Giữa tháng 3, xã Sơn Lộ, tỉnh Cao Bằng chào đón đoàn tình nguyện “Kỷ yếu trên bản” bằng một trận mưa rừng. Con đường đất dẫn vào xã vốn đã khó đi, nay biến thành những rãnh bùn đỏ quạch. Những chiếc ôtô chở gần 100 thành viên phải nhích từng mét. Nhiều lần họ phải xuống đẩy xe vượt vũng lầy.
“Cảnh chúng tôi hay gặp trong 7 năm đi chụp ảnh ở vùng cao”, Lưu Minh Khương, 32 tuổi, trưởng đoàn nói. “Mỗi lần thấy mệt mỏi, tôi lại nhớ nụ cười của đám trẻ khi thấy mình trong khung hình làm động lực”.
Khương là người dân tộc Tày, quê ở bản Cây Thị, huyện Lục Nam, tỉnh Bắc Giang cũ (nay là Bắc Ninh), làm nhiếp ảnh tự do tại Hà Nội. Năm 2019, trong chuyến đi săn ảnh tại Y Tý (Lào Cai), anh mang theo chiếc máy in ảnh. Thấy đám trẻ vây quanh, anh chụp và in tặng vài tấm.
“Hôm đó tôi chỉ mang đủ giấy in 5 tấm ảnh. Những đứa trẻ còn lại chạy theo xe, ánh mắt hụt hẫng khi thấy bạn có ảnh còn mình thì không khiến tôi áy náy”, chàng trai 32 tuổi kể. Anh tự hứa sẽ quay lại để tất cả đều có ảnh.
Từ tiếc nuối đó, Khương nảy ra ý tưởng chụp ảnh kỷ yếu cho mọi học sinh từ mầm non đến trung học cơ sở vùng cao. Thời gian đầu chỉ có anh và mấy người bạn cùng làm. Với thu nhập của thợ ảnh tự do, việc tự túc kinh phí cho những chuyến đi dài ngày là bài toán khó. Anh dành dụm tiền lương, tranh thủ ngày trống lịch khách để lên đường. Họ thường chỉ đến được một, hai trường mỗi năm. Có chuyến, Khương một mình chạy xe máy hàng trăm km, mang theo máy ảnh, máy in lên với lũ trẻ. Anh thường xin ngủ nhờ tại các điểm trường để tiết kiệm.
“Có đêm nằm lại bản, tôi trằn trọc về những điểm trường tiếp theo sẽ làm thế nào, tự hỏi liệu việc này có thay đổi được gì không. Nhưng chính những cái ôm của đám trẻ khi nhận ảnh là động lực cho tôi bước tiếp”, chàng trai Bắc Giang nói.
Bước ngoặt đến vào năm 2023 khi các video về hành trình của Khương lan truyền trên mạng xã hội, hút hàng triệu lượt xem. Hơn 1.000 người từ mọi miền đã đăng ký làm tình nguyện viên, đồng hành cùng anh. Dự án “Kỷ yếu trên bản” ra đời với đội ngũ nòng cốt 20 người và hàng trăm tình nguyện viên thay đổi theo từng mùa. Kinh phí đi lại do các thành viên tự túc, chi phí in ấn, khung ảnh do cộng đồng đóng góp.
Khương kể khó khăn nhất khi chụp trẻ vùng cao là các em chưa quen ống kính. Thấy máy ảnh, nhiều bé bỏ chạy. Để tiếp cận, nhóm tổ chức nấu trà sữa, bày gian hàng quà bánh. Khi các em bắt đầu chơi đùa, những chiếc máy ảnh mới hoạt động.
“Chúng tôi không yêu cầu các bé tạo dáng, thậm chí giữ nguyên những vệt lấm lem trên tay hay đôi má nẻ. Đó mới là vẻ đẹp”, Khương nói. Ảnh được chỉnh sửa, in và đóng khung ngay tại chỗ.
