Cá từ lâu được xem là nguồn thực phẩm lành mạnh trong bữa ăn. Loại thực phẩm này cung cấp protein chất lượng cao, vitamin, khoáng chất và axit béo omega-3 có lợi cho tim mạch.
Theo Viện Nghiên cứu Ung thư Mỹ (AICR), việc ăn cá với lượng vừa phải có thể góp phần giảm nguy cơ mắc một số bệnh mạn tính. Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa món cá nào cũng nên ăn thường xuyên.
Với một số cách chế biến cá dưới đây, nguy cơ không nằm ở con cá, mà đến từ ký sinh trùng, cách bảo quản, chế biến hoặc các chất ô nhiễm có thể tích tụ trong quá trình xử lý.
Cá sống làm gỏi
Gỏi cá là món ăn được nhiều người ưa thích vì vị tươi, ngọt và cảm giác lạ miệng. Tuy nhiên, các món làm từ cá sống, đặc biệt là cá nước ngọt sống hoặc tái, có thể tiềm ẩn nguy cơ nhiễm ký sinh trùng.
Một trong những nguy cơ được nhắc đến nhiều là sán lá gan. Khi cá bị nhiễm ký sinh trùng nhưng không được nấu chín, ấu trùng có thể đi vào cơ thể người. Theo thời gian, chúng có thể gây viêm kéo dài tại đường mật.
Các nghiên cứu tại khu vực Đông Bắc Thái Lan, nơi món koi plaa làm từ cá nước ngọt sống từng phổ biến, cho thấy nhiễm sán lá gan có liên quan đến nguy cơ ung thư đường mật. Đây là dạng ung thư nguy hiểm, thường được phát hiện muộn và có tiên lượng xấu.
Điều đáng lo là người ăn có thể nhiễm ký sinh trùng từ khi còn trẻ, nhưng bệnh lý ác tính chỉ xuất hiện sau nhiều năm hoặc vài thập kỷ. Vì vậy, để bảo vệ sức khỏe, người dân nên hạn chế ăn gỏi cá, cá tái, đặc biệt là cá nước ngọt chưa được nấu chín kỹ.
Cá ướp muối
Cá ướp muối, cá khô hoặc một số dạng cá lên men là món ăn quen thuộc trong nhiều gia đình.
Tuy nhiên, nếu ăn thường xuyên, đặc biệt với các sản phẩm được chế biến thủ công, nhiều muối, không kiểm soát được quy trình bảo quản, nguy cơ sức khỏe có thể tăng lên.
Cơ quan Nghiên cứu Ung thư Quốc tế (IARC) xếp cá ướp muối kiểu Trung Quốc vào nhóm chất gây ung thư cho người. Nguy cơ chủ yếu liên quan đến quá trình ướp muối, phơi khô, lên men trong thời gian ngắn.
Trong quá trình này, protein trong cá có thể bị phân hủy thành các amin. Khi phản ứng với nitrit, các amin này có thể hình thành nitrosamine – nhóm hợp chất được ghi nhận có liên quan đến nguy cơ ung thư.
IARC xác định cá ướp muối kiểu Trung Quốc có liên quan đến ung thư vòm họng ở người. Mối liên hệ với ung thư dạ dày hiện được ghi nhận ở mức bằng chứng hạn chế.
Điều này không có nghĩa phải loại bỏ hoàn toàn cá ướp muối khỏi bữa ăn. Tuy nhiên, người dân không nên dùng thường xuyên, cần ăn với lượng nhỏ, tránh các sản phẩm quá mặn, có mùi lạ, ẩm mốc hoặc không rõ nguồn gốc.
Cá hun khói
Cá hun khói có hương vị đậm, thơm và thường được dùng như món ăn kèm hoặc món nhắm. Tuy nhiên, quá trình hun khói có thể tạo ra một số hợp chất không có lợi cho sức khỏe nếu tiêu thụ nhiều.
Khi gỗ cháy không hoàn toàn trong quá trình hun khói, các hydrocarbon thơm đa vòng (PAHs) có thể hình thành. Một số chất trong nhóm này được phân loại là chất gây ung thư ở người.
