Nhiều người nói: “Tuổi trẻ nên ở thuê, tận hưởng cuộc sống, đừng ôm cục nợ mua nhà”. Nghe cũng hợp lý vì không phải ai cũng muốn vừa đi làm đã gồng mình trả ngân hàng suốt 15-20 năm. Nhưng càng chứng kiến bạn bè xung quanh, tôi càng thấy một điều: nỗi vất vả khi mua nhà thực ra chỉ tập trung trong vài năm đầu, còn cái giá của việc ở thuê kéo dài lại âm thầm đeo bám cả đời.
Nhiều người thường so sánh tiền trả góp với tiền thuê nhà ở hiện tại rồi kết luận bỏ ra một khoản lớn để mua nhà “không đáng”. Ví dụ, một căn hộ hai phòng ngủ ở TP HCM hay Hà Nội có giá thuê khoảng 12-15 triệu đồng mỗi tháng, trong khi tiền trả góp ngân hàng để mua lên tới 20-25 triệu đồng. Khoảng chênh lệch đó khiến không ít người chọn ở thuê cho “dễ thở”.
Nhưng vấn đề là tiền thuê nhà không đứng yên. Giả sử hôm nay bạn thuê nhà với giá 12 triệu đồng mỗi tháng. Nếu giá thuê chỉ tăng trung bình 5% mỗi năm – mức rất phổ biến ở các thành phố lớn – thì sau 10 năm, tiền thuê đã lên gần 20 triệu đồng mỗi tháng. Sau 20 năm, con số có thể vượt 30 triệu đồng.
Như vậy, tổng số tiền thuê phải trả trong 20 năm có thể lên tới 4 tỷ đồng, chưa kể chi phí chuyển nhà, đặt cọc, sửa chữa, nội thất. Và sau ngần ấy năm, bạn vẫn không sở hữu gì tài sản gì giá trị.
>> ‘Thu nhập 30 triệu không nên mua nhà quá 1,8 tỷ’
Trong khi đó, người mua nhà trả góp lại đi theo một quỹ đạo khác. Ví dụ một căn hộ giá 3 tỷ đồng, bạn vay ngân hàng 2 tỷ trong 20 năm. Những năm đầu có thể phải trả khoảng 22-25 triệu đồng mỗi tháng cả gốc lẫn lãi, đúng là khá áp lực. Nhưng khoản “đau” nhất thường chỉ nằm ở 3-5 năm đầu tiên. Sau giai đoạn đó, có ba điều xảy ra cùng lúc:
Thứ nhất, thu nhập của đa số người đi làm thường tăng theo thời gian. Một người 28 tuổi chỉ kiếm 15 triệu đồng mỗi tháng rất có thể đến năm 35 tuổi đã đạt mức 40-50 triệu nếu công việc ổn định. Khoản trả góp từng là gánh nặng rồi sẽ dần trở thành chi phí bình thường.
Thứ hai, dư nợ gốc giảm dần. Càng về sau, áp lực lãi vay sẽ càng nhẹ hơn, nên chuyện trả nợ ngân hàng sẽ không còn lấy đi của bạn toàn bộ tài chính.
Thứ ba, giá trị căn nhà có xu hướng tăng theo chu kỳ dài hạn. Một căn hộ 3 tỷ hôm nay, sau 10 năm hoàn toàn có thể tăng gấp đôi hoặc hơn, đặc biệt ở các đô thị lớn nơi quỹ đất ngày càng hạn chế. Nói cách khác, người mua nhà không chỉ “tiêu tiền”, họ đang chuyển thu nhập hiện tại thành tài sản tương lai.
Tôi thấy nhiều người trẻ hiện nay có tâm lý sợ khổ. Họ muốn sống ở trung tâm, đi du lịch đều đặn, dùng xe đẹp, ăn uống thoải mái và tránh mọi áp lực tài chính dài hạn. Điều đó không sai. Ai cũng có quyền tận hưởng tuổi trẻ. Nhưng điều đáng nói là thời gian không đứng yên.
Tuổi 25 bạn có thể thấy ở thuê rất tự do. Tuổi 35 bạn có thể vẫn ổn. Nhưng đến tuổi 40-50, cảm giác phải tiếp tục trả tiền thuê nhà mỗi tháng sẽ rất khác. Khi sức khỏe giảm đi, cơ hội nghề nghiệp ít lại, áp lực nuôi con và chăm sóc cha mẹ tăng lên, việc không có một chỗ ở ổn định sẽ trở thành nỗi bất an rất lớn.
