GS. TS Trần Thị Việt Nga, Viện trưởng – Viện Công nghệ cao Việt Nhật và giảng viên cao cấp tại khoa Kỹ thuật Môi trường, trường Đại học Xây dựng Hà Nội, được trao giải Kovalevskaia năm 2025, hồi tháng 3.
Giải thưởng mang tên nhà toán học người Nga – Sophia Kovalevskaia, để vinh danh những nhà khoa học nữ có thành tựu xuất sắc của Việt Nam.
Tại Đại học Xây dựng Hà Nội, chị Nga giảng dạy môn Xử lý nước thải, Hóa nước – Hóa môi trường, Công nghệ xử lý nước thải bậc cao và Quản lý tổng hợp nguồn nước. Hướng nghiên cứu của chị tập trung vào phát triển, cải tiến công nghệ xử lý nước và nước thải; quản lý nước và chất thải bền vững để đảm bảo an ninh năng lượng, thu hồi tài nguyên và thích ứng biến đổi khí hậu.
“Giải Kovalevskaia là giải thưởng mà tôi ao ước từ khi còn đi học. Tôi xúc động vì mình đã có vinh dự này sau gần 30 năm”, chị Nga nói.
Chị Nga có bố là GS. TSKH Trần Hữu Uyển, chuyên gia khoa học hàng đầu ngành Kỹ thuật cấp thoát nước. Thừa hưởng tinh thần học tập, nghiên cứu từ gia đình, chị sớm đam mê khoa học, khát khao khám phá những kiến thức mới.
Năm 1991, cô nữ sinh chuyên Hóa trường THPT chuyên Hà Nội – Amsterdam thi vào Đại học Xây dựng Hà Nội, khoa Kỹ thuật hạ tầng và cấp thoát nước. Khi ấy, lựa chọn của chị giản đơn – muốn tiếp bước cha trong lĩnh vực mà ông đã dành cả đời nghiên cứu.
Càng học, chị càng thấy mình phù hợp, nhờ tư duy logic về kỹ thuật, được rèn giũa từ môi trường khoa học trong gia đình. Nền tảng chuyên Hóa cũng giúp chị nắm bắt tốt các quá trình hóa sinh trong xử lý và kiểm soát ô nhiễm nước.
Bên cạnh đó, kỹ thuật cấp thoát nước vốn là tổng hòa liên ngành kỹ thuật-xã hội, liên quan con người và môi trường, đòi hỏi hiểu biết nhiều chiều và có hệ thống. Đây đều là những vấn đề thách thức mà chị quan tâm, thôi thúc chị tiếp tục học lên cao, theo con đường nghiên cứu, giảng dạy.
Năm 1996, chị Nga tốt nghiệp xuất sắc, sau đó nhận học bổng du học thạc sĩ tại Viện Kỹ thuật Châu Á (AIT), Thái Lan. Trước ngày lên đường, nhiều người “rào” rằng học sâu về ngành này rất nặng. Nhưng chị Nga không thấy áp lực mà còn học đầy say mê.
“Khó khăn là điều bình thường trong cuộc sống. Thậm chí, đó luôn là động lực, cảm hứng để tôi nỗ lực”, chị Nga tâm niệm.
Ba năm sau, chị nhận học bổng tiến sĩ tại Đại học Tokyo – ngôi trường top 1 Nhật Bản, rồi làm nghiên cứu sinh sau tiến sĩ ở Đại học Liên Hiệp Quốc (JSPS), lĩnh vực Môi trường và Phát triển bền vững.
Theo chị Nga, mỗi giai đoạn trên chặng đường học thuật đều có những khó khăn, đòi hỏi chị có giải pháp riêng. Thời đại học và cao học, khi mọi nhiệm vụ đều rõ ràng, chị luôn cố gắng mở rộng kiến thức đã học, hoàn thành tốt hơn yêu cầu để tự chinh phục tri thức mới.
Còn khi trở thành một nhà khoa học độc lập, cần tự tìm hiểu và giải quyết vấn đề, chị “lăn lộn” để nhìn thấu đáo một bài toán. Khi đã ra được định hướng tốt nhất, “việc còn lại là tập trung và nỗ lực hết mình”.
Để hoàn thành những nghiên cứu mà nhiều người gọi là “thành tựu”, theo chị Nga, là hàng trăm, hàng nghìn lần thử nghiệm thất bại. Hiểu rằng đó là điều tất yếu trong khoa học, khi nghiên cứu không đạt kỳ vọng ban đầu, chị quay lại “lục lọi”, đánh giá phương pháp và thử từ đầu. Cứ như vậy, sau mỗi lần một thí nghiệm thành công là một lần chị được “thắp” thêm sự tự tin để đi tiếp.