Ngoài ra, quá trình xử lý nhiệt cũng có thể tạo ra nitrosamine và amin dị vòng. Đây là những hợp chất từng được nhắc đến trong nhiều nghiên cứu liên quan đến nguy cơ ung thư khi thực phẩm được chế biến ở nhiệt độ cao hoặc qua khói trong thời gian dài.
Vì vậy, cá hun khói chỉ nên được dùng với khẩu phần nhỏ, không ăn thường xuyên. Người tiêu dùng cũng nên ưu tiên sản phẩm có nguồn gốc rõ ràng, được sản xuất theo quy trình an toàn.
Ăn cá thế nào để an toàn?
Các chuyên gia khuyến cáo, cá vẫn là thực phẩm tốt cho sức khỏe nếu được lựa chọn và chế biến đúng cách. Thay vì ăn cá sống, cá ướp muối hoặc cá hun khói thường xuyên, người dân nên ưu tiên cá tươi, được nấu chín bằng các phương pháp lành mạnh như hấp, luộc, kho nhạt hoặc nướng ở nhiệt độ phù hợp.
Bên cạnh đó, nên đa dạng nguồn đạm trong bữa ăn, kết hợp cá với rau xanh, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt và hạn chế thực phẩm quá mặn, quá cháy hoặc chế biến sẵn.
Tại BV K, BN được chẩn đoán mắc ung thư biểu mô vảy (loại ung thư khởi phát từ tế bào bề mặt của lưỡi) ở bờ lưỡi bên phải. Khối sùi loét ở bờ lưỡi phải có kích thước 2 x 2,5 cm; kích thước u 26 x 10 mm. Ung thư chưa di căn hạch, chưa thâm nhiễm các vùng lân cận.
TS Ngô Xuân Quý, Trưởng khoa Ngoại Đầu - cổ (BV K), thông tin: Ở bệnh ung thư lưỡi, các tế bào ung thư ít đáp ứng với xạ trị hay hóa chất, nên phẫu thuật có vai trò lớn trong điều trị. Trường hợp BN nói trên, bên cạnh cắt u và toàn bộ vùng liên quan đến khối u, phẫu thuật viên còn vét hạch cổ phải, nhằm loại bỏ triệt để các hạch bạch huyết xung quanh có nguy cơ bị tế bào ung thư di căn, ngay cả khi trên hình ảnh siêu âm chưa nhìn thấy rõ tổn thương. Ung thư lưỡi giai đoạn bệnh khu trú, nếu được điều trị đúng phác đồ thì tỷ lệ chữa khỏi rất cao: 70 - 80%.
Tuy nhiên, thách thức lớn nhất của phẫu thuật ung thư lưỡi là cấu trúc giải phẫu. Lưỡi có hệ thống mạch máu phức tạp và chứa nhiều dây thần kinh quan trọng giúp điều khiển vị giác, cảm giác và vận động. Sau khi cắt bỏ 1/2 lưỡi phải (với trường hợp BN trên), người bệnh đối mặt nguy cơ khuyết hổng lớn ở khoang miệng. Nếu chỉ khâu đóng thông thường, lưỡi sẽ bị co kéo, biến dạng nghiêm trọng, khiến người bệnh gặp khó khăn lớn trong ăn uống, phát âm.
Do đó, các bác sĩ đã áp dụng kỹ thuật tạo hình vi phẫu - kỹ thuật tiên tiến nhất trong tạo hình cho người bệnh sau phẫu thuật. Bác sĩ lấy vạt da cánh tay của BN để tạo hình lưỡi, vạt được thiết kế vừa vặn, đảm bảo tốt chức năng nói, nuốt, không ảnh hưởng đến đường thở, không phải mở khí quản. Dưới kính hiển vi phẫu thuật phóng đại, các phẫu thuật viên có thể quan sát chi tiết, nối từng mạch máu, sợi thần kinh siêu nhỏ của vạt mô đó với mạch máu vùng cổ để nuôi sống phần lưỡi mới tái tạo. 5 ngày sau ca phẫu thuật thành công, BN đã có thể tự ăn uống qua đường miệng, nói chuyện khá tốt với người xung quanh.
