Trong cơn sốt giảm cân hiện nay, nhiều người mang tâm lý “sợ tinh bột”, coi cơm hay mì là “kẻ thù” gây béo phì và tăng đường huyết. Tuy nhiên, carbohydrate vốn là một trong ba dưỡng chất thiết yếu duy trì sự sống.
Thực tế, không phải mọi loại tinh bột đều giống nhau. Các nghiên cứu mới nhất chỉ ra rằng: Chế độ ăn giàu carb chất lượng cao đóng vai trò cực kỳ quan trọng trong việc làm chậm quá trình lão hóa và quản lý cân nặng. Tầm quan trọng của chúng vượt xa những gì bạn hằng tưởng tượng.
Ăn ít tinh bột khiến con người mau già
Mối liên hệ giữa chế độ ăn và tuổi tác là vô cùng mật thiết. Một nghiên cứu công bố trên Tạp chí Dinh dưỡng (The Journal of Nutrition) vào tháng 1/2025 cho thấy: Chế độ ăn giàu carb chất lượng cao giúp làm chậm quá trình lão hóa biểu quan (epigenetic aging) tới 1,2 năm.
Các chuyên gia giải thích, các dưỡng chất trong thực phẩm nguồn gốc thực vật giúp giảm tình trạng căng thẳng oxy hóa và phản ứng viêm, từ đó tác động tích cực đến quá trình methyl hóa DNA.
Nhiều người lo ngại ăn tinh bột sẽ béo, nhưng sự thật ngược lại: Carb chất lượng cao hỗ trợ giảm cân hiệu quả. Nghiên cứu trên Tạp chí Y khoa Anh (BMJ) năm 2023 khẳng định, việc hạn chế các loại “carb kém chất lượng” (đường tinh luyện, nước ngọt, ngũ cốc tinh chế) và tăng cường “carb chất lượng cao” (ngũ cốc nguyên hạt, trái cây, rau không chứa tinh bột) giúp kiểm soát cân nặng tốt hơn.
Thế nào là “carbohydrate chất lượng cao”?
Để lựa chọn đúng, chúng ta cần phân biệt rõ hai nhóm tinh bột dựa trên giá trị dinh dưỡng:
Nhóm carb chất lượng cao (“carb tốt”)
Không chỉ cung cấp năng lượng, nhóm này còn dồi dào vitamin, khoáng chất và chất xơ. Theo chuyên gia dinh dưỡng Tưởng Văn Tĩnh (Bệnh viện Quảng An, Đại học Tứ Xuyên), nhóm này bao gồm:
Ngũ cốc nguyên hạt: Gạo lứt, ngô, gạo đen, yến mạch, kiều mạch… giàu chất xơ.
Các loại củ: Khoai tây, khoai lang, khoai môn, củ từ… có hàm lượng chất xơ cao.
Các loại đậu: Đậu đỏ, đậu xanh, đậu nành, đậu gà… giàu protein và tạo cảm giác no lâu.
Rau củ giàu tinh bột: Bí đỏ, củ sen… chứa nhiều polysaccharide có lợi.
Trái cây: Chứa đường tự nhiên dễ hấp thụ kèm chất xơ, ít ảnh hưởng tiêu cực đến đường huyết nếu ăn lượng vừa phải.
Nhóm carb kém chất lượng (“carb xấu”)
Nhóm này chủ yếu cung cấp “calo rỗng”, thiếu hụt vi chất và thường đi kèm lượng dầu, muối, đường cao. Chuyên gia Lý Á Nhu (Bệnh viện Hữu nghị Bắc Kinh) liệt kê:
Vậy cơm trắng, mì trắng là “tốt” hay “xấu”?
Chuyên gia Lý Á Nhu cho biết không nên “dán nhãn” tiêu cực hoàn toàn cho tinh bột tinh chế. Chúng dễ tiêu hóa, phù hợp với người có hệ đường ruột yếu. Nếu chỉ ăn hoàn toàn ngũ cốc thô, bạn dễ bị đầy hơi, đau bụng. Chìa khóa nằm ở việc phối hợp giữa thô và tinh.
