Khi tuyên bố phát động chiến dịch không kích Iran ngày 1/3, Tổng thống Donald Trump tuyên bố quá trình này sẽ kéo dài “khoảng 4 tuần hoặc ngắn hơn”, khẳng định Mỹ “không gặp khó khăn” khi cùng Israel tấn công quốc gia Hồi giáo. Washington tin rằng việc tập kích cơ sở hạt nhân, kho tên lửa và hạ sát lãnh đạo Iran sẽ khiến đối phương nhanh chóng suy yếu.
Tuy nhiên, dù hứng chịu tổn thất nặng nề, Iran vẫn duy trì năng lực phản công và phong tỏa eo biển Hormuz để gây sức ép ngược lên Mỹ và đồng minh. Washington và Tehran đã ngừng bắn để hòa đàm, nhưng triển vọng về một thỏa thuận vẫn chưa rõ ràng và nguy cơ xung đột tái bùng phát vẫn hiện hữu.
Cục diện này ngày càng giống cuộc chiến đang diễn ra ở Ukraine. Nga tháng 2/2022 mở chiến dịch tại Ukraine, kỳ vọng “đánh nhanh, thắng nhanh” và cũng vấp phải sự phản kháng mạnh mẽ từ đối thủ. Moskva sau đó chuyển hướng sang tập trung kiểm soát các vùng lãnh thổ ở miền nam và đông Ukraine.
“Mỹ nguy cơ bị cuốn vào một cuộc chiến không có lối thoát rõ ràng, như những gì Nga đang trải qua ở Ukraine”, James Jeffrey, nhà nghiên cứu tại Viện Washington về Chính sách Cận Đông, bình luận trên Foreign Affairs.
Những chiến thuật tương đồng
Mỹ và Nga đều có ưu thế quân sự vượt trội so với đối thủ, nhưng giống Ukraine, Iran cho thấy khả năng duy trì chiến tranh bằng chiến thuật phi đối xứng và sức chịu đựng dài hạn.
Iran trả đũa Mỹ bằng cách dùng máy bay không người lái (UAV) tập kích vào hạ tầng năng lượng các nước đồng minh của Washington tại vùng Vịnh. Đây cũng là một trong những công cụ mà Tehran dùng để gây sức ép tại Hormuz, tuyến hàng hải chiến lược vận chuyển 20% nguồn cung dầu của thế giới trong thời bình.
Trong khi đó, Ukraine liên tục tập kích các cơ sở dầu khí, kho nhiên liệu và hạ tầng quân sự Nga bằng UAV tầm xa. Kiev cũng dùng xuồng không người lái để làm suy yếu Hạm đội Biển Đen của Moskva.
Hai cuộc chiến cho thấy công nghệ đang tái định hình chiến tranh hiện đại thế nào. Mỹ được cho là đã triển khai các hệ thống phát hiện UAV tích hợp trí tuệ nhân tạo (AI) để bảo vệ căn cứ không quân Prince Sultan ở Arab Saudi. Những hệ thống này do Ukraine phát triển để tự vệ trước các cuộc tấn công của Nga.
Michael Kofman, chuyên gia quân sự tại Viện Carnegie vì Hòa bình Quốc tế, cho rằng các hệ thống phòng thủ nhiều lớp như vậy “nhiều khả năng sẽ sớm xuất hiện trên toàn thế giới”.
Nga và Iran còn áp dụng nhiều chiến thuật tác chiến tương tự trên chiến trường. Trước khi lệnh ngừng bắn có hiệu lực hồi đầu tháng 4, Iran thường tập kích các mục tiêu bằng cách kết hợp bầy UAV với tên lửa đạn đạo, phương thức mà Nga đã phát triển mạnh trong chiến sự Ukraine.
Iran xác nhận đã chuyển giao UAV tự sát Shahed cho Nga từ năm 2022 và Moskva dùng chúng để tập kích Ukraine. Hiện nay, Nga bị nghi hỗ trợ ngược cho Iran về công nghệ UAV và tác chiến điện tử.