Tới nay, chị đã thực hiện 21 đề tài, nhiệm vụ khoa học công nghệ các cấp, trong đó làm chủ nhiệm hai đề tài cấp Nhà nước, 6 cấp bộ. Mỗi nghiên cứu đều là “đứa con khoa học” mà chị dành nhiều tâm huyết, tiêu biểu là công trình phát triển công nghệ màng lọc MBR và AnMBR trong xử lý nước thải.
Theo chị Nga, công nghệ này có hiệu quả cao và mở ra nhiều tiềm năng ngoài xử lý và loại bỏ ô nhiễm. Nó giúp tái sử dụng nước cho những mục đích phi ăn uống (như nông nghiệp), đồng thời cho phép thu hồi những vật chất có ích để tái tạo sản phẩm phục vụ cuộc sống, ví dụ khí sinh học từ nguồn thải.
Trong lĩnh vực kỹ thuật, công nghiệp, môi trường, chị Nga nhận định hành trình đưa kết quả từ phòng thí nghiệm tới thực tế là rất dài. Nó đòi hỏi nguồn lực lớn để triển khai trên quy mô rộng, cùng sự hợp lực từ các cơ quan nhà nước và ý thức doanh nghiệp để môi trường được đặt vào đúng vị thế quan trọng.
Vì vậy, giải thưởng Kovalevskaia không chỉ là sự ghi nhận cho một cá nhân, mà còn cho một lĩnh vực đời sống rất quan trọng. Đây cũng là động lực để chị tiếp tục nghiên cứu, cống hiến cho phát triển xanh, sạch và bền vững.
Chị Nga cho rằng chất lượng nước luôn là vấn đề quan trọng ở tất cả cấp độ phát triển của xã hội, nên những nghiên cứu về nó sẽ không bao giờ dừng lại. Nữ giảng viên dự định tiếp tục tìm hiểu ứng dụng công nghệ màng trong xử lý nước thải để giải quyết những bài toán ngoài khả năng của công nghệ truyền thống.
Nhìn lại hành trình, chị Nga tin rằng nỗ lực trau dồi kiến thức nền tảng, mở rộng tri thức, và học cách bắt nhịp với những xu hướng nghiên cứu của thế giới chính là chìa khóa cho các bạn trẻ dấn thân vào con đường học thuật lâu dài.
“Nghiên cứu là gian lao, nhưng rất thú vị. Nếu yêu thích, không gì là không thể vượt qua”, chị Nga tâm niệm.
Chị cũng tin rằng, trong những nghiên cứu kỹ thuật liên quan tới đời sống, các nhà khoa học nữ có lợi thế ở khả năng thấu cảm, sự phối hợp hài hòa trong nhóm nghiên cứu và khả năng nhìn nhận thấu đáo. Dù phải gánh vác nhiều trách nhiệm, đó cũng là cơ hội quý để rèn luyện nỗ lực, sự kiên trì và khả năng tổ chức công việc hiệu quả.
“Khoa học rất bình đẳng. Có sự nỗ lực và tập trung sẽ giúp chúng ta thành công”, chị nói.
Thông tin được Hội đồng Khảo thí quốc tế Cambridge cập nhật trên trang web chính thức, cùng thư gửi tới các trường bị ảnh hưởng cuối tuần trước.
Theo đó, đề thi môn Toán AS Level (mã đề 9709/12), tổ chức ngày 29/4 tại khu vực hành chính 3 và 4 (gồm Việt Nam và một số nước Đông Nam Á, Nam Á, châu Âu, Trung Đông, châu Phi...), đã bị phát tán trước lịch thi.
Do mức độ lan truyền rộng, Cambridge quyết định hủy kết quả bài thi này, song không nêu cụ thể số thí sinh bị ảnh hưởng. Tất cả sẽ làm bài thi thay thế vào ngày 9/6 mà không phải đóng khoản phí nào. Ngày công bố kết quả vẫn giữ nguyên là 11/8, được các đại học chấp nhận.
Cambridge nhìn nhận việc thi lại sẽ khiến học sinh thêm bận rộn. Tuy nhiên, quyết định được lãnh đạo nhiều trường đồng thuận, nhằm đảm bảo điểm số của học sinh phản ánh đúng năng lực và minh bạch.
Tổ chức này cho hay đang phối hợp chặt chẽ với cơ quan chức năng để xử lý các bên liên quan và sẽ có những biện pháp nghiêm khắc nhất, gồm tước quyền thi vĩnh viễn với người vi phạm.