Nhiều người nói “đem tiền đi đầu tư còn lời hơn mua nhà”. Điều này có thể đúng nếu họ thực sự có kỷ luật tài chính và khả năng đầu tư tốt trong 15-20 năm liên tục. Nhưng thực tế, không ít người nói vậy rồi cuối cùng tiền lại trôi vào xe cộ, điện thoại, du lịch hay những khoản tiêu dùng ngắn hạn.
Nhà ở có một ưu điểm rất đặc biệt: nó ép con người tích lũy. Khoản trả góp hàng tháng giống như một hình thức “bắt buộc để dành”. Dù áp lực, nhưng sau mỗi năm đi qua, tài sản của bạn lại dày thêm một chút. Đó là thứ mà tiền thuê nhà không bao giờ mang lại.
Tất nhiên, nếu thu nhập chưa ổn định, khoản vay vượt khả năng chi trả hoặc phải hy sinh toàn bộ chất lượng sống thì rõ ràng không nên cố mua nhà. Nhưng nếu có công việc tương đối vững, tài chính đủ để trả trước và chấp nhận vài năm đầu chật vật, việc mua nhà sớm vẫn là lựa chọn đáng cân nhắc.
Cái khổ của người mua nhà thường hữu hạn. Họ thắt lưng buộc bụng vài năm để đổi lấy sự ổn định hàng chục năm sau. Còn sự thoải mái của việc ở thuê đôi khi chỉ là cảm giác dễ chịu trước mắt, nhưng cái giá phải trả lại nằm ở tương lai rất xa, khi tuổi trẻ qua đi mà tài sản vẫn chưa có gì trong tay.
Ở nhiều vùng quê hiện nay, mâm cỗ đang dần trở thành một cuộc chạy đua hình thức. Người ta không còn chỉ ăn cỗ để gặp gỡ, chia sẻ niềm vui hay nỗi buồn, mà còn mang theo áp lực "không được thua kém". Hệ quả là cả gia chủ lẫn khách mời đều mệt mỏi, tốn kém, thậm chí ảnh hưởng sức khỏe.
Bố tôi nghỉ hưu chưa lâu nhưng gần như tuần nào cũng đi ăn cỗ. Trung bình cứ ba ngày lại có một đám cưới, giỗ chạp, tân gia hay đám tang. Một mâm cỗ chỉ sáu người nhưng có thể dùng tới khoảng 3-4 kg thịt các loại: gà, heo, bò, chả, giò... Rau xanh rất ít, món chiên, xào và dầu mỡ lại quá nhiều.
Chỉ vài tháng sau, sức khỏe ông giảm rõ rệt. Mỡ máu tăng, huyết áp cao hơn trước. Đi khám, bác sĩ yêu cầu bố phải hạn chế ăn thịt đỏ và đồ dầu mỡ. Nhưng ở quê, việc từ chối đi ăn cỗ gần như không thể. Người lớn tuổi còn giữ nhiều quan hệ họ hàng, làng xóm nên "có đám là phải đi".
Nghịch lý là trong khi ngành y tế liên tục khuyến cáo giảm tiêu thụ thịt đỏ, hạn chế dầu mỡ và ăn cân bằng dinh dưỡng, thì văn hóa cỗ bàn ở nhiều nơi lại đi theo chiều ngược lại. Gia chủ sợ bị chê keo kiệt nên cố làm thật nhiều món, còn khách đi ăn cũng mặc nhiên coi việc ăn no, ăn nhiều là thước đo của sự chu đáo.
>> 10 năm tôi ăn phở không thêm đẫm tương ớt, chanh, giấm
Theo tôi, đây không còn là chuyện riêng của từng gia đình mà nên được nhìn như một vấn đề văn hóa - sức khỏe cộng đồng. Nếu tính toán khoảng 200 gram thịt mỗi người, kết hợp canh, rau và trái cây thì đã đủ dinh dưỡng, ngon miệng mà vẫn tiết kiệm. Điều quan trọng hơn là thay đổi tư duy: đi ăn cỗ chủ yếu để gặp gỡ và chia sẻ tình cảm, chứ không phải để ăn cho đẫy.