Nicole Grajewski, chuyên gia về Iran và Nga tại Đại học Sciences Po, Pháp cho biết Moskva và Tehran có “một số hợp tác” trong việc gây nhiễu hệ thống dẫn đường của đối phương.
Một số tàu liên quan đến Iran gần đây dường như đã giả mạo tín hiệu định vị tại eo biển Hormuz, tương tự chiến thuật lâu nay mà “hạm đội bóng tối” được cho là chuyên vận chuyển dầu Nga thường sử dụng để né lệnh trừng phạt phương Tây.
Thiết bị chống gây nhiễu của Nga đã được phát hiện trong một UAV Iran nhắm vào căn cứ Anh tại Cyprus hồi tháng 3. Giới chức châu Âu lo ngại Nga có thể cung cấp thêm vũ khí cho Iran nếu tiến trình hòa đàm bị đình trệ.
“Chúng tôi đã thấy bằng chứng cho thấy Nga hỗ trợ Iran trong các cuộc tấn công của họ”, Bộ trưởng Quốc phòng Anh John Healey phát biểu hồi tháng 4 tại cuộc họp của các đồng minh đang hỗ trợ quân sự cho Ukraine. Ông không nêu chi tiết bằng chứng, nhưng thêm rằng “Tổng thống Putin muốn chúng ta bị phân tâm bởi xung đột ở Trung Đông”.
Chiến sự Trung Đông đã làm rạn nứt một số liên minh, rõ ràng nhất là giữa Mỹ và châu Âu, nơi nhiều nước cho rằng cuộc xung đột với Iran là không cần thiết và trái luật pháp quốc tế. Diễn biến cũng châm ngòi cho cuộc chạy đua tìm kiếm nguồn năng lượng trên toàn cầu, khi một số quốc gia tìm đến Nga để mua dầu.
“Tôi tin rằng Điện Kremlin đã ăn mừng khi Tổng thống Trump bắt đầu cuộc chiến với Iran”, Danylo Lubkivsky, giám đốc Diễn đàn An ninh Kiev và cựu thứ trưởng ngoại giao Ukraine, nói.
Tuy nhiên, chiến sự Iran cũng tạo ra những liên minh mới, như mối quan hệ đối tác mà Ukraine xây dựng với các nước vùng Vịnh. Tháng 4, Ukraine công bố các thỏa thuận an ninh mới với Qatar, Arab Saudi và Các tiểu vương quốc Arab Thống nhất. Những mối quan hệ như vậy khó có thể xuất hiện vài năm trước, khi vùng Vịnh còn muốn duy trì thế trung lập với Nga.
Theo Jana Kobzova, đồng giám đốc Chương trình An ninh châu Âu tại Hội đồng châu Âu về Quan hệ Đối ngoại, Kiev muốn trao đổi công nghệ UAV và hỗ trợ huấn luyện quân sự để đổi lấy hậu thuẫn ngoại giao từ Trung Đông, các thỏa thuận năng lượng và hệ thống phòng không tiên tiến.
Tổng thống Volodymyr Zelensky đang hy vọng “biến cuộc khủng hoảng này thành cơ hội”, bà Kobzova nói. Các thỏa thuận với những quốc gia giàu dầu mỏ có thể mang lại nguồn lợi lớn cho ngành công nghiệp quốc phòng đang phát triển nhanh của Ukraine.
Châu Âu đã trở thành “phao cứu sinh” cho Ukraine, sau khi Mỹ ngừng hầu hết viện trợ vũ khí và thiết bị cho Kiev năm ngoái. Các nước châu Âu đã mua vũ khí từ Mỹ để chuyển cho Ukraine. Tháng 4, Liên minh châu Âu (EU) mở khóa khoản vay 90 tỷ euro (khoảng 106 tỷ USD) nhằm hỗ trợ Ukraine trong cuộc chiến.