AS Level Mathematics là môn Toán cho học sinh phổ thông theo hệ Cambridge (chương trình phổ thông Anh quốc), chủ yếu ở độ tuổi 16-19.
Đề thi gồm toán học thuần túy; cơ học; xác suất và thống kê; với 10 bài trong gần hai giờ, tổng điểm tối đa là 75. Kết quả có thể dùng để ứng tuyển vào đại học ở Anh, Australia, Mỹ và nhiều quốc gia khác.
Hiện có hơn 10.000 trường Cambridge tại hơn 160 quốc gia trên toàn thế giới, theo Cambridge International, trong đó gần 100 cơ sở ở Việt Nam. Tổ chức này chưa công khai số liệu thí sinh thi AS-A Level ở Việt Nam mỗi năm. Còn trên website, một số trường như VAS Hà Nội cho biết năm ngoái có khoảng 280 em tham gia kỳ thi này, trường liên cấp Nguyễn Siêu có hơn 120 em...
Ghi nhận ở điểm thi Trường THPT Nguyễn Hữu Thọ (P.Xóm Chiếu), nhiều thí sinh có mặt với tâm thế thoải mái, rôm rả bàn luận về đề hai môn thi văn và tiếng Anh diễn ra hôm qua. Minh Trương, học sinh Trường phổ thông liên cấp song ngữ quốc tế Wellspring (TP.HCM), cho biết em đã hoàn thành khá ổn hai môn thi văn và tiếng Anh, trong đó môn văn "cho học sinh lớp 8 làm cũng được" còn môn tiếng Anh nữ sinh dự kiến sẽ đạt trên 9 điểm.
Tuy nhiên, Minh cho rằng buổi thi toán hôm nay sẽ không còn "dễ thở" như hôm qua vì các bài toán thực tế và câu b, c bài hình học phẳng. "Trong nội dung toán thực tế, em lo sợ nhất là câu hỏi chuyển động như cho vận tốc, quãng đường của hai nhân vật và yêu cầu tính lúc nào hai người sẽ gặp nhau", Minh nói.
Theo thông tin từ lãnh đạo Sở GD-ĐT TP.HCM, đề thi toán sáng nay có 7 bài, trong đó có 4 bài là toán thực tế. Dạng toán này nhằm đánh giá nhiều năng lực toán học như tư duy, lập luận, giải quyết vấn đề toán học, mô hình hóa toán học. Các bài toán thực tế nằm ở các câu từ 3 tới 6, câu 7 là bài toán hình học phẳng còn câu 1, 2 hỏi về hàm số và phương trình bậc hai.
Thành viên hội đồng biên soạn môn toán cho biết phạm vi đánh giá nằm trong chương trình bao gồm các mạch kiến thức: hình học và đo lường; số và đại số; thống kê và xác suất.
Đề thi sẽ có 30% câu hỏi ở mức độ nhận biết, 40% thông hiểu và 30% vận dụng.
Đặt nguyện vọng vào lớp chuyên toán Trường THPT chuyên Trần Đại Nghĩa (P.An Khánh), Đoàn Quang Khải, học sinh Trường THCS Trần Huy Liệu (P.Cầu Kiệu), chia sẻ đã bắt đầu đăng ký học thêm để ôn luyện thi lớp 10, nhất là môn toán chuyên và toán thường, ngay từ năm lớp 8.
Song dù đã làm nhiều đề toán thực tế "đánh đố", nam sinh vẫn lo nhất là dạng bài này, nhất là câu 6b, cùng với đó là câu 7c. "Em đã luyện đi luyện lại đề toán thực tế của TP.HCM cũ trong 3 năm vừa qua, tính luôn cả đề tham khảo thì em luyện khoảng 5 đề toán mỗi tuần từ tháng 12 tới nay", Khải chia sẻ. Đó là lý do dù cho đề có khó, Khải nói vẫn "tự tin đạt điểm cao".
Khải cho biết thêm, thao tác khó nhất khi giải đề toán thực tế là tìm cách chuyển hóa đề từ một câu chuyện đời sống thành phương trình cụ thể bằng cách đặt ẩn phù hợp. Còn với đề toán chuyên, nam sinh nói "khá lo sợ" ở phần tổ hợp và câu hình học b, c.
