Ngày 2.6, HĐND TP.HCM tổ chức hội thảo “Quy hoạch tổng thể TP.HCM tầm nhìn 100 năm” với sự tham dự của hàng trăm đại biểu, chuyên gia…
Tại hội thảo, tiến sĩ Trần Ngọc Chính, Chủ tịch Hội Quy hoạch phát triển đô thị Việt Nam, cho rằng muốn TPHCM phát triển, cần nhìn nhận đây là một thành phố biển, một siêu đô thị biển.
Với đường bờ biển dài, TP.HCM sở hữu khu vực cảng nước sâu lớn nhất Việt Nam, đồng thời cũng có hệ thống cảng biển lớn nhất cả nước. Đặc biệt, cảng Cái Mép – Thị Vải được thiên nhiên che chắn, có độ sâu luồng tàu từ 15 – 17 m, công suất quy hoạch có thể đạt khoảng 200 triệu tấn hàng hóa mỗi năm.
“Đây là khu vực cảng nước sâu lớn nhất Việt Nam, nằm gần tuyến hàng hải quốc tế, là lợi thế mà nhiều quốc gia trên thế giới mong muốn có được”, ông Chính nhìn nhận.
Bên cạnh đó, TP.HCM còn là trung tâm khai thác dầu khí lớn nhất cả nước, Vũng Tàu là trung tâm của hệ thống giàn khoan phía nam, có tác động sâu rộng đến nền kinh tế quốc gia. Bờ biển của Bà Rịa – Vũng Tàu và TP.HCM dài và đẹp, dự án đô thị biển Cần Giờ đang triển khai cũng tạo nên lợi thế mới.
“TP.HCM không chỉ là trung tâm kinh tế, tài chính mà cần làm rõ hơn vị thế và vai trò của một đô thị biển, thậm chí là siêu đô thị biển của khu vực Biển Đông, không chỉ đối với Việt Nam mà còn với cả Đông Nam Á. Vai trò khai thác mặt tiền Biển Đông là một lợi thế đặc biệt quan trọng của thành phố”, tiến sĩ Trần Ngọc Chính đánh giá.
Góp ý thêm cho đơn vị tư vấn, Chủ tịch Hội Quy hoạch phát triển đô thị Việt Nam khuyến nghị cần làm rõ hơn vai trò của đặc khu Côn Đảo, bởi đây giống như một “chiến hạm nổi” trên Biển Đông, có hệ thống cảng thuận lợi và đóng góp quan trọng vào sự phát triển thành phố. Từ trung tâm TP.HCM đến Côn Đảo có thể đi bằng đường hàng không trong thời gian ngắn.
Đồng quan điểm, ông Nguyễn Quốc Kỳ, Chủ tịch HĐQT Công ty cổ phần du lịch Vietravel, đề nghị trong triết lý phát triển không chỉ dừng lại ở “bám sông, hướng biển” mà chuyển sang “bám sông, vươn biển”.
“Nếu chỉ là hướng biển thì dễ bị đóng khung sự phát triển. Chúng ta nên xoay trục từ thành phố ven sông sang đại đô thị ven biển”, ông Kỳ đề xuất. Mặt khác, TP.HCM nên giữ triết lý quy hoạch không chống lại thiên nhiên, biến sông nước và biển thành tài sản chiến lược, phát triển kinh tế không đánh đổi với khả năng tồn tại của TP.HCM sau 100 năm.
Một vấn đề khác được ông Kỳ nêu ra là tốc độ sụt lún và ngập nước ở TP.HCM tăng rất nhanh, trước đây chỉ ngập 1,32 m còn nay tăng lên 1,52 m, tốc độ lún bình quân cũng cao. Dự báo đến năm 2050 chi phí chống ngập sẽ khổng lồ nên TP.HCM cần quản trị chống ngập.
