Ông Bùi Hồng Trung, cựu Giám đốc Sở Giao thông vận tải Đà Nẵng, cho rằng giao thông không chỉ là câu chuyện hạ tầng mà còn là tấm gương phản chiếu văn hóa đô thị.
Tuổi Trẻ Online đã có cuộc trao đổi với ông về việc xây dựng văn hóa giao thông trở thành bản sắc riêng của thành phố.
* Thưa ông, vì sao ông cho rằng giao thông có thể phản chiếu rõ nhất văn hóa của một đô thị?
– Gần 30 năm công tác trong ngành giao thông, tôi luôn cho rằng giao thông không chỉ là chuyện đường sá, cầu cống hay phương tiện đi lại. Đây còn là nơi phản chiếu rõ nhất cách ứng xử của một cộng đồng dân cư.
Mỗi ngày, hàng triệu lượt người gặp nhau ở ngã tư, trên vỉa hè, tại bến xe hay trước đèn tín hiệu giao thông. Chính ở những không gian công cộng ấy, văn hóa của một đô thị được thể hiện chân thực nhất, là nơi kiểm nghiệm danh xưng “thành phố đáng sống” của Đà Nẵng.
Những hành động nhỏ trên đường phố thường tạo ra cảm nhận rất nhanh cho người dân, du khách và nhà đầu tư về một môi trường an toàn, trật tự và tử tế.
* Có những yếu tố nào góp phần hình thành nên những hình ảnh đẹp đó?
– Khi còn làm công tác quản lý, tôi có dịp nghiên cứu, học tập nhiều mô hình giao thông, trong đó có Đài Loan. Họ cũng có đặc điểm tương đồng với Việt Nam khi xe máy vẫn là phương tiện phổ biến dù hệ thống giao thông công cộng rất phát triển.
Từ những kinh nghiệm học hỏi đó, thành phố đã dành nhiều tâm sức xây dựng hạ tầng theo hướng “đô thị vị nhân sinh”, lấy con người làm trung tâm.
Có thể thấy từ khu vực chờ dành cho xe máy trước đèn tín hiệu, hệ thống biển báo chỉ hướng phân luồng từ xa, cho đến các giải pháp hỗ trợ người đi bộ qua đường… tất cả đều hướng tới mục tiêu xây dựng môi trường giao thông văn minh hơn.
Tôi cho rằng văn hóa Đà Nẵng có thể nhìn thấy trước tiên và rõ nhất ở văn hóa giao thông. Mà văn hóa giao thông có thể nhìn thấy dễ nhất ở việc nhường nhịn nhau trên đường, theo triết lý “phương tiện nào có lợi thế về thời gian thì nhường nhịn cho người ít có lợi thế về thời gian hơn”.
* Có những vấn đề nào cần cải thiện để tạo ra chuyển biến mạnh mẽ trong thời gian tới?
– Nhìn thẳng thực tế, tôi thấy còn nhiều việc phải làm. Tình trạng chen lấn, đi ngược chiều, sử dụng điện thoại khi lái xe, xả rác xuống đường, cãi vã sau va chạm gây ùn tắc hay lấn chiếm vỉa hè vẫn còn xuất hiện. Những hành vi tưởng nhỏ nhưng làm giảm chất lượng môi trường giao thông và hình ảnh đô thị.
Đang có một vấn đề nổi lên mà thành phố cần làm là siết chặt quản lý dịch vụ du lịch và ứng dụng công nghệ. Trong đó cần quản lý gắt gao dịch vụ cho thuê xe máy, bắt buộc các cơ sở phải kiểm tra bằng lái, hướng dẫn luật giao thông đa ngôn ngữ cho du khách và liên thông dữ liệu vi phạm để xử lý nghiêm. Đây là cách bảo vệ du khách, nhất là khách quốc tế và hình ảnh thành phố.
Đồng thời sớm thực hiện chuyển đổi số trong quản lý giao thông. Trong đó xây dựng bản đồ số an toàn giao thông cho phép người dân phản ánh điểm đen, vỉa hè bị chiếm dụng. Mọi phản ánh phải được xử lý công khai để khuyến khích sự tham gia của cộng đồng.
* Như vậy, Đà Nẵng cần chuẩn bị những “món ngon” nào để thực sự có đặc sản riêng cho giao thông thành phố?
– Đã đến lúc Đà Nẵng không chỉ xem văn hóa giao thông là nhiệm vụ của ngành chức năng mà cần coi đây là một phần của bản sắc thành phố. Khi người dân tự hào về cách ứng xử văn minh trên đường phố, văn hóa giao thông sẽ trở thành một “thương hiệu mềm” của Đà Nẵng, giống như sự thân thiện, hiếu khách mà thành phố đã gây dựng trong nhiều năm qua.