Gắn bó hơn ba năm với dự án, anh Minh Phụng, 38 tuổi, thợ ảnh ở Tuyên Quang, cho biết chuyến đi xã Sơn Lộ hồi tháng 3 là mùa kỷ yếu đặc biệt nhất. Nhóm phải di chuyển lên điểm lẻ Thôm Ngàn của trường Phổ thông dân tộc bán trú Tiểu học và THCS Sơn Lập, cách trường chính hơn 15 km. Đường đi chỉ vừa lọt một bánh xe máy, một bên vách đá, một bên vực sâu. Giữa núi rừng không sóng điện thoại, cả nhóm phải vừa đi vừa hỏi đường dân bản.
“Mất gần ba tiếng đến nơi, quần áo đầy bùn đất nhưng thấy đám trẻ mặc đồ đẹp đợi sẵn giữa sân, mệt mỏi tan biến”, anh Phụng nói. Chuyến đi này, nhóm còn vào nhà chụp ảnh chân dung tặng các cụ già và cựu chiến binh, những người mà bức ảnh rõ nét nhất họ có là căn cước công dân.
Ông Đàm Văn Thắng, Phó bí thư Đảng ủy xã Sơn Lộ, cho biết đây là lần đầu học sinh địa phương được chụp kỷ yếu. Sơn Lộ là xã vùng cao đặc biệt khó khăn với 5 dân tộc thiểu số chung sống. Tỷ lệ hộ nghèo và cận nghèo chiếm hơn 45%; 3 xóm và 12 nhóm hộ chưa có điện lưới quốc gia. “Nhiều gia đình nhận được ảnh, trân trọng treo ở vị trí cao nhất trong nhà”, ông Thắng nói.
Cầm tấm hình trên tay, Hoàng Thị Phương, học sinh lớp 8A trường Sơn Lập, khóc. Trong ảnh, Phương mặc đồ dân tộc Mông đứng giữa sân trường. “Nhà không có điện thoại chụp hình. Em sẽ giữ bức ảnh này vì có thể đây là lần duy nhất em được chụp”, cô bé nói.
Bảy năm qua, hơn 10.000 khung ảnh từ “Kỷ yếu trên bản” được trao đi khắp các tỉnh Điện Biên, Cao Bằng, Bắc Kạn, Hà Giang. Những lá thư tay viết lời nhắn “Cháu nhớ chú lắm”, “Chú đợi cháu đậu đại học xuống dưới xuôi nhé” là động lực để cả nhóm tiếp tục hành trình.
“Mong mỏi của tôi là sau này đi xa bản làng, các em nhìn lại ảnh để nhớ mình có một tuổi thơ nơi vùng cao”, Khương nói.
Một năm trước, ông Mo (đã đổi tên) nhận bàn giao căn hộ trong một khu chung cư mới ở quận Nam Liên, TP Hồ Châu, tỉnh Chiết Giang. Sau đó ông dành nhiều tháng lựa chọn vật liệu, giám sát thi công và hoàn thiện nội thất cho căn hộ.
Khi chuẩn bị chuyển đến ở, một cặp vợ chồng lạ xuất hiện trước cửa căn hộ. "Hai người là ai? Tại sao lại ở trong nhà chúng tôi?", họ hỏi.
Sau khi đối chiếu giấy tờ, các bên mới phát hiện nguyên nhân do chủ đầu tư đã gắn nhầm biển số căn hộ 104 lên cửa căn hộ 103. Do hai căn hộ có bố cục tương tự nhau và không kiểm tra kỹ thông tin khi nhận nhà, ông Mo sửa nhầm nhà người khác.
Chủ sở hữu thực sự của căn hộ là vợ chồng ông Wu. Do chưa có nhu cầu ở nên sau một năm nhận nhà ông Mo mới đến xem và phát hiện sự việc.
Ông Mo yêu cầu chủ đầu tư, đơn vị quản lý tòa nhà và vợ chồng ông Wu cùng chia sẻ trách nhiệm. Tuy nhiên, các bên không đạt được thỏa thuận.
Chủ đầu tư thừa nhận gắn nhầm biển căn hộ nhưng cho rằng ông Mo không đối chiếu kỹ hồ sơ khi nhận bàn giao. Đơn vị quản lý tòa nhà khẳng định nhiệm vụ của họ là đăng ký thi công, thu tiền đặt cọc và tuần tra định kỳ, không có nghĩa vụ xác minh số căn hộ.
Vợ chồng ông Wu cho biết họ không chọn phong cách sửa chữa này nên không đồng ý thanh toán toàn bộ chi phí phát sinh.