“Việc đầu tiên là quy hoạch cốt nền. Sau 50 năm đất nước thống nhất, TP.HCM vẫn chưa có cốt nền, làm quy hoạch trăm năm không thể không có cốt nền”, ông Kỳ nói thêm.
Nêu đề xuất cốt nền, ông Kỳ cho rằng khu trung tâm phải cao 3 m, khu vực bám sông Sài Gòn là 3,5 m và khu vực Cần Giờ là 4 m. Với cốt nền nêu trên, đến năm 2050, TP.HCM mới không bị chìm.
Đối với khu vực Cần Giờ, ông Kỳ cảnh báo nếu không tính kỹ cốt nền thì khu vực này sẽ bị ngập. Lý do, Cần Giờ là vùng đất bồi nên việc xây công trình cao tầng, bê tông cốt thép khiến phía dưới lòng đất bị chặn dòng nước, gây tác động đến thủy văn.
“Chúng ta lấn biển đến đâu thì thủy triều cao lên đến đó. Điều hết sức thận trọng khi xây dựng công trình lớn, đại đô thị ra phía biển là phải cân nhắc dòng chảy, biến đổi khí hậu, biến đổi môi trường, để tránh việc TP.HCM có được công trình nhưng để lại hậu quả đối với con cháu”, ông Kỳ khuyến nghị.
Tại hội thảo, tiến sĩ Sầm Minh Tuấn, Phó giám đốc Viện Nghiên cứu thiết kế đô thị, quy hoạch đô thị và nông thôn quốc gia (thuộc Bộ Xây dựng) đã báo cáo tóm tắt những định hướng chiến lược cho tăng trưởng kinh tế và tổ chức không gian trong “Quy hoạch tổng thể TP.HCM tầm nhìn 100 năm”.
Tiến sĩ Tuấn cho biết nhiệm vụ của quy hoạch tổng thể tầm nhìn 100 năm không chỉ là phép cộng địa giới hành chính, mà là phép nhân của động lực phát triển, hội tụ nguồn lực, bổ sung dư địa để hình thành siêu đô thị toàn cầu.
Theo đó, cấu trúc không gian đô thị chuyển từ đơn tâm sang đa cực, đa trung tâm và tiến hóa sang mô hình siêu đô thị đa cực thế hệ mới (Polycentric Hyper City). Mô hình này tổ chức không gian theo 5 cực động lực, 5 trục chiến lược và 10 vùng quản trị phát triển.
Trong đó, 5 cực động lực gồm cực lõi trung tâm quốc tế, cực đổi mới sáng tạo phía đông, cực công nghiệp – logistics phía bắc, cực cảng biển – thương mại tự do phía nam – năng lượng, cực biển – du lịch. 5 trục chiến lược gồm trục công nghiệp – logistics đa phương thức, mạng lưới hạ tầng đô thị đa tầng, trục kinh tế Bắc – Nam, trục kinh tế Đông – Tây và trục xanh – xanh dương.
“Trọng tâm của mô hình không phải là mở rộng đô thị dàn trải mà là tập trung nguồn lực vào các cực, các trục chiến lược, hình thành mạng lưới hạ tầng đa tầng, bảo vệ và tái tạo không gian sinh thái tự nhiên”, tiến sĩ Tuấn nói thêm.
Sáng 1.7, UBND TP.HCM tổ chức lễ khởi công các công trình, dự án trọng điểm kỷ niệm 50 năm ngày thành phố Sài Gòn - Gia Định vinh dự mang tên Chủ tịch Hồ Chí Minh.
Ông Hoàng Nguyên Dinh, Phó chủ tịch UBND TP.HCM, cho biết 8 dự án khởi công dịp này có tổng vốn đầu tư hơn 253.000 tỉ đồng, tạo đột phá cho bức tranh hạ tầng của thành phố.
Các dự án này trên nhiều lĩnh vực bao gồm: không gian văn hóa - lịch sử - hạ tầng giao thông - công viên công cộng và cảnh quan ven sông gắn với di sản Chủ tịch Hồ Chí Minh, hạ tầng giao thông cao tốc kết nối vùng và quốc tế, hạ tầng giao thông đô thị và hạ tầng cảng biển chiến lược.