Tuy nhiên, khả năng EU tiếp tục hỗ trợ Ukraine đến đâu còn phụ thuộc vào việc tình trạng thiếu nhiên liệu và hàng hóa do chiến sự Iran gây ra có làm suy yếu nền kinh tế châu Âu hay không.
Riccardo Alcaro, chuyên gia tại Viện Quan hệ Quốc tế, cho rằng tình trạng bế tắc kéo dài ở Hormuz cho thấy Iran có thể trở thành mối đe dọa với châu Âu nghiêm trọng không kém cuộc chiến ngay sát sườn ở Ukraine.
“Chiến sự Ukraine vẫn là mặt trận chính của châu Âu”, ông Alcaro nói. “Nhưng cuộc chiến Iran không phải mặt trận thứ yếu, bởi nó thực sự tác động rất lớn tới khả năng châu Âu tập trung cho ưu tiên hàng đầu của mình, đó là Ukraine”.
Theo thông tin trên trang web của Quốc hội Mỹ, Thượng viện Mỹ ngày 18/5 đã bỏ phiếu thông qua đề cử nhân sự, trong đó bà Jennifer Wicks McNamara được phê chuẩn làm đại sứ Mỹ tại Việt Nam, trở thành người phụ nữ đầu tiên sẽ giữ vị trí này.
Trước đó, Nhà Trắng ngày 13/1 đã công bố danh sách các quan chức được đề cử vào các vị trí để Thượng viện Mỹ xem xét. Theo danh sách của Nhà Trắng, bà Jennifer Wicks McNamara được đề cử vào vị trí đại sứ Mỹ tại Việt Nam.
Bà Jennifer Wicks McNamara giữ vị trí Giám đốc Văn phòng Bổ nhiệm của Tổng thống Mỹ, một vị trí có tầm ảnh hưởng cao mà bà đã đảm nhiệm từ tháng 11/2012, phục vụ dưới 4 chính quyền Tổng thống Mỹ. Khi đảm nhận vị trí này, bà thường xuyên làm việc với các quan chức cấp cao tại Nhà Trắng và Bộ Ngoại giao.
Là một công chức chuyên nghiệp với gần 31 năm kinh nghiệm trong chính phủ Mỹ, các vị trí trước đây của bà Jennifer Wicks McNamara tại Bộ Ngoại giao Mỹ gồm chánh văn phòng Cơ quan Nguồn lực Hỗ trợ Nước ngoài của Mỹ, cố vấn cấp cao về lập pháp và quan hệ công chúng cho Thứ trưởng Ngoại giao phụ trách điều hành, và trợ lý đặc biệt cho Trợ lý Ngoại trưởng phụ trách điều hành.
Trong một bài phát biểu tại phiên điều trần trước Ủy ban Đối ngoại Thượng viện Mỹ, bà Jennifer Wicks McNamara cho biết cả Tổng thống và Ngoại trưởng Mỹ đều nhấn mạnh tầm quan trọng địa chính trị và chiến lược của khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương, trong đó Việt Nam là một trong những đối tác quan trọng nhất của Mỹ.
“Một Việt Nam mạnh mẽ, độc lập và kiên cường phù hợp với lợi ích của Mỹ. Cách đây 30 năm, hai nước chúng ta thiết lập quan hệ ngoại giao, và đến năm 2023, quan hệ song phương được nâng cấp lên Đối tác Chiến lược Toàn diện. Nếu được phê chuẩn, tôi sẽ ưu tiên bảo vệ lợi ích của Mỹ trong mối quan hệ song phương năng động này, tập trung vào hợp tác quốc phòng và an ninh, thương mại và đầu tư, cũng như giao lưu nhân dân”, bà Wicks nói.
Bà cho biết nền tảng hợp tác quân sự giữa hai nước được xây dựng trên những nỗ lực lâu dài nhằm khắc phục hậu quả chiến tranh.