Trong nhiều trường hợp, vấn đề trên thường không nằm ở việc thiếu nỗ lực mà ở những sai lầm dễ bị bỏ qua trong quá trình giảm mỡ, theo chuyên trang sức khỏe Verywell Health (Mỹ).
Dưới đây là những sai lầm phổ biến mà nhiều người thường mắc khi giảm mỡ:
Không phải cứ ăn thực phẩm lành mạnh thì sẽ giảm cân hay giảm mỡ. Trên thực tế, nhiều món được xem là tốt cho sức khỏe vẫn chứa lượng calo khá cao, dễ gây dư calo nếu ăn quá nhiều.
Ví dụ, các loại hạt dinh dưỡng, bơ đậu phộng, nước ép trái cây, rau trộn nhiều sốt béo, sinh tố bơ và gạo lứt với số lượng nhiều. Chúng đều có thể cung cấp lượng calo đáng kể. Mọi người không cần phải đếm từng calo một cách cực đoan nhưng nên chú ý khẩu phần ăn thực tế, đặc biệt với đồ ăn vặt và đồ uống ngọt.
Không ít người tập gym cho rằng chỉ cần chạy bộ 45 phút hoặc tập cường độ cao là có thể đốt sạch lượng calo từ những bữa ăn lớn. Trên thực tế, lượng calo tiêu hao khi tập thường thấp hơn nhiều so với tưởng tượng. Một ly trà sữa cỡ lớn có thể chứa 300 - 600 calo, trong khi buổi chạy bộ 30 phút đôi khi chỉ giúp đốt khoảng 200 - 400 calo, tùy cân nặng và cường độ vận động.
Bên cạnh đó, đồng hồ thông minh hoặc máy tập cardio tại phòng gym đôi khi có thể ước tính lượng calo tiêu hao cao hơn thực tế. Điều này khiến nhiều người chủ quan và tự thưởng thêm đồ ăn sau buổi tập, từ đó vô tình làm mức calo thâm hụt không đủ để giảm mỡ.
Một buổi tập kéo dài một giờ không thể bù lại việc ngồi liên tục suốt phần lớn thời gian còn lại trong ngày. Đây là sai lầm khá phổ biến ở những người làm việc văn phòng.
Sau khi tập, nhiều người có xu hướng vận động ít hơn vì cảm thấy mệt hoặc cho rằng mình đã tập đủ trong ngày. Điều này vô tình làm giảm lượng calo tiêu hao từ các hoạt động thường ngày như đi bộ, leo cầu thang, làm việc nhà hay di chuyển hằng ngày.
Một số người tập gym gần như mỗi ngày với cường độ rất cao vì muốn thấy kết quả thật nhanh. Tuy nhiên, điều này có thể khiến cơ thể mệt mỏi kéo dài, tăng nguy cơ chấn thương và khó duy trì lâu dài.
Giảm mỡ bền vững thường là một quá trình lâu dài. Trong nhiều trường hợp, cân nặng có thể chưa thay đổi rõ rệt nhưng vòng eo nhỏ hơn, quần áo rộng hơn hoặc cơ thể săn chắc hơn. Đây vẫn là dấu hiệu cho thấy người tập đang đi đúng hướng, theo Verywell Health.
Bộ Y tế vừa có công văn về việc tăng cường công tác quản lý, kiểm soát thuốc có chứa hoạt chất fentanyl.
Thời gian qua, Cục Quản lý Dược (Bộ Y tế) nhận được một số văn bản của Cục Cảnh sát điều tra tội phạm về ma túy (Bộ Công an) trao đổi về tình hình diễn biến phức tạp của tội phạm ma túy liên quan đến fentanyl.
Theo công văn mới nhất, ngày 8/4, Cục Cảnh sát điều tra tội phạm về ma túy thông báo về việc Tổng thống Mỹ Donald Trump đã ban hành Sắc lệnh quy định fentanyl là “vũ khí hủy diệt hàng loạt”, coi fentanyl là mối đe dọa an ninh quốc gia cấp bách.