Trong 8 dự án, đường vượt biển kết nối khu vực Cần Giờ - Vũng Tàu dài khoảng 14 km, gồm phần cầu dài hơn 8 km, phần hầm dài 3,85 km và phần đường dẫn khoảng 2,15 km, quy mô 6 làn xe, tổng mức đầu tư 93.159 tỉ đồng theo hợp đồng BT, thực hiện trong giai đoạn 2026 - 2029.
Dự án có điểm đầu tại đại lộ Cần Thạnh - Long Hòa, thuộc Khu đô thị du lịch biển Cần Giờ, xã Cần Giờ. Điểm cuối tại nút giao với đường 30 Tháng 4, phường Tam Thắng, phường Rạch Dừa...
Đây là công trình hạ tầng giao thông có tính đột phá, lần đầu tiên tạo ra một trục giao thông trực tiếp kết nối TP.HCM với trung tâm du lịch và cảng biển lớn nhất khu vực Đông Nam bộ, mở ra không gian phát triển hướng biển và thúc đẩy kinh tế biển, du lịch, logistics cho khu vực Cần Giờ.
Kế đến là dự án đầu tư xây dựng cảng tổng hợp và container Cái Mép Hạ (giai đoạn 1) ở phường Tân Phước. Đây là dự án hạ tầng cảng biển chiến lược, góp phần nâng cao năng lực logistics và vị thế cửa ngõ giao thương quốc tế của TP.HCM và khu vực Đông Nam bộ.
Với vị trí chiến lược của khu vực Cái Mép - Thị Vải và quy mô đầu tư hiện đại, cảng Cái Mép Hạ sẽ trở thành cảng cửa ngõ và trung tâm trung chuyển container quốc tế hàng đầu khu vực châu Á - Thái Bình Dương.
Dự án có tổng mức đầu tư khoảng 50.820 tỉ đồng, quy mô 351 ha, với tổng chiều dài cầu cảng 7,5 km, đủ khả năng tiếp nhận những tàu container lớn nhất thế giới có trọng tải lên đến 250.000 DWT, tương đương sức chở khoảng 24.000 TEU. Khi hoàn thành toàn bộ dự án, cảng sẽ đạt công suất khai thác khoảng 10,8 triệu TEU mỗi năm, trở thành một trong những cảng container có quy mô lớn nhất Việt Nam và trong khu vực.
Dự án có quy mô vốn lớn thứ 3 là cao tốc đô thị Hồ Tràm - sân bay Long Thành. Đây là tuyến đường cao tốc đô thị kết nối trực tiếp sân bay Long Thành đến các trung tâm du lịch và kinh tế biển khu vực Đông Nam bộ, có ý nghĩa chiến lược trong việc mở rộng không gian phát triển hướng biển của TP.HCM.
Dự án có tổng chiều dài khoảng 42 km, quy mô 6 làn xe cao tốc hoàn chỉnh và hệ thống đường song hành hai bên tuyến, tốc độ thiết kế phần tuyến chính là 100 km/giờ, đường song hành 60 km/giờ. Điểm đầu dự án kết nối với đường Vành đai 4 TP.HCM và ĐT.991 tại phường Tân Thành, điểm cuối giao với ĐT.994 (đường ven biển Vũng Tàu - Bình Châu).
Tổng mức đầu tư dự án khoảng 46.918 tỉ đồng, triển khai theo phương thức đối tác công - tư, loại hợp đồng xây dựng - chuyển giao (BT), thời gian thực hiện giai đoạn 2026 - 2029. Khi hoàn thành, tuyến cao tốc sẽ rút ngắn đáng kể thời gian di chuyển từ TP.HCM đến khu vực Hồ Tràm và sân bay Long Thành, thúc đẩy phát triển kinh tế biển, du lịch, logistics và tăng cường liên kết vùng kinh tế trọng điểm phía nam.