Bà Wicks nêu rõ rằng Mỹ đã hợp tác với Việt Nam để xử lý 700.000 vật liệu chưa nổ, hỗ trợ một triệu người khuyết tật, và giải quyết ô nhiễm dioxin tại Đà Nẵng và Biên Hòa. Bà cũng cho biết trong nhiều thập niên, Việt Nam đã cung cấp sự hỗ trợ quan trọng để hồi hương hài cốt của hơn 1.000 quân nhân Mỹ.
“Nếu được phê chuẩn, tôi sẽ nỗ lực hết sức để ủng hộ việc tiếp tục các chương trình khắc phục hậu quả chiến tranh này”, bà Wicks nhấn mạnh.
Theo bà Wicks, hợp tác an ninh song phương còn mở rộng sang lợi ích chung trong việc duy trì ổn định khu vực, đối phó với các mối đe dọa toàn cầu. Theo đó, đối thoại thực thi pháp luật và an ninh giữa Mỹ và Việt Nam đã thúc đẩy các nỗ lực chung nhằm tăng cường thực thi pháp luật và giải quyết tội phạm xuyên quốc gia.
“Nếu được phê chuẩn, tôi sẽ làm hết sức để làm sâu sắc thêm hợp tác an ninh và bảo đảm các nỗ lực của chúng ta được triển khai đúng trọng tâm, hiệu quả và phù hợp với các ưu tiên chiến lược then chốt”, bà Wicks nêu rõ.
Bà cũng khẳng định thương mại song phương giữa Mỹ và Việt Nam đã tăng trưởng mạnh mẽ trong những năm gần đây, và cơ hội cho tăng trưởng kinh tế chung là rất lớn.
“Nếu được phê chuẩn, tôi sẽ thúc đẩy tiếp cận thị trường công bằng cho hàng hóa và dịch vụ của Mỹ, bao gồm công nghệ, năng lượng và nông sản; hỗ trợ phát triển các chuỗi cung ứng bền vững và đa dạng; đồng thời khuyến khích đầu tư của Việt Nam vào Mỹ”, bà nói thêm.
Bà nhận định sự gắn kết giữa nhân dân Mỹ và Việt Nam rất bền chặt. Người Mỹ gốc Việt là cộng đồng gốc Á lớn thứ tư tại Mỹ, đóng góp vào các mối quan hệ giao lưu nhân dân mạnh mẽ. Du lịch và các chương trình sinh viên đang có xu hướng gia tăng.
“Thông qua đối thoại cởi mở, chúng ta sẽ tiếp tục thúc đẩy an ninh khu vực, thịnh vượng chung và quan hệ đối tác song phương”, nhà ngoại giao Mỹ nói.
Trước đó, Lầu Năm Góc thông báo sẽ giảm khoảng 5.000 quân ở châu Âu, cụ thể là ở Đức, và giới chức Mỹ xác nhận khoảng 4.000 binh sĩ sẽ không tiếp tục được triển khai đến Ba Lan. Tuy nhiên, chủ nhân Nhà Trắng lại nói rằng việc điều quân đến Ba Lan sẽ tiếp tục được xúc tiến dựa trên quan hệ giữa ông với Tổng thống nước này Karol Nawrocki, người mà ông Trump ủng hộ và đắc cử hồi năm ngoái.
Theo AFP, Tổng thư ký NATO Mark Rutte và ông Nawrocki đã bày tỏ sự hoan nghênh trước việc ông Trump thay đổi quyết định. Tuy nhiên, điều này cũng làm dấy lên quan ngại về sự thiếu phối hợp giữa Mỹ và các đồng minh châu Âu. Các thành viên châu Âu của NATO tìm cách làm rõ chuyện gì đang xảy ra bằng cách đặt câu hỏi cho Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio trong cuộc họp tại TP.Helsingborg (Thụy Điển) hôm qua.