Cách đó gần 20km, tại điểm thi Trường THCS Dĩ An (tỉnh Bình Dương cũ, nay là P.Dĩ An, TP.HCM), Huỳnh Gia Mẫn và Phan Phạm Trà My, học sinh Trường THCS Dĩ An, cho biết phần toán thực tế cũng là nội dung khiến hai em lo lắng. Hai thí sinh cho biết trước khi sáp nhập vào TP.HCM và trở thành khu vực 2, đề toán thi lớp 10 ở tỉnh Bình Dương cũ dù cũng có bài toán thực tế nhưng "độ khó thì không bằng".
Trong khi đó, đề thi toán TP.HCM cũ được hai nữ sinh nhận xét là đọc "khó mà hiểu được", "nâng cao hơn nhiều" so với đề của Bình Dương cũ.
Cao Minh Nghĩa, học sinh Trường THCS Dĩ An, cũng thấy phần toán thực tế trong đề toán TP.HCM cũ nhiều năm qua "rất khó", và thêm vào đó là câu 7c. Đây cũng là phần thử thách nhất em tin rằng mình phải vượt qua để chinh phục nguyện vọng 1 là Trường THPT Nguyễn Thị Minh Khai (P.Xuân Hòa) - ngôi trường đại trà luôn đứng đầu TP.HCM cũ về mức điểm chuẩn.
Sau khi hoàn thành bài thi môn toán, phần lớn thí sinh TP.HCM cũng chính thức hoàn thành kỳ thi lớp 10 năm nay. Còn các bạn có đăng ký nguyện vọng chuyên hoặc tích hợp tiếp tục dự thi môn tương ứng vào chiều nay, 2.6.
Ở Trung Quốc, kỳ thi tuyển sinh lớp 10, hay còn gọi là zhongkao (trung khảo), là một trong những cột mốc học thuật được cho là quan trọng hàng đầu trong cuộc đời vì quyết định liệu học sinh sẽ vào trường THPT hay bị phân luồng sang trường nghề. Theo tờ Sixth Tone, tỷ lệ học sinh trúng tuyển trên toàn quốc hằng năm thường chỉ dao động quanh mức 60%. Năm 2025, tỷ lệ này đạt 62,36%, theo Bộ Giáo dục Trung Quốc.
Để giảm áp lực thi cử, thành phố Thành Đô ở phía tây nam Trung Quốc tháng 9 năm ngoái đã triển khai chương trình thí điểm giáo dục liên thông 12 năm ở 8 trường, cả công lập lẫn tư thục. Theo đó, những em học các lớp giáo dục liên thông có thể học lên thẳng bậc THPT mà không cần thi tuyển sinh lớp 10. Tuy nhiên, các em vẫn được quyền rời chương trình để dự thi nếu muốn, tờ China Daily đưa tin.
Cơ quan chức năng lý giải cải cách này nhằm xây dựng lộ trình giáo dục xuyên suốt từ tiểu học tới THPT, chuyển trọng tâm từ điểm số sang phát triển toàn diện cho học sinh.
Thành phố Thượng Hải cũng có kế hoạch liên thông tương tự, cho biết mô hình hướng đến việc thống nhất trong thiết kế chương trình giảng dạy, đồng thời sẽ tối ưu hóa chia sẻ nguồn lực giữa các cấp học như phòng thí nghiệm, thư viện, các khóa học chuyên biệt... trong bối cảnh biến động số lượng tuyển sinh. Thành phố hướng tới phát triển các trường trung học tích hợp - kết hợp giữa trường THCS với trường THPT hiện hữu - để phục vụ mục đích này.
Tuy nhiên, chính quyền 2 thành phố trên đều nhấn mạnh việc triển khai chương trình liên thông không đồng nghĩa với bãi bỏ kỳ thi tuyển sinh lớp 10 trên toàn thành. Giới chức cho rằng phân luồng là điều cần thiết nhằm hỗ trợ những nhóm học sinh có năng lực khác nhau, đồng thời giúp mở rộng cơ hội việc làm và phát triển kinh tế địa phương. Thế nên giáo dục nghề nghiệp được cho là một phần quan trọng trong toàn bộ hệ thống giáo dục.
Các sáng kiến cho phép miễn thi lớp 10 cũng đã xuất hiện ở một số thành phố khác dù phần lớn chỉ dành cho những học sinh xuất sắc. Song, một số địa phương cũng đang mở rộng cơ hội cho cả những em có học lực trung bình.
Đơn cử, Bắc Kinh từ năm 2022 bắt đầu thử nghiệm mô hình tuyển sinh THPT đa dạng hơn, cho phép các em có điểm tổng kết từ mức "B" trở lên được nộp hồ sơ xét vào một số trường thông qua hình thức phỏng vấn. Một số trường riêng rẽ cũng triển khai lộ trình học thẳng từ THCS lên THPT mà không cần thi lớp 10, tuy nhiên quy mô các chương trình này còn hạn chế và thường do những trường có tỷ lệ chọi không cao triển khai.