Dự án Công viên văn hóa Bến Nhà Rồng - Khánh Hội và cây xanh công cộng Bến Bạch Đằng quy mô khoảng 73,3 ha, tổng mức đầu tư 29.317 tỉ đồng, góp phần kiến tạo trục không gian văn hóa ven sông Sài Gòn gắn với di sản lịch sử cuộc đời Chủ tịch Hồ Chí Minh.
Trục văn hóa - lịch sử Bến Nhà Rồng - Khánh Hội - Bến Bạch Đằng sẽ trở thành không gian công cộng, công viên cây xanh và hạ tầng đô thị hiện đại phục vụ người dân. Dự án gồm 5 dự án thành phần, trong đó 4 dự án có cấu phần xây dựng.
Một dự án lớn khác là cao tốc TP.HCM - Mộc Bài có ý nghĩa quan trọng trong việc tăng cường liên kết vùng và kết nối quốc tế, giảm áp lực cho quốc lộ 22, mở rộng cửa ngõ giao thương giữa thành phố với tỉnh Tây Ninh và Campuchia.
Dự án có tổng chiều dài 51 km (đoạn qua địa bàn TP.HCM 24,7 km, đoạn qua tỉnh Tây Ninh 26,3 km), mặt cắt ngang 4 làn xe cao tốc, tổng mức đầu tư khoảng 22.975 tỉ đồng.
Trong khi đó, dự án cầu đường Bình Tiên là công trình hạ tầng giao thông quan trọng, góp phần tăng cường kết nối giao thông khu vực trung tâm với phía nam TP.HCM, giải quyết tình trạng ùn tắc giao thông và tạo điều kiện phát triển kinh tế - xã hội khu vực phía nam. Tổng chiều dài công trình 3,66 km, mặt cắt ngang rộng 30 - 47 m, tổng mức đầu tư khoảng 6.285 tỉ đồng.
Dự án nút giao thông kết nối đường cao tốc Bến Lức - Long Thành với đường Rừng Sác là công trình hạ tầng giao thông thiết yếu, nâng cao khả năng tiếp cận và kết nối của khu vực huyện Cần Giờ cũ với mạng lưới giao thông vùng, tạo điều kiện thuận lợi cho phát triển kinh tế - xã hội khu vực.
Quy mô đầu tư của dự án bao gồm xây dựng nút giao khác mức liên thông giữa tuyến cao tốc Bến Lức - Long Thành với đường Rừng Sác, bổ sung 1 cầu bên phải tuyến cao tốc và các nhánh kết nối từ đường Rừng Sác với cao tốc, đảo xuyến và hầm chui dài 760 m trên đường Rừng Sác, tổng mức đầu tư khoảng 2.969 tỉ đồng.
Dự án đầu tư hoàn chỉnh nút giao Cao tốc Bến Lức - Long Thành với quốc lộ 50 cũng được khởi công nhằm bổ sung hạ tầng giao thông quan trọng, hoàn thiện hệ thống kết nối trên trục cao tốc Bến Lức - Long Thành, tăng cường khả năng lưu thông và giảm thiểu ùn tắc tại khu vực nút giao với quốc lộ 50.
Quy mô đầu tư dự án với tổng chiều dài tuyến 1,3 km, nút giao khác mức liên thông dạng trumpet, tổng mức đầu tư khoảng 590 tỉ đồng.
Theo ghi nhận của PV Báo Thanh Niên, chiều ngày 29.6, tượng "nữ thần khai phóng" tại khu đô thị E.City Tân Đức (Khu công nghiệp Tân Đức, thuộc ấp 3A, xã Đức Hòa, tỉnh Tây Ninh) đã bị tháo dỡ, vận chuyển thiết bị đi nơi khác.
