Theo đánh giá của Cục Dân số, Bộ Y tế, các chính sách dân số thời gian qua đã góp phần duy trì mức sinh thay thế và từng bước thay đổi nhận thức của người dân.
Tuy nhiên nhiều quy định hiện không còn phù hợp với Luật Dân số. Bên cạnh đó, Cục Dân số đánh giá mức hỗ trợ ở nhiều địa phương còn quá thấp, chưa đủ tạo động lực để các cặp vợ chồng quyết định sinh thêm con.
Thông tư 01/2021 của Bộ Y tế đã tạo hành lang pháp lý để các địa phương chủ động ban hành nghị quyết hỗ trợ bằng tiền hoặc hiện vật đối với cá nhân, tập thể thực hiện tốt công tác dân số, dù không có nguồn ngân sách Trung ương.
Cụ thể, theo báo cáo của Cục Dân số, giai đoạn 2023-2025, Tây Ninh chi gần 8 tỉ đồng hỗ trợ phụ nữ sinh đủ hai con trước 35 tuổi; Đồng Nai hỗ trợ hơn 6.000 phụ nữ với tổng kinh phí trên 6 tỉ đồng. Hải Phòng, Đà Nẵng cùng nhiều địa phương khác cũng ban hành các chính sách riêng nhằm khuyến khích sinh đủ hai con.
Hay tại TP.HCM, năm 2026 TP đã khen thưởng từ 3-5 triệu đồng cho người sinh đủ 2 con trước 35 tuổi.
Nhiều địa phương biểu dương gia đình sinh hai con gái, lồng ghép nội dung bình đẳng giới vào hương ước, quy ước cộng đồng nhằm từng bước xóa bỏ tư tưởng trọng nam khinh nữ.
Hưng Yên thường xuyên tuyên dương các gia đình sinh hai con gái có thành tích học tập tốt; Hải Phòng biểu dương gia đình sinh con gái và nuôi dạy con thành đạt; Tây Ninh đưa tiêu chí kiểm soát mất cân bằng giới tính khi sinh vào phong trào thi đua.
Bên cạnh đó, nhiều tỉnh, thành cũng đầu tư cho sàng lọc trước sinh và sơ sinh. Hưng Yên hỗ trợ 100% chi phí sàng lọc cho nhóm yếu thế, giúp tỉ lệ sàng lọc sơ sinh đạt trên 85% vào năm 2025. Đà Nẵng, Sơn La, Tây Ninh cũng triển khai nhiều chính sách tương tự.
Theo Cục Dân số, sau khi Chương trình mục tiêu y tế - dân số kết thúc, các địa phương phải tự cân đối kinh phí để thực hiện chính sách dân số. Những tỉnh còn phụ thuộc lớn vào ngân sách Trung ương gặp nhiều khó khăn trong việc bố trí nguồn lực.
Đơn cử như Điện Biên, hơn 90% ngân sách do Trung ương hỗ trợ nên rất khó dành kinh phí riêng cho các chính sách khuyến sinh.
Ngoài ra nhiều địa phương chưa ban hành nghị quyết chuyên biệt về dân số mà chỉ lồng ghép vào các phong trào thi đua, dẫn đến việc triển khai thiếu đồng bộ và mức hỗ trợ không đáng kể.
Trao đổi với Tuổi Trẻ, bác sĩ Mai Xuân Phương, nguyên Phó vụ trưởng Vụ Truyền thông - Giáo dục, Tổng cục Dân số (nay là Cục Dân số, Bộ Y tế), nhận định có ba nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng này.
Thứ nhất, sự khác biệt về điều kiện kinh tế và khả năng cân đối ngân sách của từng địa phương.
Những tỉnh, thành có nguồn thu tốt có điều kiện bố trí kinh phí để triển khai các chính sách hỗ trợ, trong khi nhiều địa phương còn khó khăn nên dù rất muốn cũng chưa thể thực hiện đầy đủ.