Không tìm được tiếng nói chung, ông Mo khởi kiện chủ đầu tư ra tòa. Đơn vị quản lý tòa nhà được đưa vào vụ kiện với tư cách đồng bị đơn, còn vợ chồng ông Wu tham gia với tư cách bên thứ ba.
Theo thẩm phán Ni Jiali, tổ chức hoặc cá nhân gây thiệt hại cho người khác do lỗi của mình phải chịu trách nhiệm bồi thường tương ứng.
Tòa án nhận định chủ đầu tư đã không thực hiện đầy đủ nghĩa vụ kiểm tra khi bàn giao bất động sản, dẫn đến việc gắn sai biển số căn hộ. Đơn vị quản lý tòa nhà cũng có phần trách nhiệm khi không phát hiện sai sót trong suốt 6 tháng thi công, dù thường xuyên thực hiện công tác tuần tra và quản lý sửa chữa. Tuy nhiên, tòa cho rằng ông Mo cũng thiếu sự cẩn trọng cần thiết khi không kiểm tra sơ đồ và thông tin căn hộ trước khi tiến hành cải tạo.
Riêng vợ chồng ông Wu được xác định không có lỗi trong vụ việc và có quyền yêu cầu khôi phục căn hộ về tình trạng ban đầu.
Sau nhiều vòng hòa giải, các bên đạt được thỏa thuận. Chủ đầu tư đồng ý bồi thường cho ông Mo bằng một chỗ đỗ xe trong khu chung cư (khoảng 100.000 tệ). Đơn vị quản lý miễn phí dịch vụ trong hai năm.
Gia đình ông Wu đồng ý hỗ trợ 50.000 tệ nhằm bù đắp một phần chi phí sửa chữa. Hai bên cũng thống nhất ông Mo có thể tháo dỡ và mang đi các thiết bị, đồ nội thất có thể di chuyển, còn những hạng mục hoàn thiện gắn liền với căn hộ sẽ được giữ nguyên.
Khác mọi năm, ấn bản năm nay tạo bước ngoặt khi đặt giới trẻ làm tâm điểm phân tích. Trong sáu chương chuyên sâu, trọng tâm dồn vào các chương giải mã mối liên hệ giữa thanh thiếu niên và kỷ nguyên số.
Suốt hơn một thập kỷ, chúng ta mặc định sự phát triển của công nghệ và kết nối số tỉ lệ thuận với chất lượng sống. Nhưng lần đầu tiên trong lịch sử báo cáo, người trẻ vốn là thế hệ lẽ ra tràn đầy nhựa sống lại đang kém hạnh phúc hơn cả thế hệ cha ông mình.
Báo cáo xoáy sâu vào thủ phạm mang tên "nghịch lý mạng xã hội". Với chuyên đề "Bẫy sản phẩm và sự lãng phí thời gian", các nhà nghiên cứu chỉ ra rằng những thuật toán gây nghiện đang âm thầm tước đoạt của thanh niên những giá trị nền tảng như giấc ngủ, sự vận động, đặc biệt là năng lực thấu cảm trực tiếp.
Chúng ta đang đối mặt với một thế hệ "cô đơn trên mạng". Khi một người trẻ dành hơn bảy giờ mỗi ngày để đắm mình trong thế giới ảo, họ không chỉ tiêu tốn thời gian mà còn tự nhốt mình vào một cái bẫy so sánh xã hội khốc liệt.
Những tiêu chuẩn vẻ đẹp phi thực tế và áp lực phải "trông thật hoàn hảo" trên màn hình đang bào mòn lòng tự trọng, tạo ra một lỗ hổng lớn về trí tuệ cảm xúc (EQ).
Báo cáo nhấn mạnh sự thiếu hụt trong giao thoa giáo dục gia đình và công nghệ. Cha mẹ nỗ lực cung cấp cho con cái những thiết bị tân tiến nhất cũng là lúc vô tình bỏ quên việc xây dựng những tương tác cảm xúc ngoài đời thực.
Sự im lặng trong các bữa cơm gia đình khi mỗi thành viên đều cúi đầu vào màn hình chính là khởi đầu cho những xung đột thế hệ và áp lực đô thị mà người trẻ phải gánh chịu.