Theo UBND xã Đức Hòa, việc tháo dỡ là do chủ đầu tư cụm công trình tượng "nữ thần khai phóng" tự thực hiện. Hiện tại, UBND xã Đức Hòa vẫn đang tiếp tục làm việc với ngành chức năng tỉnh Tây Ninh để xử lý dứt điểm sự vụ được dư luận quan tâm trong thời gian qua.
Trước đó, như Báo Thanh Niên thông tin, ngày 28.6, thực hiện sự chỉ đạo của Chủ tịch UBND tỉnh Tây Ninh, bà Lê Thị Ngọc Hoa, Chủ tịch UBND xã Đức Hòa đã có báo cáo liên quan đến công trình tượng "nữ thần khai phóng" tại khu đô thị E.City Tân Đức (Khu công nghiệp Tân Đức, thuộc ấp 3A, xã Đức Hòa).
Theo đó, qua kiểm tra, cơ quan chức năng xác định Công ty cổ phần đầu tư và công nghiệp Tân Tạo (chủ đầu tư dự án Khu công nghiệp Tân Đức) đã tự ý tổ chức thi công hàng loạt hạng mục trái phép trên tổng diện tích đất lên tới 907,46 m². Gồm tượng cảnh quan bằng bê tông cao 9,1 m; nhà kỹ thuật quy mô 4 tầng (cao 14 m, tổng diện tích sàn 142,67 m²) và một hồ chứa nước ngầm thể tích 300 m³. Tại thời điểm kiểm tra, phần mặt ngoài đã hoàn thiện toàn bộ, đơn vị thi công đang hoàn thiện nốt phần bên trong.
Đáng chú ý, khi đối chiếu với đồ án quy hoạch chi tiết xây dựng tỷ lệ 1/500 đã được phê duyệt của khu đô thị E.City Tân Đức (giai đoạn 2), toàn bộ cụm công trình kiên cố này thuộc phần đất vốn được quy hoạch làm đất giao thông. Việc tự ý xây dựng khi chưa có quy hoạch chi tiết nút giao được xác định là sai lệch hoàn toàn so với quy hoạch xây dựng và đô thị đã duyệt.
Ngoài ra, công trình này hoàn toàn chưa thực hiện các thủ tục đầu tư, không có giấy phép xây dựng và chưa hề thông qua ý kiến chuyên môn từ cơ quan quản lý nhà nước về văn hóa. Cũng theo đại diện UBND xã Đức Hòa, công trình này bắt đầu khởi công từ tháng 4.2026.
Trước tính chất phức tạp của vụ việc, ngày 3.6, UBND xã Đức Hòa đã phải phát văn bản xin ý kiến hướng dẫn nghiệp vụ từ Sở Xây dựng và Sở Văn hóa - Thể thao - Du lịch tỉnh Tây Ninh.
Dưới sự chỉ đạo sát sao của UBND tỉnh Tây Ninh, ngày 27.6, Phòng Kinh tế xã Đức Hòa đã chủ trì phối hợp lập biên bản vi phạm hành chính số 322/BB-VPHC đối với công trình này theo điểm c, Khoản 9, điều 16 của Nghị định số 16/2022/NĐ-CP về hành vi tổ chức thi công xây dựng công trình không đúng quy hoạch được duyệt. Công trình sau đó đã bị buộc ngừng thi công.
Chiều xuống ở đại ngàn Tây nguyên, thượng tá Y Tuấn Ê Ban, Chỉ huy trưởng Ban chỉ huy Quân sự xã Krông Bông, tỉnh Đắk Lắk đưa chúng tôi đi dọc những buôn làng từng nổi tiếng với nhà dài của đồng bào Ê Đê. Xe vừa qua buôn Ja, ông chỉ tay về dãy nhà bê tông mới mọc lên ven đường rồi chậm giọng: "Ngày xưa dọc tuyến này hầu hết là nhà dài. Bây giờ bê tông hóa gần hết rồi".