Thứ hai, cơ chế hiện nay chủ yếu mang tính khuyến khích chứ chưa có tính bắt buộc. Khi chưa có quy định thống nhất về mức hỗ trợ và nguồn kinh phí, việc triển khai phụ thuộc nhiều vào sự quan tâm, quyết tâm của từng địa phương.
Cuối cùng, nhận thức về vai trò của công tác dân số chưa thật sự đồng đều. Một số nơi vẫn coi dân số chỉ là nhiệm vụ của ngành y tế, trong khi thực chất đây là vấn đề phát triển bền vững, liên quan trực tiếp đến nguồn nhân lực, chất lượng dân số, an sinh xã hội và tăng trưởng kinh tế của địa phương.
Chính vì vậy, có nơi triển khai rất tích cực, nhưng cũng có nơi chưa dành nguồn lực tương xứng, bác sĩ Phương cho hay.
Để chính sách đi vào cuộc sống, thực hiện hiệu quả, bác sĩ Phương cho hay trước hết cần có khung chính sách thống nhất trên phạm vi cả nước, quy định rõ đối tượng, mức hỗ trợ tối thiểu và nguồn kinh phí để mọi người dân đều có cơ hội tiếp cận, hạn chế tình trạng mỗi địa phương thực hiện một kiểu.
"Đồng thời tăng cường sự phối hợp giữa các ngành như y tế, tài chính, lao động, giáo dục, bảo hiểm xã hội và chính quyền địa phương để chính sách được triển khai đồng bộ, thuận lợi và minh bạch.
Cuối cùng, cần đẩy mạnh truyền thông để người dân hiểu rõ quyền lợi, điều kiện thụ hưởng và ý nghĩa của chính sách, tăng cường giám sát việc thực hiện nhằm bảo đảm mọi đối tượng đủ điều kiện đều được hưởng chính sách một cách công bằng", bác sĩ Phương nhấn mạnh.
Trong dự thảo mới về chính sách khen thưởng công tác dân số, Bộ Y tế đề xuất hỗ trợ tài chính hằng tháng cho trẻ đến 12, 24 hoặc 36 tháng tuổi.
Bác sĩ Phương cho rằng hiện nay chi phí sinh con và nuôi con trong những năm đầu đời là một trong những nguyên nhân quan trọng khiến nhiều cặp vợ chồng, nhất là ở các đô thị và khu công nghiệp, ngần ngại sinh con hoặc chỉ sinh một con.
"Tôi cho rằng điều kiện ngân sách cho phép thì thời gian hỗ trợ nên kéo dài đến khi trẻ đủ 36 tháng tuổi, vì đây là giai đoạn trẻ cần được chăm sóc, dinh dưỡng và phát triển toàn diện nhất, trong khi nhiều gia đình vẫn còn gặp khó khăn về chi phí.
Về mức hỗ trợ, nên quy định một mức tối thiểu thống nhất trên toàn quốc, đồng thời cho phép hội đồng nhân dân cấp tỉnh quyết định mức hỗ trợ cao hơn tùy theo điều kiện phát triển kinh tế - xã hội và khả năng ngân sách của địa phương.
Cách làm này vừa bảo đảm công bằng giữa các địa phương, vừa tạo sự linh hoạt trong tổ chức thực hiện.
Bên cạnh hỗ trợ bằng tiền, cần kết hợp các chính sách khác như phát triển hệ thống nhà trẻ, mẫu giáo chất lượng; hỗ trợ dịch vụ chăm sóc trẻ; tăng khả năng tiếp cận y tế, dinh dưỡng và phúc lợi xã hội.
Chỉ khi các chính sách được triển khai đồng bộ thì mới tạo được môi trường thuận lợi để các gia đình yên tâm sinh con và nuôi dạy con tốt", bác sĩ Phương cho hay.
Tin Gốc: Tuổi Trẻ