Thực tế, nhiều người nghỉ hưu đang chịu áp lực tài chính từ văn hóa cỗ bàn. Đi đám thì phải đưa tiền mừng. Đưa ít sợ mất lòng, đưa nhiều thì hụt cả khoản sinh hoạt trong tháng. Đến lượt nhà mình có việc lại phải cố làm cỗ lớn vì sợ bị đánh giá. Một vòng xoáy hình thức mà ai cũng than mệt nhưng ít người dám thay đổi trước.
Tôi từng dự tang lễ của một người bác họ. Gia đình đang đau buồn vì mất người thân nhưng vẫn phải lo ba bữa cỗ liên tiếp, mỗi bữa khoảng 35 bàn đầy thịt và bia rượu. Sau tang lễ, tiền phúng viếng không đủ bù chi phí cỗ bàn. Người sống vừa mất người thân, vừa mang thêm áp lực nợ nần. Vậy có đáng không?
Hôm qua, tôi thấy trên mạng xã hội chia sẻ lại câu chuyện một người đàn ông năm 2022 bán căn chung cư 3,5 tỷ, sau đó vay thêm tiền để có 4,5 tỷ đồng làm farmstay ở khu vực gần Đà Lạt.
Những lý do khiến việc kinh doanh này thua lỗ: Thứ nhất là không kiểm tra kỹ pháp lý của khu đất. Thứ hai là làm việc cực nhọc, thức khuya dậy sớm chiều chuộng khách. Thứ ba là đếm cua trong lỗ, khi cả farmstay chỉ có 6 phòng, giá 1,2 triệu đồng một đêm nhưng chỉ kín khách 8 ngày cuối tuần (4 thứ bảy và chủ nhật), ngày thường 30% công suất.
Nhiều người đã tháo chạy khỏi các farmstay từ những năm trước. Tôi có vài bạn bè cũng đầu tư loại hình này ở Đà Lạt, Vũng Tàu, Phan Thiết... Người có tài chính mạnh thì đầu tư bằng tiền túi. Người tài chính yếu hơn nhưng muốn phiêu lưu, đi vay tiền người thân, ngân hàng thì chịu cảnh gánh nợ.
Ông bạn của tôi làm farmstay trên Đà Lạt, nhưng gồng được một năm thì bỏ xó, đang tính trồng cà phê organic để gia đình dùng. Vì sao farmstay "đốt tiền"?
Theo tìm hiểu của tôi, có ba lý do chính sau đây:
Thứ nhất: Giá quá ảo. Như trường hợp ở đầu bài giá tiền 1,2 triệu đồng một đêm sẽ làm nhiều người đắn đo. Vì với số tiền đó, thoải mái thuê một phòng khách sạn ở trung tâm Đà Lạt đầy đủ tiện nghi. Chiều tối đi tản bộ ở bờ hồ Xuân Hương, đi ăn uống rồi về ngủ.
Thứ hai: Đường đi không dễ dàng. Ở Đà Lạt và những vùng lân cận, lượng mưa trong năm nhiều. Một farmstay ở rừng thông có vẻ lãng mạn nhưng con đường đi đến đó mới là vấn đề trong mùa mưa.
Với những người du lịch thuần túy, họ thuê một phòng khách sạn trong trung tâm, giao thông thuận tiện, muốn đặt xe đi đâu thì có ngay. Con đường di chuyển từ bến xe, sân bay về khách sạn và ngược lại không có gì bàn cãi. Vậy việc gì phải thuê farmstay để tự đày đọa mình?
Thứ ba: Khá kén tệp khách. Tôi nghĩ người xuống tiền đầu tư thường ngộ nhận về nhu cầu của khách. Đăng một ảnh farmstay lên mạng, nhiều người thích, nhiều người hỏi thăm, nhưng nhu cầu của họ là ở đó và trải nghiệm hay là chỉ muốn đến ngắm cảnh một chút, chụp vài bức hình sống ảo rồi đi về?
Vậy làm cách nào để cứu những farmstay thua lỗ? Tôi nghĩ đây là một câu hỏi khá hóc búa. Nếu farmstay của bạn ở vị trí đẹp, dễ tiếp cận thì không nói làm gì, còn ngược lại, nếu tung chiêu khuyến mãi, giảm giá thì chỉ có người lấy công làm lời mới chịu được, còn thuê nhân sự làm việc thì chẳng khác gì uống nước biển giải khát.