Công thức ăn tinh bột chuẩn để khỏe mạnh nhất
Dựa trên hướng dẫn của WHO năm 2023 và Tháp dinh dưỡng cư dân Trung Quốc (2022), lộ trình ăn tinh bột lý tưởng mỗi ngày như sau:
Ngũ cốc nguyên hạt: Nên chiếm 1/4-1/3 tổng lượng tinh bột hàng ngày (khoảng 50-150 g). Tổng lượng ngũ cốc cho người trưởng thành là 200-300 g/ngày.
Rau xanh: Đảm bảo ít nhất 300 g rau tươi mỗi ngày, trong đó rau màu đậm (xanh thẫm, đỏ, tím) chiếm một nửa.
Dịp lễ, mọi người có xu hướng uống nhiều rượu bia, đồ uống có cồn để thư giãn và gắn kết tình cảm. Tuy nhiên, niềm vui ấy đôi khi lại vô tình trở thành "gánh nặng" cho sức khỏe nếu không biết cách kiểm soát.
PGS.TS Nguyễn Quang Dũng, Phó trưởng Bộ môn Dinh dưỡng và An toàn thực phẩm, Đại học Y Hà Nội, hướng dẫn cách uống để giảm thiểu nguy hại sức khỏe, cụ thể:
Không để bụng đói
Sau khi uống rượu, mọi người có thể uống nước gừng để giải rượu. Gừng có vị nóng làm cho các mạch máu lưu thông tốt hơn, từ đó hóa giải nhanh chất cồn trong cơ thể. Có thể cho thêm vào nước gừng nóng một thìa nhỏ mật ong để có thể hấp thụ nhanh và giúp giải say rượu. Một số thức uống khác như nước chanh, nước cam, nước dừa, mía, sắn dây, dưa hấu cũng giải rượu hiệu quả.
Sau uống rượu, bạn không nên uống các loại thuốc giảm đau đầu, như paracetamol rất nguy hiểm. Đây cũng không phải thuốc để giải rượu hay giảm cảm giác say rượu, mệt mỏi.
Tuy nhiên, sử dụng quá nhiều rượu, bia, đồ uống có cồn có thể dẫn tới các vấn đề sức khỏe về tim mạch, gan, thận, tuỵ, thần kinh, nội tiết. "Mọi biện pháp trên chỉ là phương án giảm thiểu", bác sĩ nói.
Cách bảo vệ sức khỏe tốt nhất trong những ngày lễ là uống có chừng mực, có văn hóa và luôn ưu tiên sự an toàn cho bản thân cũng như những người xung quanh, không lái xe sau khi sử dụng đồ uống có cồn).
Mỗi ngày nam giới không nên uống quá 720 ml bia hoặc 300 ml rượu vang hoặc 60 ml rượu whisky. Đối với nữ giới, mỗi ngày không nên uống quá 360 ml bia hoặc 150 ml rượu vang hay 30 ml rượu whisky. Không để cho trẻ em và vị thành niên uống rượu bia. Cố gắng kiểm soát lượng uống ở mức nguy cơ thấp nhất trong một lần.
Khi thấy biểu hiện đau đầu, đau bụng, chóng mặt, hạ thân nhiệt, huyết áp, nhìn mờ bóng mây sau uống rượu, người dân cần tới các cơ sở y tế gần nhất để được thăm khám và điều trị kịp thời.
Ngày 3.4, Bệnh viện đa khoa Vũng Tàu cho biết đã phối hợp cùng Bệnh viện Răng hàm mặt TP.HCM thực hiện thành công ca phẫu thuật lấy sỏi tuyến dưới hàm cho bệnh nhân. Đây là trường hợp đầu tiên được triển khai tại đơn vị.
Bệnh nhân là chị L.T.K.T (42 tuổi, ở phường Rạch Dừa) nhập viện trong tình trạng sưng vùng hàm mặt bên phải. Qua thăm khám lâm sàng, các bác sĩ ghi nhận khối sưng lớn, mềm, ấn đau, gây ảnh hưởng đến sinh hoạt và ăn uống của người bệnh.
Kết quả chụp CT Scan cho thấy tại vùng sàn miệng phải có sỏi kích thước khoảng 10 x 8 mm. Đây là kích thước tương đối lớn đối với sỏi tuyến nước bọt, gây tắc nghẽn dòng chảy nước bọt, dẫn đến viêm tuyến và hình thành khối sưng đau kéo dài. Bệnh nhân được chỉ định phẫu thuật nhằm loại bỏ sỏi.
