công Tehran vào hôm 28-2, làm giảm đáng kể lượng tàu thuyền đi qua điểm nghẽn này. Eo biển này là nơi 1/5 lượng dầu mỏ và khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) của thế giới đi qua.
Iran đã cho phép một số tàu từ các quốc gia thân thiện đi qua một tuyến đường được phê duyệt trước, đồng thời dọa sẽ tấn công các tàu có liên quan tới Mỹ hoặc Israel.
Các đồng minh của Mỹ, trong đó có Pháp, đang thực hiện những nỗ lực ngoại giao để giảm căng thẳng, nhưng đến nay chưa có tiến triển nào được ghi nhận.
Con tàu nói trên mang cờ Malta và thuộc sở hữu của Công ty CMA CGM - hãng tàu biển lớn thứ ba thế giới của Pháp.
Người sáng lập CMA CGM trước đây di cư từ Lebanon sang Pháp và lập hãng tàu biển này vào năm 1978 tại Marseille.
Hiện tại Công ty CMA CGM và Bộ Ngoại giao Pháp từ chối bình luận về thông tin trên Bloomberg. Bộ Tài chính Pháp cũng chưa phản hồi khi được đề nghị bình luận.
Việc theo dõi các tàu ra vào eo biển Hormuz đã trở nên phức tạp, do tình trạng gây nhiễu tín hiệu dữ dội trong khu vực, cũng như việc giả mạo tín hiệu.
Ba tàu khác cũng dường như đã rời vịnh Ba Tư qua eo biển Hormuz vào ngày 3-4, nhưng di chuyển xa hơn về phía nam theo bờ biển Oman, phát tín hiệu thuộc sở hữu Oman.
Trước đó ngày 2-4, Tổng thống Pháp Emmanuel Macron đã bày tỏ quan điểm cho rằng việc mở cửa lại eo biển Hormuz, tuyến vận chuyển năng lượng huyết mạch của thế giới, chỉ có thể bằng đàm phán với Iran.
Ông Macron phản bác hành động quân sự ở eo biển Hormuz và cho rằng cuộc chiến hiện tại không giải quyết triệt để vấn đề chương trình hạt nhân Iran.
Khi được hỏi về những lời chỉ trích của ông Trump đối với các đồng minh NATO, ông Macron trả lời:
"Tôi không muốn bình luận tiếp về một chiến dịch mà người Mỹ đã tự quyết định với Israel. Họ có thể than phiền về việc họ không được giúp đỡ, nhưng đó không phải là chiến dịch của chúng tôi. Chúng tôi muốn hòa bình càng sớm càng tốt".
