Nếu như trước đây, tội phạm mạng chủ yếu dựa vào kỹ năng và công cụ truyền thống, thì hiện nay sự can thiệp của AI đã làm thay đổi căn bản phương thức và bản chất của các mối đe dọa đến lĩnh vực an ninh mạng toàn cầu.
Phân tích tại hội thảo “Bảo mật trong kỷ nguyên AI – Chiến lược hình thành tương lai số” do Hiệp hội An ninh mạng quốc gia (NCA) phối hợp cùng Check Point Software Technologies tổ chức sáng 7.4 tại Hà Nội, đại tá Nguyễn Hồng Quân – Phó cục trưởng Cục An ninh mạng và Phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao (A05 – Bộ Công an), Trưởng ban An ninh dữ liệu và Bảo vệ dữ liệu cá nhân (NCA) chỉ rõ: “Không gian mạng đang trở thành ‘mặt trận nóng’, nơi các mối đe dọa gia tăng cả về quy mô lẫn mức độ tinh vi. Với sự hỗ trợ của AI, các cuộc tấn công mạng có thể được tự động hóa, cá nhân hóa và triển khai nhanh chóng trên diện rộng”.
Thực tế tại Việt Nam, các hình thức lừa đảo tinh vi như giả mạo danh tính, sử dụng công nghệ deepfake hay phát tán mã độc có khả năng tự thích nghi để né tránh hệ thống phòng thủ đang diễn ra phức tạp. Tội phạm mạng đang chuyển dần sang mô hình có tổ chức, mang tính “công nghiệp”, tận dụng AI để tối ưu hóa hiệu quả tấn công, tạo áp lực tâm lý buộc nạn nhân chuyển tiền hoặc cung cấp dữ liệu nhạy cảm.
Ở góc nhìn quốc tế, bà Ruma Balasubramanian – Chủ tịch Check Point Software Technologies khu vực châu Á – Thái Bình Dương và Nhật Bản cũng đồng tình khi nhận định: “AI đang tái định hình cả sự đổi mới trong kinh doanh lẫn các rủi ro an ninh mạng”. Bà Ruma phân loại mối đe dọa đặc thù của AI hiện nay thành ba nhóm chính: rò rỉ dữ liệu, tấn công chèn lệnh (prompt injection) và can thiệp quy trình. Những rủi ro này có quy mô và tốc độ lây lan vượt xa các phương thức truyền thống như lừa đảo qua email.
Đứng trước các nguy cơ, hành lang pháp lý tại Việt Nam đang được khẩn trương hoàn thiện, tiêu biểu là luật An ninh mạng và Chiến lược AI đến năm 2030, trong đó nhấn mạnh yêu cầu an toàn, minh bạch trong toàn bộ vòng đời công nghệ.
Theo đại tá Nguyễn Hồng Quân, giải pháp cốt lõi hiện nay nằm ở hai khía cạnh: bảo mật cho AI (Security for AI) và dùng AI cho an ninh (AI for Security). AI hoạt động như một bộ não ra quyết định; nếu bị tấn công hoặc “đầu độc dữ liệu”, trí tuệ nhân tạo sẽ đưa ra sai lầm nghiêm trọng. Ngược lại, chính AI với năng lực xử lý vượt trội lại là công cụ đắc lực để nhận diện sớm mô hình tấn công mạng.
Nhằm giúp các doanh nghiệp xây dựng hạ tầng AI an toàn, đại diện Check Point đã đề xuất các giải pháp kỹ thuật như mô hình “AI Factory Security Blueprint”, một kiến trúc tham chiếu giúp kiểm soát rủi ro từ hạ tầng GPU đến các mô hình ngôn ngữ lớn (LLM). Đồng thời, nền tảng “AI Defense Plane” được giới thiệu nhằm cung cấp lớp phòng thủ đa tầng trước các hành vi độc hại từ AI agents và ngăn chặn rò rỉ dữ liệu, quản trị chặt chẽ các công cụ AI mà nhân viên sử dụng (tránh tình trạng Shadow AI).