Tiến sĩ - bác sĩ Phạm Nguyễn Gia Lộc - Khoa Phẫu thuật hàm mặt, Bệnh viện Răng hàm mặt TP.HCM, cùng ê kíp Khoa Liên chuyên khoa và Khoa Phẫu thuật - Gây mê hồi sức Bệnh viện đa khoa Vũng Tàu đã phẫu thuật lấy viên sỏi ra an toàn, bảo tồn tối đa chức năng tuyến nước bọt.
Theo Tiến sĩ - bác sĩ Phạm Nguyễn Gia Lộc, sỏi tuyến nước bọt, đặc biệt là tuyến dưới hàm, là bệnh lý có thể gặp ở nhiều đối tượng. Triệu chứng thường bao gồm sưng đau vùng hàm, nhất là khi ăn, có thể kèm theo nhiễm trùng nếu tình trạng tắc nghẽn kéo dài.
Việc phát hiện sớm và điều trị kịp thời sẽ giúp hạn chế biến chứng, đồng thời giảm thiểu can thiệp phẫu thuật phức tạp. Sỏi tuyến dưới hàm có thể tiến triển âm thầm nhưng dễ gây biến chứng nếu không được điều trị kịp thời.
Hiện bệnh nhân được theo dõi và chăm sóc hậu phẫu, tiên lượng phục hồi tốt.
Cô gái 20 tuổi mỉm cười đón nhận sự nhiệt tình này và gọi đây là "đặc quyền công chúa", một khái niệm hoàn toàn xa lạ trong quá khứ. Cách đây chưa lâu, khi mức cân nặng xấp xỉ 70 kg, Hiền gần như vô hình trong các giao tiếp xã hội và bị gắn nhãn là người to khỏe, có thể tự làm mọi việc.
Những bức ảnh mới nhất Hiền đăng tải trên mạng xã hội trong chiếc váy ôm sát khoe vòng eo 62 cm khiến nhiều người quen lướt qua phải ngỡ ngàng. Sự hoài nghi về việc chỉnh sửa ảnh chỉ chấm dứt khi cô công khai tấm hình cũ của chính mình với gương mặt tròn trịa và thân hình nặng nề, Hiền kể hôm 3/4.
Trước đây, ở mức 65 kg, sức khỏe của Hiền liên tục báo động. Việc di chuyển lên tầng hai cũng khiến cô thở dốc, kèm theo những cơn chóng mặt khi thay đổi tư thế. Ký ức tồi tệ nhất diễn ra tại một bữa cỗ gia đình khi một người họ hàng công khai khuyên cô "nên ăn ít lại vì quá béo". Cảm giác xấu hổ và áp lực từ những ánh nhìn ái ngại tại các cửa hàng quần áo đẩy Hiền vào trạng thái buồn chán, tự ti, không muốn gặp ai.
Sự nôn nóng muốn thoát khỏi thân hình đồ sộ khiến cô gái trẻ rơi vào cái bẫy quen thuộc là giảm cân cực đoan. Hiền nhịn ăn đến kiệt sức, chỉ tiêu thụ rau xanh kết hợp tập luyện cường độ cao mỗi ngày. Hậu quả là những buổi sáng thức dậy, cô chỉ biết nằm khóc vì cơ thể không còn chút năng lượng.
Theo PGS.TS Nguyễn Anh Tuấn, Chủ nhiệm khoa Phẫu thuật ống tiêu hóa, Bệnh viện Trung ương Quân đội 108, nhịn ăn là điều 99% người muốn giảm cân nghĩ đến đầu tiên. Đây là cách cắt giảm calo dễ nhận thấy nhất và cũng đem lại hiệu quả nhất định. Tuy nhiên, nhịn ăn không đúng cách sẽ gây nguy hại khôn lường, ảnh hưởng sức khỏe.