Muốn làm được điều đó, cần bắt đầu từ những hành động rất cụ thể: tôn trọng luật giao thông, nhường nhịn nhau khi tham gia giao thông, trả lại vỉa hè cho người đi bộ và giáo dục ý thức giao thông cho thế hệ trẻ ngay từ trường học và gia đình.
Những “đặc sản” cần xây dựng và lan tỏa như một “chuẩn văn hóa giao thông Đà Nẵng” mới với những quy tắc ngắn gọn, dễ nhớ, tập trung vào các hành vi cốt lõi như dừng đúng vạch, không sử dụng điện thoại khi lái xe, nhường người đi bộ, không leo vỉa hè, biết xin lỗi khi xảy ra va chạm…
Có thể nâng tầm các phong trào hiện nay bằng những thông điệp gần gũi như “Người Đà Nẵng ra đường văn minh – về nhà an toàn”.
Song song đó là cá thể hóa trách nhiệm đến từng khu dân cư, trường học, khu du lịch và doanh nghiệp vận tải. Mỗi nơi đều phải có phần việc cụ thể trong việc xây dựng văn hóa giao thông.
Tai nạn giao thông xảy ra trên một tuyến đường chính ở làng Tampumia Radda, huyện Belopa, tỉnh Luwu, khoảng 14h22 ngày 27/4. Hai phương tiện liên quan là một chiếc Honda Blade và một Yamaha Jupiter.
Vụ việc bắt đầu khi người điều khiển xe Honda Blade giảm tốc độ và dừng lại tại một giao lộ có đèn tín hiệu, theo đại diện cảnh sát Luwu. Nhưng người điều khiển chiếc Yamaha cùng chiều phía sau không làm thế và đâm vào nạn nhân ở tốc độ cao.
Va chạm mạnh đến mức cả người điều khiển và chiếc Honda bị đẩy bay về phía trước. Nạn nhân bị thương nặng và được đưa bệnh viện nhưng không qua khỏi. Người gây tai nạn cũng bị thương.
Tai nạn làm dấy lên tranh luận, chủ yếu về việc nhiều người tham gia giao thông mà không chịu tuân thủ các quy định theo pháp luật. Ví dụ: trong trường hợp này, nạn nhân nếu đội mũ bảo hiểm, có thể thương vong sẽ nhẹ hơn.
Cảnh sát cũng kêu gọi người dân cẩn thận hơn khi lái xe, đặc biệt là khi qua các giao lộ, luôn tuân thủ biển báo và giảm tốc độ để tránh những tai nạn tương tự. Ngoài ra, người đi xe máy luôn tuân thủ đội mũ bảo hiểm, thường xuyên quan sát, liếc gương chiếu hậu đánh giá các tình huống có thể xảy ra.
Tại bang Colorado (Mỹ), một hệ thống camera giao thông giám sát tốc độ hoàn toàn mới đang được triển khai trên tuyến cao tốc I-25, khiến các ứng dụng cảnh báo như Waze hay mẹo "giảm tốc trước camera rồi tăng ga" gần như không còn tác dụng.
Khác với camera truyền thống chỉ ghi nhận tốc độ tại một điểm, hệ thống mới sử dụng 8 camera đặt dọc theo tuyến đường, ghi lại hình ảnh và thời gian xe đi qua nhiều vị trí khác nhau. Từ đó cơ quan chức năng tính toán tốc độ trung bình trên toàn bộ quãng đường dài khoảng 6 dặm (gần 10km).
Nếu tốc độ trung bình vượt quá giới hạn 65mph (khoảng 105km/h) hơn 10mph (16km/h), chủ phương tiện sẽ nhận mức phạt nguội 75 USD (2 triệu đồng) qua đường bưu điện.
Điều này đồng nghĩa với việc các tài xế không thể "lách luật" bằng cách giảm tốc khi đến gần camera rồi lại tăng tốc sau đó. Muốn tránh bị phạt, người lái buộc phải duy trì tốc độ đúng quy định trong suốt khu vực bị giám sát.
Hệ thống được áp dụng tại đoạn thi công làn cao tốc phía bắc trên I-25, nối giữa Mead và Berthoud, nơi đang diễn ra hàng loạt hạng mục như mở rộng làn, gia cố lề đường, xây lại cầu và chỉnh tuyến đường. Dự án dự kiến kéo dài đến năm 2028.
Theo Sở Giao thông vận tải Colorado (CDOT), chỉ trong giai đoạn cảnh báo từ ngày 1-3, hơn 4.100 thông báo đã được gửi đến các tài xế vi phạm. Đáng chú ý, số trường hợp chạy quá tốc độ trong khu vực này đã giảm tới 90%.