Tuy nhiên, bài toán an ninh mạng không thể chỉ giải quyết bằng công nghệ đơn lẻ. Ông Nguyễn Hồng Quân nhấn mạnh: “AI không chỉ là công cụ, mà đang trở thành một yếu tố định hình lại không gian an ninh mạng và an ninh quốc gia. Việc chủ động nắm bắt, làm chủ và bảo đảm an toàn cho các công nghệ AI sẽ là yếu tố quyết định đối với sự phát triển bền vững và an toàn của mỗi quốc gia trong tương lai”.
Để làm được điều đó, sự hợp tác là chìa khóa. Lãnh đạo NCA nhấn mạnh cần xây dựng hệ sinh thái an ninh mạng mở, nơi các bên cùng chia sẻ thông tin, phối hợp nghiên cứu và triển khai giải pháp công nghệ tiên tiến.
Phát biểu tại lễ hưởng ứng Ngày sáng tạo và đổi mới sáng tạo thế giới sáng 21.4, Thứ trưởng Bộ KH-CN Lê Xuân Định nhấn mạnh vai trò quan trọng của đổi mới sáng tạo đối với sự phát triển của đất nước trong giai đoạn tới.
Theo Thứ trưởng Lê Xuân Định, trong bối cảnh thế giới biến động nhanh chóng, các mô hình phát triển truyền thống đang dần bộc lộ hạn chế, đổi mới sáng tạo trở thành yếu tố quyết định năng lực cạnh tranh và vị thế của mỗi quốc gia.
"Nếu khoa học tạo ra tri thức, công nghệ tạo ra công cụ, thì đổi mới sáng tạo chính là cầu nối đưa các yếu tố đó vào thực tiễn, tạo ra giá trị cho xã hội", ông Lê Xuân Định nói.
Đối với Việt Nam, việc hưởng ứng Ngày sáng tạo và đổi mới sáng tạo thế giới không chỉ mang ý nghĩa tham gia một sáng kiến toàn cầu mà còn là dịp khẳng định định hướng phát triển dựa trên KH-CN và đổi mới sáng tạo. Theo lãnh đạo Bộ KH-CN, trọng tâm hiện nay là thúc đẩy hành động cụ thể, tạo ra kết quả rõ ràng.
Năm nay, Bộ KH-CN lựa chọn 2 thông điệp: "Đổi mới sáng tạo - hành động đột phá, lan tỏa kết quả" và "Đổi mới sáng tạo - chuyển đổi nhanh hơn, mạnh mẽ hơn để biến ý tưởng thành giá trị". Theo Thứ trưởng Lê Xuân Định, 2 thông điệp này thể hiện rõ định hướng: đổi mới sáng tạo không chỉ dừng lại ở ý tưởng hay nghiên cứu, mà phải trở thành hành động cụ thể, kết quả thực chất và giá trị đóng góp trực tiếp cho phát triển đất nước.
Thứ trưởng Lê Xuân Định cũng thẳng thắn nhìn nhận sự phát triển nhanh của công nghệ đang làm thay đổi cách thức sản xuất và cạnh tranh toàn cầu. Khoảng cách giữa các quốc gia có thể được rút ngắn rất nhanh, nhưng cũng có thể bị kéo giãn rất nhanh nếu không tận dụng tốt cơ hội.
Trong bối cảnh Việt Nam đặt mục tiêu tăng GDP 2 con số và đòi hỏi chất lượng tăng trưởng phải cao hơn, bền vững, dựa nhiều hơn vào tri thức, công nghệ và năng lực đổi mới.
"Chúng ta không thể tiếp tục phát triển chủ yếu dựa vào lợi thế chi phí thấp hay khai thác tài nguyên. Muốn phát triển nhanh và bền vững, chúng ta phải dựa vào KH-CN, đổi mới sáng tạo và nguồn nhân lực chất lượng cao. Chính vì vậy, đổi mới sáng tạo có vai trò đặc biệt quan trọng đối với sự phát triển của đất nước trong giai đoạn tới", ông Định nhấn mạnh.