Vào sâu trong buôn, chúng tôi tìm đến căn nhà dài của gia đình ông Y Găm Liêng Hót - một trong số ít ngôi nhà còn giữ được dáng dấp nguyên bản. Bộ khung gỗ lớn đã ngả màu thời gian, cầu thang cái vẫn còn chạm hình bầu sữa mẹ - biểu tượng của chế độ mẫu hệ Ê Đê. "Giờ nhà dài xuống cấp dữ lắm. Người ta bán đi hoặc phá để xây nhà kiểu khác", ông Y Găm Liêng Hót nói.
Nhìn quanh buôn, chỗ từng có rất nhiều nhà dài nay thành nhà bê tông xây trệt trên nền đất hoặc rất nhiều nhà sàn cũng bê tông hóa. Những căn còn sót lại thì cố níu giữ được ngày nào hay ngày ấy. Tình cảnh ấy không chỉ ở Krông Bông. Tại Yang Kang, Yang Mao, Cư Pui…, nhà dài cũng đang dần biến mất âm thầm.
Cần phải nhìn nhận rằng những ngôi nhà bê tông không chỉ là dấu hiệu của đô thị hóa, mà còn cho thấy khát vọng vươn lên trong đời sống của người dân bản địa. Nhưng cùng với sự đổi thay ấy, những giá trị gắn với nhà dài truyền thống cũng dần phai nhạt.
Khi nhà dài mất đi, không chỉ một kiểu kiến trúc biến mất, mà cả không gian sinh hoạt cộng đồng, bếp lửa, nếp sống mẫu hệ và ký ức nhiều thế hệ người Ê Đê cũng lặng lẽ rời khỏi buôn làng. Điều dễ thấy nhất là nhiều căn đã bị co ngắn, cách tân. Có căn chỉ còn vài gian cũ như một dấu tích của đời sống mẫu hệ xưa.
Nhà dài của người Ê Đê vốn không chỉ là nơi ở. Đó từng là "trái tim" của buôn làng. Mỗi khi con gái trong nhà lấy chồng, căn nhà lại nối thêm một gian mới. Trong cùng mái nhà có thể sống ba, bốn thế hệ. Đêm xuống, bếp lửa đỏ xuyên đêm, tiếng chiêng ngân lên, sử thi (khan) được kể bên ché rượu cần... Nhưng nhịp sống ấy giờ đang vỡ dần.
Chúng tôi trở lại buôn Akŏ Dhông, buôn làng giữa phố của TP.Buôn Ma Thuột (cũ), Trưởng buôn H'Việt cho biết trước đây nơi này có khoảng 40 căn nhà dài đúng chuẩn truyền thống, nhưng nay chỉ còn một căn gần như nguyên bản.
Ngay cả những căn còn tồn tại cũng đã biến đổi nhiều. Có nhà thay mái tranh bằng mái tôn, mái ngói. Có nhà dựng chân bê tông thay cột gỗ. Có nơi cải tạo thành homestay, quán cà phê phục vụ du lịch. "Gia đình tôi cũng đang cố phục dựng lại căn nhà dài của cha ông để giữ hồn dân tộc mình", bà H'Việt nói.
Không riêng người Ê Đê, quanh hồ Lắk - nơi có các buôn M'Liêng, Jun, Lê của người M'nông - nhà dài cũng đang biến đổi mạnh bởi du lịch, kinh tế và đời sống hiện đại. Nguyên nhân của sự biến mất ấy không khó nhìn thấy. Gỗ lớn ngày càng hiếm và đắt đỏ khi rừng cạn dần.
Một căn nhà dài đúng kiểu cổ có thể tốn hàng trăm triệu đến cả tỉ đồng. Trong khi đó, nhiều gia đình trẻ muốn ở nhà xây tiện nghi hơn. Không gian sống mẫu hệ cũng thu hẹp khi mô hình gia đình thay đổi.