Đại diện CDOT cho biết mục tiêu chính của hệ thống không phải để xử phạt, mà nhằm giảm thiểu tai nạn giao thông. "Chạy quá tốc độ vẫn là nguyên nhân hàng đầu dẫn đến tai nạn và tử vong. Giữ tốc độ an toàn có thể cứu sống con người", kỹ sư trưởng Keith Stefanik nhấn mạnh.
Các camera không được lắp đặt bí mật. Biển cảnh báo về khu vực giám sát tự động được đặt trước ít nhất 300 feet (khoảng 90m), giúp tài xế nhận biết rõ ràng.
Đáng chú ý, đây là hình thức xử phạt dân sự, không bị trừ điểm bằng lái và có thể không ảnh hưởng đến phí bảo hiểm. Tuy nhiên tại một số nơi ở Mỹ, nhiều tài xế vẫn có xu hướng phớt lờ các mức phạt dạng này, chờ xem cơ quan chức năng có thực thi nghiêm hay không.
Nếu thường xuyên di chuyển trên các tuyến cao tốc, đặc biệt là đoạn Phan Thiết - Dầu Giây, không khó bắt gặp những mảnh cao su đen nằm vương vãi giữa làn đường xe chạy. Đây thực chất là những mảnh lốp nhỏ còn sót lại sau khi ô tô bị nổ lốp. Đáng nói, sau khi gặp sự cố, nhiều lái xe đã thản nhiên bỏ đi, để mảnh vụn trở thành chướng ngại vật nguy hiểm cho những phương tiện di chuyển phía sau.
Do đặc thù cao tốc là tuyến đường di chuyển tốc độ cao, chỉ cần một "vật lạ" xuất hiện cũng có thể khiến tài xế không kịp phản xạ. Nguy cơ tai nạn càng tăng cao vào ban đêm khi tầm nhìn bị hạn chế, khiến việc phát hiện chướng ngại vật trùng màu nhựa đường trở nên khó khăn hơn. Ở vận tốc 100 - 120 km/giờ, việc cán phải mảnh lốp có thể khiến người lái giật mình, dẫn đến hành động đánh lái đột ngột hoặc phanh gấp, dễ gây tai nạn liên hoàn.
Để đảm bảo an toàn cho phương tiện, Đội CSGT đường bộ cao tốc số 6 (Phòng 6, Cục CSGT) phải ngày đêm thực hiện công việc dọn "rác" lốp trên tuyến. Trong quá trình tuần tra, nếu phát hiện mảnh lốp nằm trên đường, cán bộ CSGT phải dừng xe ở làn khẩn cấp, bật đèn cảnh báo để đảm bảo an toàn trước khi trực tiếp thu dọn chướng ngại vật. Sự nỗ lực của lực lượng chức năng phần nào giảm thiểu rủi ro, nhưng gốc rễ vấn đề vẫn nằm ở ý thức của người tham gia giao thông.
Anh Trần Quốc Việt, tài xế thường xuyên di chuyển tuyến Phan Thiết - Dầu Giây, chia sẻ: "Đoạn đường này xuất hiện rất nhiều mảnh vụn lốp, đa phần từ các loại xe container hoặc xe tải lớn. Khi chạy tốc độ cao, nếu vô tình đâm trúng, những mảnh vụn này không chỉ làm hư hại cản trước mà nặng hơn có thể cuốn vào gầm bánh xe, khá nguy hiểm".
Lốp xe là bộ phận tiếp xúc trực tiếp với mặt đường, ảnh hưởng trực tiếp tới sự an toàn trong quá trình tham gia giao thông. Dù vậy nhưng thực tế, nhiều tài xế khá lơ là trong việc bảo dưỡng, kiểm tra lốp.
Trao đổi với PV Thanh Niên, anh Huỳnh Thanh Phong, cố vấn dịch vụ tại một showroom ô tô ở TP.HCM cho biết, vì tiết kiệm chi phí, nhiều tài xế, đặc biệt là lái xe công nghệ vẫn cố sử dụng lốp đã mài mòn quá mức hoặc bị phồng rộp. Khi chạy trên cao tốc, nhiệt độ tăng cao kết hợp với lốp mòn không chỉ dễ gây nổ lốp mà còn làm giảm độ bám đường, nhất là khi trời mưa.
Có thể thấy, sự an toàn khi di chuyển trên cao tốc không chỉ đến từ cơ sở hạ tầng giao thông mà còn liên quan tới ý thức tự giác, trách nhiệm của mỗi tài xế. Hành động bỏ lại những mảnh vụn lốp sót trên đường cần được lên án để nâng cao văn hóa giao thông.