Lãnh đạo Bộ KH-CN cho rằng, đổi mới sáng tạo là con đường nhanh nhất để nâng cao năng suất, chất lượng và năng lực cạnh tranh của nền kinh tế, đồng thời phát huy nguồn lực con người, đặc biệt là đội ngũ nhà khoa học, doanh nhân và thế hệ trẻ.
"Một quốc gia muốn đi nhanh trong thời đại này phải biết tổ chức để mọi nguồn lực sáng tạo được khơi dậy, được kết nối và được chuyển hóa thành những kết quả phát triển cụ thể", Thứ trưởng Lê Xuân Định khẳng định.
Phát biểu tại sự kiện, bà Pauline Tamesis, Điều phối viên thường trú Liên Hiệp Quốc tại Việt Nam, cho rằng sáng tạo tạo ra tiến bộ, đổi mới sáng tạo định hình tương lai. Việt Nam đang đứng trước cơ hội bứt phá, không chỉ trở thành quốc gia có năng lực đổi mới sáng tạo mà còn có thể tạo dấu ấn trên bản đồ toàn cầu.
"Điều kiện tiên quyết là đầu tư cho con người, kết nối các nguồn lực tri thức và quan trọng hơn, đưa ý tưởng ra khỏi "ngăn kéo", chuyển hóa thành giá trị cụ thể trong đời sống kinh tế - xã hội", bà Pauline Tamesis nói.
Các nhà khảo cổ khai quật ngôi mộ M39 tại nghĩa trang Sơn Giáp Bảo gần thành phố Cố Nguyên, khu tự trị Ninh Hạ, cách Vạn lý Trường thành khoảng 1,5 km về phía nam và phát hiện một chiếc bình đồng chứa 3.740 ml chất lỏng trong suốt, màu xanh nhạt và không mùi. Ngôi mộ có niên đại vào cuối thời Chiến quốc (năm 547-221 trước Công nguyên). Theo bài báo công bố trên tạp chí Journal of Archaeological Science: Reports, nhóm nghiên cứu phân tích thành phần của loại bia trong bình có miệng hình củ tỏi, qua đó hiểu rõ hơn về cách thức nấu bia dưới thời nhà Tần.
Theo Bioscience, chất lỏng trong bình ở trạng thái bảo quản tốt, không bay hơi hay rò rỉ vào lớp đất xung quanh suốt 2.300 năm nhờ niêm phong hai lớp gồm nút vải chèn ở miệng chai và lớp bùn hữu cơ ở bên ngoài. Sự kết hợp này ngăn chặn cả không khí và nước ngầm trong suốt hai thiên niên kỷ, giữ loại đồ uống lên men từ ngũ cốc cổ xưa còn nguyên vẹn.
Nghĩa trang Sơn Giáp Bảo bao gồm 183 hố chôn, trong đó 179 hố thuộc thời nhà Tần. Khu vực này là nơi chôn cất dành cho binh lính và dân thường dọc theo phòng tuyến biên giới. Miệng bình hình củ tỏi là đặc trưng của đồ gốm nhà Tần, gắn liền với đồ uống có cồn. Các nhà nghiên cứu lấy mẫu cả chất lỏng và lượng nhỏ cặn lắng trong bình, sau đó áp dụng một loạt kỹ thuật phân tích.
Phân tích bằng quang phổ hồng ngoại biến đổi Fourier ban đầu xác định những nhóm chất hữu cơ và mô hình phân biệt nhanh so sánh cặn lắng cổ đại với mẫu vật hiện đại, hé lộ đó là dấu vết của đồ uống có cồn. Sau đó, nhóm nghiên cứu sử dụng kỹ thuật đo khối phổ song song và khối phổ orbitrap độ phân giải cao để định lượng các chất chuyển hóa. Họ phát hiện hơn 2.400 hợp chất độc đáo, loại trừ khả năng chất lỏng trong bình chỉ là nước ngầm ngấm vào qua nhiều thế kỷ. Những hợp chất đã nhận biết thuộc 24 nhóm hóa học, bao gồm axit amin, axit béo và carbohydrate. Axit lactic chiếm phần lớn trong khi axit tartaric chỉ xuất hiện ở nồng độ thấp, chứng tỏ chất lỏng là một loại bia làm từ ngũ cốc, không phải rượu trái cây.