Khi nhịn ăn, cơ thể bị thiếu hụt lượng dinh dưỡng đáng kể, quá trình trao đổi chất và chuyển hóa năng lượng cũng bị chậm lại, dẫn đến mệt mỏi, ảnh hưởng khả năng giảm mỡ. Nhịn ăn liên tục với tần suất dày có thể dẫn đến chứng cuồng ăn hoặc biếng ăn. Ngoài ra, việc này dẫn đến giảm trí nhớ, ảnh hưởng khả năng sinh sản, trào ngược dạ dày, làm hệ miễn dịch suy yếu.
Đến khi nhìn cơ thể khổng lồ trong gương, Hiền tự nhủ: "Chỉ mình có thể thay đổi cuộc đời mình thôi, không ai có thể giúp cả".
Bước ngoặt đến khi Hiền tiếp cận được những kiến thức khoa học về chuyển hóa cơ thể. Cô nhận ra giảm cân không phải là "hành xác" mà là hiểu cơ chế vận hành của chính mình. Thay vì nhịn đói, cô chuyển sang phương pháp nhịn ăn gián đoạn 16:8 kết hợp thâm hụt calo.
"Đây là hai phương pháp phổ biến và nhiều người thành công nên em rất hy vọng mình cũng có thể tìm được hình ảnh đẹp nhất của mình", Hiền nói.
Quy tắc giảm cân là thâm hụt calo, tức lượng calo nạp vào cơ thể phải ít hơn hoặc bằng lượng calo tiêu thụ. Calo nạp vào cơ thể (calo in) một ngày gồm thức ăn, đồ uống. Calo tiêu thụ (calo out) là quá trình trao đổi chất, các hoạt động thông thường (kể cả hít thở hoặc ngủ) và việc tập thể dục.
Thời gian đầu, Hiền lao vào giảm cân bằng sự chi li cực đoan. Cô sắm cân tiểu ly, tra cứu và cân đo từng gram thực phẩm nạp vào. Có những ngày, cô chỉ ăn rau xanh suốt 8 tiếng, cắt bỏ hoàn toàn trái cây và tinh bột vì nỗi sợ tăng cân.
"Lúc đó cơ thể tôi kiệt quệ, uể oải đến mức chỉ biết nằm khóc vì bất lực", Hiền nhớ lại. Cô nhận ra việc ép cân quá đà khiến cơ thể không đủ năng lượng cho các chức năng cơ bản như hô hấp, tuần hoàn, nói gì đến việc học tập hay vận động.
Sau đó, Hiền bắt đầu cắt giảm tinh bột trắng nhưng tinh bột tốt vẫn được duy trì để nuôi dưỡng não bộ. Thực đơn mới ưu tiên protein nạc từ thịt, trứng, chất xơ từ rau củ, chế biến bằng cách hấp luộc. Cô loại bỏ mỡ động vật, nước ngọt và thức ăn nhanh, đồng thời tách biệt việc ăn hoa quả khỏi các bữa chính.
Điểm mấu chốt trong thành công của Hiền là việc loại bỏ tâm lý tự trừng phạt. Cô cho phép bản thân thưởng thức một ly trà sữa size nhỏ khi thèm, không nhịn ăn bù hay tập luyện quá sức vào ngày hôm sau. Về vận động, cô duy trì 4 buổi tập tại nhà mỗi tuần, kết hợp bài tập tim mạch đốt mỡ và kháng lực tăng cơ để cơ thể săn chắc.
Sau 7 tháng kiên trì, Hiền giảm thành công 15 kg, chạm mốc 48 kg trước khi chủ động tăng lên 50 kg để duy trì sự khỏe khoắn. Những vết rạn da kéo dài từ đùi xuống bắp chân từng khiến cô lo lắng nay được nhìn nhận như những chiến tích của sự nỗ lực.
Hành trình của Thanh Hiền không chỉ dừng lại ở việc thay đổi một con số trên bàn cân. Bằng việc chia sẻ các công thức bữa ăn đơn giản lên mạng xã hội, cô truyền đi thông điệp về một lối sống lành mạnh, nơi việc kiểm soát cân nặng đi liền với mục tiêu phòng tránh các bệnh lý như tiểu đường hay mỡ máu.
"Quan trọng hơn, việc chiến thắng những giới hạn của bản thân giúp tôi có sự tự tin để đối mặt với những thử thách mới trong cuộc sống", Hiền tâm sự.