Phát biểu với báo giới trước cuộc họp, ông Rubio nhấn mạnh việc điều chỉnh binh lực Mỹ ở châu Âu không nhằm trừng phạt đồng minh châu lục vì không ủng hộ Washington về vấn đề Iran. "Mỹ tiếp tục những cam kết trên bình diện toàn cầu cần đáp ứng thông qua việc triển khai lực lượng, và điều này đòi hỏi chúng tôi thường xuyên tái thẩm định các địa điểm đóng quân", ông Rubio nói.
Trong một diễn biến liên quan, hôm qua Thủ tướng Đức Friedrich Merz đề nghị EU cân nhắc trao quy chế "thành viên liên kết" cho Kyiv và tìm cách nối lại hoạt động đàm phán nhằm chấm dứt cuộc xung đột ở Ukraine, theo AP.
Báo New York Times ngày 5/5 công bố cuộc phỏng vấn nhóm tình nguyện viên Ukraine đang sử dụng máy bay vận tải An-28 làm nhiệm vụ phòng không, cho thấy trên thân phi cơ được sơn tổng cộng 213 biểu tượng phi cơ không người lái (UAV) của Nga.
Phi công Timur Fatkullin tuyên bố đây là số lượng UAV Nga mà tổ lái An-28 đã bắn hạ, thêm rằng họ còn sơn các dấu phẩy để phân biệt đã đánh chặn được bao nhiêu mục tiêu trong mỗi lần xuất kích.
Máy bay được trang bị một khẩu súng máy do Mỹ sản xuất, có tốc độ bắn 3.000 phát mỗi phút.
"Mất khoảng 500 USD tiền đạn để hạ một UAV. Đây là món hời khi UAV đối phương có giá hàng chục nghìn USD mỗi chiếc, trong khi tên lửa phòng không để đối phó chúng có thể lên tới hàng triệu USD mỗi quả", New York Times cho hay.
Trước khi xung đột bùng phát, chiếc An-28 được dùng làm máy bay chở người nhảy dù. Valerey Slipkan, một phi công khác trong nhóm tình nguyện, bắt đầu hoán cải phi cơ để làm nhiệm vụ chiến đấu sau khi mất con trai trong những ngày đầu cuộc chiến.
"Khi tôi tới trụ sở chính của không quân, họ nói rằng 'Ông quá già rồi'. Nếu không được nhập ngũ, tôi sẽ tự tạo ra đội quân của riêng mình", Slipkan cho hay.
Kể từ giữa năm 2025, Ukraine đã cho phép và khuyến khích những người được miễn nghĩa vụ quân sự tham gia đối phó UAV Nga, trong bối cảnh lực lượng phòng không nước này không thể chặn hết phi cơ đối phương trong các đòn tập kích.
Các đơn vị tình nguyện thường nhận lệnh điều động và dữ liệu mục tiêu từ không quân Ukraine. "Trong tuần đầu tiên, chúng tôi đã bắn rơi hơn 15 UAV", Slipkan nói.
An-28 là sản phẩm của Cục Thiết kế Antonov, thực hiện chuyến bay thử đầu tiên năm 1969, đưa vào biên chế không quân Liên Xô và hãng hàng không dân dụng Aeroflot năm 1986. Tổng cộng 191 máy bay đã được xuất xưởng trong giai đoạn 1975-1993, trong đó 16 chiếc vẫn được sử dụng tại một số quốc gia trước năm 2016.
Phi cơ này là một trong những phương án giá rẻ được Ukraine sử dụng để đối phó UAV tầm xa Nga. Nhiều UAV đã bị phá hủy bằng súng máy gắn trên vận tải cơ An-28, giúp máy bay được đặt biệt danh là "thợ săn Geran".
Ukraine gần đây cải tiến dòng An-28 thành "tàu sân bay trên không" với khả năng phóng thiết bị bay không người lái (drone) đánh chặn từ giá treo dưới cánh. Phi cơ còn được trang bị cảm biến quang học, giúp tổ bay xác định vị trí UAV mục tiêu trước khi triển khai vũ khí đánh chặn.