Kết quả phân tích vi mô hạt tinh bột và hạt khoáng thực vật tách từ cặn lắng phù hợp với hạt kê và cây trong nhóm Triticeae, bao gồm lúa mỳ và lúa mạch. Mẫu cặn lắng cũng chứa 8.571 tế bào nấm men, phản ánh việc sử dụng chất lên men có chủ đích. Không có tài liệu lịch sử nào mô tả chính xác công thức nấu bia kết hợp kê với lúa mỳ hoặc lúa mạch và nấm men. Mức axit lactic cao hé lộ hương vị chua rõ rệt và thành phần tổng thể cho thấy đây là một đồ uống lên men bổ dưỡng.
Trong ngôi mộ, chiếc bình đồng đóng vai trò như vật cúng tế, thể hiện niềm tin người chết cần thức ăn và đồ uống ở thế giới bên kia. Theo Popular Science, sự tồn tại của lượng bia lớn được niêm phong và bảo quản cẩn thận chứng minh kỹ thuật nấu bia và công nghệ cất giữ thời nhà Tần không chỉ giới hạn ở tầng lớp thượng lưu. Những thợ nấu bia thời Tần đã làm chủ kỹ thuật lên men và định hình hương vị, tạo ra loại đồ uống dễ tiếp cận với nhiều người.
Theo SCMP, đầu tư vào AI của các công ty công nghệ Mỹ tiếp tục tăng vọt, vượt xa các khoản đầu tư từ các đối thủ Trung Quốc.
Cụ thể, trong năm nay, các công ty công nghệ lớn nhất của Mỹ đang chi hơn 700 tỉ USD cho AI. Con số này tăng đột biến một phần do chi phí bộ nhớ tăng cao và nhu cầu ngày lớn đối với các ứng dụng trí tuệ nhân tạo.
Hôm 30.4, cả Google và Microsoft đều cho biết tổng chi tiêu vốn cả năm của họ sẽ đạt khoảng 190 tỉ USD, trong khi Meta Platforms nâng ước tính chi tiêu vốn năm nay lên 145 tỉ USD. Amazon giữ nguyên dự báo so với năm ngoái ở mức 200 tỉ USD.
Theo các nhà phân tích, chi tiêu cho AI của các công ty công nghệ Trung Quốc chỉ chiếm một phần nhỏ so với Mỹ. Tuần trước, một báo cáo nghiên cứu của Morgan Stanley cho thấy các nhà cung cấp dịch vụ điện toán đám mây Trung Quốc có thể sẽ chi khoảng 105 tỉ USD trong năm nay.
Năm ngoái, vốn đầu tư vào AI của các ông lớn internet Trung Quốc đạt 400 tỉ nhân dân tệ (59 tỉ USD), bằng khoảng một phần mười so với các đối thủ Mỹ, theo báo cáo của Wei Xiong, nhà phân tích ngành internet Trung Quốc thuộc UBS.
Bất chấp mức chi tiêu "thận trọng" này, các công ty Trung Quốc đã phát triển được các mô hình AI quy mô lớn có chất lượng tương đương với các mô hình của Mỹ, Xiong lưu ý.
"Quy mô đầu tư vào trí tuệ nhân tạo của Trung Quốc không thể so sánh trực tiếp với các trung tâm điện toán đám mây lớn của Mỹ. Tuy nhiên, điều này không có nghĩa là các mô hình của Trung Quốc không tạo ra lợi nhuận kinh doanh tương đương trên thị trường", Tilly Zhang, nhà phân tích chính sách công nghệ và công nghiệp Trung Quốc tại công ty nghiên cứu Gavekal, cho biết.
Bà cho biết, do gặp phải những hạn chế trong việc mua các chip tiên tiến và đắt tiền nhất của Mỹ để đào tạo và sử dụng thương mại cho trí tuệ nhân tạo, các công ty Trung Quốc đã dựa nhiều hơn vào việc cải tiến phần mềm và thuật toán.