Bãi bỏ thi tuyển sinh lớp 10 từ lâu đã là mong muốn của nhiều phụ huynh Trung Quốc - những người lo ngại con mình có thể bị buộc phải học trường nghề nếu đạt kết quả không tốt trong kỳ thi. Bởi lẽ, giáo dục nghề nghiệp thường bị gắn với định kiến "giáo dục hạng thấp" hoặc chỉ dành cho những học sinh bị loại khỏi con đường học thuật.
Ông Xiong Bingqi, Chủ tịch Viện Nghiên cứu giáo dục thế kỷ 21 tại Trung Quốc, cho rằng việc bỏ thi lớp 10 sẽ đòi hỏi những cải cách mang tính cấu trúc sâu rộng hơn, bao gồm xóa bỏ hệ thống phân cấp trường học và thu hẹp khoảng cách giữa giáo dục phổ thông với giáo dục nghề nghiệp.
"Chừng nào hệ thống các trường THPT tinh hoa vẫn còn tồn tại, nỗi lo về thi lớp 10 sẽ vẫn chưa thể giảm bớt", ông Bingqi nhận định.
Một động thái đáng chú ý khác của nhiều địa phương Trung Quốc để giảm áp lực thi cử là bỏ môn sinh học và địa lý khỏi hệ thống tính điểm trong kỳ thi lớp 10, bắt đầu từ 2027. Điều này diễn ra trong bối cảnh ở một số tỉnh, thành, học sinh tiểu học phải học tới 11 môn mỗi tuần, còn số môn học ở bậc THCS tăng lên đến 15.
Tỉnh Cát Lâm là địa phương mới nhất công bố cải cách này vào ngày 17.3. Theo thông báo của Sở Giáo dục tỉnh, từ năm sau, môn sinh và địa sẽ không còn được tính vào tổng điểm thi lớp 10. Thay vào đó, hai môn này sẽ được đánh giá thông qua hình thức thi đề mở, với kết quả thể hiện bằng xếp loại chữ cái thay vì điểm số cụ thể.
Những cải cách tương tự cũng đang được triển khai trên khắp Trung Quốc.
Thành phố Hoàng Sơn, tỉnh An Huy, sẽ bỏ sinh, địa khỏi điểm thi lớp 10, thay vào đó yêu cầu học sinh chỉ cần ở mức "đạt" là đủ điều kiện vào các trường THPT tốp đầu. Thành phố Cát An thuộc tỉnh Giang Tây thì áp dụng hình thức thi trên máy tính cho hai môn này và kết quả thi chỉ mang tính tham khảo.
Trong khi đó, thành phố Tương Đàm tại tỉnh Hồ Nam giảm số môn tính điểm xuống còn 8 với tổng điểm tối đa 655, loại môn sinh lẫn địa khỏi hệ thống tính điểm, đồng thời mở rộng hình thức thi đề mở và tăng chỉ tiêu tuyển sinh cho các trường khó khăn.
Ông Gao Hang, Phó hiệu trưởng Trường Giáo dục, ĐH Nhân dân Trung Quốc, cho biết mô hình giảm số môn thi ngày càng phổ biến và nhiều địa phương khác cũng đang cân nhắc thực hiện các cải cách tương tự. Các cải cách thường gồm 3 yếu tố chính: chuyển một số môn từ "thi" sang "đánh giá", chuyển từ thi đề đóng sang thi đề mở, cũng như thay điểm số bằng hình thức xếp loại theo chữ cái.
"Những biện pháp này giúp giảm áp lực học tập và áp lực giảng dạy trong nhà trường, đồng thời giảm bớt lo âu vì cạnh tranh từng con điểm. Bởi trước đây, chỉ cần chênh lệch một điểm cũng có thể khiến hàng trăm học sinh có thứ hạng khác nhau", ông Hang chia sẻ.
Song song với giảm số môn thi, nhiều địa phương Trung Quốc cũng đang mở rộng quy mô tuyển sinh và tăng chỉ tiêu vào các trường THPT. Hồi tháng 1, huyện Thặng Tứ thuộc thành phố Chu Sơn (tỉnh Chiết Giang) thậm chí có động thái táo bạo hơn, thu hút sự chú ý của toàn quốc khi tuyên bố xóa sổ chức năng phân luồng của kỳ thi lớp 10, bảo đảm tất cả học sinh THCS đủ điều kiện đều có thể vào học các trường THPT trên địa bàn.