Một thực tế khác là nạn mua bán nhà dài ngày càng phổ biến. Trong vai người cần tìm nhà cổ, chúng tôi tiếp cận một đầu mối chuyên gom nhà dài ở Đắk Lắk. Người này cho biết muốn mua nguyên căn, mua cột, cầu thang hay gỗ cũ đều có thể đáp ứng.
Những chuyến xe chở cột gỗ nhà dài hàng trăm năm tuổi lặng lẽ rời buôn làng như mang theo cả ký ức Tây nguyên. Điều đáng lo không chỉ là mất một kiểu kiến trúc. Đó là sự rạn vỡ của cả không gian văn hóa từng tồn tại hàng trăm năm. Bếp lửa không còn đỏ suốt đêm. Tiếng kể sử thi gần như biến mất. Nhà dài dần trở thành "hiện vật văn hóa" thay vì một không gian sống thật của người Ê Đê, M'nông.
Giữa những câu chuyện buồn ấy, ở Akŏ Dhông, chúng tôi gặp Y Wôn, được nhắc đến như một trong số ít người còn kiên trì phục dựng nhà dài. Khác với những người săn nhà cổ chủ yếu bán kiếm lời, Y Wôn chọn cách phục dựng.
Anh tìm mua lại những cấu kiện của các căn nhà dài mà chủ nhân không còn khả năng giữ nguyên vẹn, rồi phục hồi để dựng lại những ngôi nhà mới theo đúng kiểu truyền thống người Ê Đê. "Em mê phục dựng nhà dài từ nhỏ vì cha là người chuyên dựng nhà trong buôn", Y Wôn kể.
Năm 2017, anh bắt đầu mày mò học dựng nhà dài. Từ sửa vài gian nhà cũ, đến nay anh đã tham gia phục dựng hơn 60 căn nhà dài lớn nhỏ. Có căn dài tới 30 m, dùng toàn gỗ quý, giá trị hàng tỉ đồng.
Nhưng điều khiến Y Wôn trăn trở không phải chuyện tiền bạc. "Em chỉ mong người đồng bào còn giữ được nhà dài của mình", anh nói. Mỗi khi nghe nơi nào có nhà dài sắp bị tháo dỡ, anh lại tìm đến xin mua lại phần gỗ còn tốt để phục dựng cho nơi khác. Anh cho hay có những cây cột gỗ hương rất lớn, vành tới gần 2 m, nếu mất đi sẽ rất khó tìm lại.
Trong xưởng gỗ của Y Wôn ở ngoại ô Buôn Ma Thuột (cũ), những cột nhà cũ được đánh dấu cẩn thận. Người thợ phải hiểu kết cấu truyền thống, biết vị trí cột cái, hướng cầu thang, cách nối gian nhà. Có những bộ cầu thang mất hàng tuần để chạm khắc hoa văn. "Nếu làm sai, nó chỉ là cái nhà giả hao hao nhà dài thôi", Y Wôn nói.
Người Ê Đê không sai khi chọn nhà xây tiện nghi hơn. Không ai có thể yêu cầu một gia đình nghèo tiếp tục sống trong căn nhà gỗ xuống cấp chỉ để "giữ văn hóa". Nhưng nếu chỉ còn vài căn phục dựng để khách du lịch chụp hình, thì nhà dài rồi cũng sẽ chỉ còn là lớp vỏ.
Bởi giá trị lớn nhất của nhà dài không hoàn toàn nằm ở chiều dài mái nhà. Nó nằm ở bếp lửa đỏ giữa đêm, ở tiếng trẻ con chạy dọc sàn gỗ, ở cách nhiều thế hệ cùng sống dưới một mái nhà, và ở tinh thần cộng đồng từng khiến cả buôn làng như một gia đình lớn.
Và có lẽ, câu hỏi lớn nhất của Tây nguyên hôm nay không phải là còn bao nhiêu căn nhà dài, mà là liệu vùng đất này có còn giữ được "linh hồn" của mình giữa nhịp đô thị hóa đang mọc lên từng ngày hay không.