Tại khu vực châu Á và Đông Nam Á cũng đã phát hiện tội phạm sử dụng fentanyl và các dẫn chất để pha trộn vào ma túy và một số sản phẩm nhằm tăng cảm giác “phê” cho người sử dụng, đe dọa đến tính mạng người dùng.
Đặc biệt tại Việt Nam, tháng 11/2025, Cục Cảnh sát điều tra tội phạm về ma túy đã đấu tranh, triệt phá thành công vụ án liên quan đến fentanyl tại Hà Nội, thu giữ 6 ống thuốc fentanyl (50mcg/10ml).
Để chủ động phòng ngừa, ngăn chặn nguy cơ thất thoát nguyên liệu làm thuốc là dược chất gây nghiện, dược chất hướng thần, tiền chất dùng làm thuốc; thuốc gây nghiện, thuốc hướng thần, thuốc tiền chất nói chung, đặc biệt là fentanyl và thuốc chứa fentanyl nói riêng vào mục đích bất hợp pháp, Bộ Y tế có ý kiến như sau.
Thứ nhất, UBND các tỉnh, thành có trách nhiệm chỉ đạo các đơn vị thực hiện nghiêm các quy định của pháp luật về phòng, chống ma túy liên quan đến các hoạt động hợp pháp trong lĩnh vực dược, đặc biệt là quản lý, kiểm soát chặt chẽ việc kinh doanh, sử dụng các nhóm thuốc phải kiểm soát đặc biệt nêu trên. Tuyệt đối không để thất thoát, sử dụng vào mục đích bất hợp pháp.
Đồng thời, tăng cường các hoạt động kiểm tra, giám sát việc thực hiện các quy định của pháp luật liên quan đến các nhóm thuốc này.
Thứ hai, Sở Y tế các tỉnh, thành chỉ đạo các cơ sở y tế, cơ sở có hoạt động dược nâng cao trách nhiệm trong việc quản lý, kê đơn, cấp phát thuốc có chứa fentanyl; nghiêm túc thực hiện các quy định, quy trình có liên quan đến thuốc có chứa fentanyl.
Trong đó có việc bắt buộc thu hồi 100% vỏ ống thuốc fentanyl sau khi sử dụng và thực hiện nghiêm ngặt quy trình tiêu hủy thuốc, vỏ ống để ngăn ngừa tình trạng thất thoát hoặc sử dụng sai mục đích.
Bên cạnh đó, các sở cũng cần chủ động rà soát, thống kê các đơn vị có sử dụng, kinh doanh thuốc gây nghiện, thuốc hướng thần, thuốc tiền chất, nguyên liệu làm thuốc là dược chất gây nghiện, dược chất hướng thần, tiền chất dùng làm thuốc; tập trung kiểm tra các đơn vị có sử dụng, kinh doanh với số lượng lớn, đặc biệt là thuốc có chứa fentanyl.
Thứ ba, Bộ cũng đề nghị các cơ sở khám, chữa bệnh, các cơ sở có hoạt động dược rà soát hoạt động có liên quan đến thuốc có chứa fentanyl tại đơn vị, đảm bảo kiểm soát chặt chẽ tại mỗi giai đoạn của quy trình, không để tình trạng thất thoát thuốc xảy ra.
Trường hợp phát hiện tình trạng thất thoát thuốc, cơ sở phải chủ động báo cáo UBND tỉnh, thành phố trên địa bàn, cơ quan chuyên môn về y tế cấp tỉnh và cơ quan chức năng (trong trường hợp cần thiết) để kịp thời giải quyết.
Thứ tư, các cơ sở kinh doanh dược cũng cần nghiêm túc triển khai quy định hiện hành về quản lý thuốc gây nghiện, thuốc hướng thần, thuốc tiền chất, nguyên liệu làm thuốc là dược chất gây nghiện, dược chất hướng thần, tiền chất dùng làm thuốc.
Đồng thời, rà soát hoạt động kinh doanh, đặc biệt là kinh doanh thuốc có chứa fentanyl; nghiêm cấm mua bán thuốc không đúng đối tượng nhằm tránh việc sử dụng thuốc vào mục đích bất hợp pháp.
Fentanyl là thuốc giảm đau thuộc nhóm opioid, thường được sử dụng phổ biến sau phẫu thuật.