Dù báo cáo tập trung dữ liệu tại các nước phát triển nhưng có thể xem như hồi chuông cảnh tỉnh cho các đô thị lớn như TP.HCM, Hà Nội. Tốc độ số hóa chóng mặt đang đẩy giới trẻ Việt Nam vào kịch bản tương tự. Hạnh phúc không nằm ở số lượt like hay sự nhận diện trên thế giới ảo.
Báo cáo này khẳng định sự thức tỉnh và quay lại với các kết nối đời thực mới là con đường duy nhất để thế hệ tương lai thoát khỏi hiện trạng tâm lý "trầm uất" thời kỹ thuật số.
Đã đến lúc cần cuộc đối thoại thẳng thắn về việc giành lấy lại sự thấu hiểu và kết nối gia đình làm trục giá trị cốt lõi thay vì phó mặc tâm hồn người trẻ cho những thuật toán không cảm xúc.
Lá thư viết tay có nội dung: "Tôi có vấn đề về sức khỏe thần kinh và đau chân, xin nhà chùa cưu mang. Tôi thành tâm xin cảm tạ".
Trích xuất camera an ninh, nhà chùa ghi nhận có chiếc taxi dừng trước cổng lúc 11h ngày 10/5. Một phụ nữ từ ghế sau bước xuống, dìu người đàn ông vào trong khuôn viên chùa rồi rời đi.
Nhà chùa sau đó đã vệ sinh, chăm sóc vết thương cho ông, đồng thời báo chính quyền địa phương. "Ông ấy đi lại khó khăn, lúc tỉnh táo, lúc lại tỏ ra không minh mẫn", trụ trì nói.
Công an xã Lạc Phượng điều tra và xác minh người đàn ông bị bỏ lại ở cổng chùa sinh năm 1955, hộ khẩu tại quận Ba Đình (cũ), Hà Nội. Người phụ nữ đi cùng là con gái ông, sinh năm 1997. Gia đình đang thuê trọ tại xã Gia Lâm, Hà Nội.
Người đàn ông cho biết sức yếu, tuổi cao nên không còn khả năng lao động. Con gái ông mới sinh cháu, lại suy thận nặng, con rể là công nhân, thu nhập thấp, kinh tế gia đình khó khăn. "Ông bàn với con gái và con rể đưa vào chùa để xin được cưu mang", báo cáo của công an xã Lạc Phượng nêu.
Làm việc với công an, người con gái nói sợ không được trụ trì tiếp nhận, chị để cha ở cổng và đi về.
Sư Thích Quảng Văn cho biết chùa Đồng đang chăm sóc ba người già neo đơn nhưng tự chủ được sinh hoạt. Người đàn ông đi lại khó khăn, cần người hỗ trợ chuyên biệt nên nhà chùa không thể tiếp nhận.
Trưa 12/5, vợ chồng người con gái đến làm việc với chính quyền xã Lạc Phượng và đón cha về nhà. "Khi đến, người con gái mang theo kết quả khám sức khỏe xác định đang bị suy thận, nhà cũng đã bán, đang phải ở thuê", sư Quảng Văn nói.
Đại diện Cục Bảo trợ Xã hội, ông Trần Cảnh Tùng, Trưởng phòng Công tác Xã hội, cho biết hành vi bỏ rơi cha mẹ như trong vụ việc này có dấu hiệu vi phạm pháp luật.
Ông Tùng dẫn chứng Nghị định số 20/2021/NĐ-CP, quy định con, cháu có nghĩa vụ phụng dưỡng người cao tuổi. Theo Luật Người cao tuổi, Nhà nước tiếp nhận vào cơ sở bảo trợ xã hội những người thuộc hộ nghèo, không có người phụng dưỡng và không có điều kiện sống tại cộng đồng. Các trường hợp khẩn cấp do Chủ tịch UBND cấp tỉnh quyết định.
Ông Tùng cho biết gia đình người đàn ông cần làm đơn gửi Chủ tịch UBND cấp xã để được xem xét hỗ trợ. Cục Bảo trợ Xã hội đã hướng dẫn Sở Y tế Hải Phòng phối hợp cùng chính quyền địa phương và gia đình để thống nhất phương án chăm sóc.