Sự ngạc nhiên ấy hoàn toàn dễ hiểu bởi từ nhiều năm nay, trong suy nghĩ của không ít phụ huynh, một học sinh giỏi Toán đương nhiên phải hướng đến lớp chuyên Toán, trường chuyên Toán hoặc ít nhất cũng phải thử sức ở một kỳ thi chuyên để chứng minh năng lực của mình.
Con tôi cũng là một học sinh có thành tích tốt ở môn học này. Trong các kỳ thi thử vào lớp 10, điểm Toán của con dao động từ 8,5 đến 10 điểm. Kết quả chính thức trong kỳ thi tuyển sinh vào lớp 10 là 9,5 điểm. Con đã đỗ vào một trường THPT công lập nổi tiếng mà gia đình mong muốn.
Với nhiều người, đó có thể là nền tảng lý tưởng để tiếp tục chinh phục cánh cửa trường chuyên. Nhưng tôi đã quyết định không cho con thi chuyên, và đến hôm nay, tôi vẫn tin đó là lựa chọn phù hợp với hoàn cảnh của gia đình mình.
Điều khiến tôi băn khoăn không phải là năng lực của con, mà là cái giá phải trả cho một cuộc cạnh tranh quá khốc liệt. Trong nhiều năm quan sát các học sinh chuyên Toán, tôi nhận thấy có một thực tế ít được nhắc đến: thi trường chuyên không chỉ là cuộc thi kiến thức, mà còn là cuộc thi về sức chịu đựng áp lực.
Để đạt được một suất vào lớp chuyên Toán, học sinh không chỉ cần học tốt chương trình phổ thông mà còn phải dành rất nhiều thời gian cho các dạng bài nâng cao, bài toán tư duy và các chuyên đề khó vượt xa nội dung sách giáo khoa. Đó là những bài toán đòi hỏi khả năng suy luận sâu, kỹ năng biến đổi phức tạp và thời gian luyện tập kéo dài trong nhiều năm.
Nhiều phụ huynh thường nhìn thấy hào quang của trường chuyên nhưng ít nhìn thấy những buổi tối học thêm kéo dài, những kỳ nghỉ hè bị lấp đầy bởi các lớp luyện thi, những cuối tuần gần như không còn thời gian nghỉ ngơi. Có những học sinh lớp 8, lớp 9 đã phải dành phần lớn thời gian cho việc giải đề, học chuyên đề và chạy theo lịch học dày đặc. Các em ở độ tuổi đáng lẽ cần được phát triển toàn diện cả thể chất lẫn tinh thần lại bị cuốn vào guồng quay của thành tích.
Tôi từng tự hỏi mục tiêu cuối cùng của việc thi chuyên là gì. Nếu mục tiêu là để con được học trong môi trường tốt hơn thì con tôi đã có cơ hội đó ở một trường công lập chất lượng cao.
Nếu mục tiêu là để con phát triển năng lực Toán học thì điều đó vẫn có thể thực hiện được mà không nhất thiết phải bước vào môi trường chuyên. Nếu mục tiêu là danh tiếng thì đó lại là điều tôi không muốn đặt lên vai con mình. Tôi không muốn tuổi học trò của con bị biến thành một cuộc đua liên tục chỉ để thỏa mãn kỳ vọng của người lớn.
Điều khiến tôi lo lắng nhất là áp lực sau khi đã đỗ chuyên. Nhiều người nghĩ rằng khó khăn chỉ nằm ở kỳ thi đầu vào, nhưng thực tế áp lực lớn hơn lại bắt đầu từ ngày học sinh chính thức bước vào lớp chuyên. Trong môi trường ấy, gần như tất cả học sinh đều là những người xuất sắc. Một em từng đứng đầu lớp ở trường cũ có thể trở thành học sinh ở nhóm trung bình trong lớp chuyên. Sự thay đổi vị trí này tạo ra áp lực tâm lý rất lớn đối với nhiều học sinh vốn quen với thành tích cao.
Không ít em phải học từ sáng đến tối, tham gia các đội tuyển, các cuộc thi học sinh giỏi, các kỳ thi quốc gia hoặc quốc tế. Khối lượng bài tập nhiều hơn, mức độ khó cao hơn và sự cạnh tranh cũng gay gắt hơn. Trong khi đó, tuổi vị thành niên là giai đoạn tâm lý còn nhiều biến động. Một thất bại nhỏ cũng có thể khiến các em mất tự tin, lo âu hoặc căng thẳng kéo dài. Tôi từng chứng kiến những học sinh rất giỏi nhưng dần mất hứng thú học tập vì cảm thấy mình luôn phải chạy đua với người khác. Các em không còn học vì niềm vui khám phá tri thức mà học vì sợ bị tụt lại phía sau.
Có một nghịch lý mà nhiều phụ huynh chưa nhận ra. Chúng ta thường nói rằng muốn con hạnh phúc, nhưng lại vô tình đặt con vào những môi trường khiến con phải chịu áp lực quá lớn. Chúng ta muốn con khỏe mạnh, nhưng lại cắt giảm thời gian ngủ nghỉ để học thêm. Chúng ta muốn con phát triển toàn diện, nhưng lại dành gần như toàn bộ thời gian cho một vài môn học nhằm phục vụ kỳ thi. Khi đó, mục tiêu giáo dục ban đầu dường như đã bị đảo ngược.
Tôi không phủ nhận giá trị của trường chuyên. Nhiều trường chuyên đã đào tạo ra những thế hệ học sinh xuất sắc, đóng góp lớn cho khoa học, công nghệ và nhiều lĩnh vực khác. Đối với những học sinh thực sự đam mê Toán học, có năng lực nổi trội và có mong muốn theo đuổi con đường nghiên cứu chuyên sâu, trường chuyên là môi trường rất phù hợp. Nhưng điều quan trọng là phải phân biệt giữa năng lực và nhu cầu. Một học sinh giỏi Toán không đồng nghĩa với việc em ấy bắt buộc phải học chuyên Toán. Cũng giống như một người chạy nhanh không nhất thiết phải trở thành vận động viên chuyên nghiệp.
Con tôi học tốt môn Toán nhưng con cũng thích đọc sách, thích lịch sử, thích các hoạt động ngoại khóa và thích dành thời gian cho bạn bè. Tôi muốn con có một tuổi trẻ cân bằng hơn là một hồ sơ thành tích đẹp hơn. Tôi muốn con được học trong môi trường tốt, nhưng vẫn còn thời gian để trải nghiệm cuộc sống, phát triển các kỹ năng xã hội, rèn luyện thể chất và khám phá những sở thích khác ngoài học tập. Cuộc sống hiện đại đòi hỏi nhiều năng lực khác nhau chứ không chỉ là khả năng giải những bài toán khó.
Nhìn rộng hơn, xã hội hiện nay đang có xu hướng đánh giá thành công của học sinh thông qua các kỳ thi đầu vào trường chuyên, lớp chọn hoặc các giải thưởng học thuật. Điều đó vô tình tạo ra áp lực cho cả phụ huynh lẫn học sinh. Nhiều gia đình sợ con mình bị tụt hậu nếu không thi chuyên. Nhiều học sinh cảm thấy bản thân thất bại chỉ vì không đỗ vào một ngôi trường danh tiếng. Trong khi đó, thực tế cho thấy thành công trong cuộc sống phụ thuộc vào rất nhiều yếu tố khác như khả năng thích nghi, kỹ năng giao tiếp, tư duy sáng tạo, tinh thần tự học và sức khỏe tinh thần.
Từ trải nghiệm của bản thân, tôi nghĩ giải pháp dành cho các bậc cha mẹ là hãy nhìn vào nhu cầu thực sự của con thay vì chạy theo kỳ vọng của xã hội. Trước khi quyết định cho con thi trường chuyên, hãy tự hỏi liệu đó có phải mong muốn của con hay chỉ là mong muốn của người lớn. Hãy đánh giá không chỉ năng lực học tập mà cả sức khỏe tinh thần, khả năng chịu áp lực và định hướng phát triển lâu dài của con. Đừng biến việc đỗ trường chuyên thành thước đo duy nhất của thành công.
Cha mẹ cũng cần tôn trọng sự khác biệt giữa các con đường học tập. Một học sinh có thể phát triển rất tốt ở trường công lập chất lượng cao, trường tư thục hoặc nhiều môi trường giáo dục khác. Điều quan trọng là môi trường đó phù hợp với năng lực và tính cách của từng em. Thay vì hỏi "Con có đủ giỏi để học chuyên không?", có lẽ chúng ta nên hỏi "Môi trường nào giúp con phát triển hạnh phúc và bền vững nhất?".
