Hội chứng “tự hù mình”, trạng thái chưa bắt đầu đã tự hình dung những kịch bản tồi tệ và tự phủ nhận năng lực bản thân.
Tối muộn, sau một ngày làm việc, chị Lưu Thị Nhật Lệ (30 tuổi, quê Bắc Giang) lại ngồi vào bàn học tiếng Trung trong căn phòng trọ ở TP.HCM. Đây là lần thứ ba chị quay lại với ngôn ngữ mình yêu thích, sau gần 10 năm bỏ dở. “Tôi từng nghĩ mình không học nổi nữa; ngày chưa vướng bận chồng con còn học không được thì giờ càng khó. Tôi sợ học dốt, sợ không nhớ bài, sợ lại bỏ cuộc thêm lần nữa”, chị Lệ chia sẻ.
Hai lần học trước, áp lực phải theo kịp bạn bè khiến chị Lệ mất tự tin. Chỉ đến khi gặp một giáo viên luôn động viên thay vì phán xét, chị mới dám quay lại với ước mơ. “Cô giáo không chê bai ai học yếu, luôn góp ý nhẹ nhàng, ghi nhận những gì học viên làm được rồi mới chỉ ra lỗi sai. Điều đó khiến tôi tin rằng mình cũng có thể làm được”, chị Lệ nói.
Câu chuyện của chị Lệ không phải cá biệt. Nhiều người trẻ hiện nay rơi vào trạng thái chưa ứng tuyển đã sợ bị từ chối, chưa khởi nghiệp đã lo thất bại, chưa bước vào một mối quan hệ đã nghĩ đến tổn thương. Chính những nỗi sợ tưởng tượng ấy khiến họ trì hoãn hoặc từ bỏ cơ hội ngay từ khi chưa bắt đầu.
Chị Trần Phan Thanh Huyền (35 tuổi), nhà sáng lập Gối ôm Mặp Mặp, cũng từng có suy nghĩ phải đủ giỏi, đủ tự tin rồi mới bắt đầu làm điều lớn hơn. Nhưng sau hành trình khởi nghiệp từ số vốn chỉ 2 triệu đồng mua vải để bán hàng, chị nhận ra rào cản lớn nhất không nằm ở công việc mà ở tiếng nói trong đầu luôn nhắc: “Hay thôi đi…”.
Theo chị Huyền: “Đừng sợ thất bại, rất hiếm người thành công ngay từ đầu, nên thất bại đó chính là bài học để khởi nghiệp sau này vững chắc hơn. Bạn sẽ tự học được rất nhiều thứ trên hành trình start up, làm được nhiều điều mà bản thân bạn không ngờ”.
Ở góc độ tuyển dụng, ông Trịnh Ngọc Thái, Giám đốc vận hành MBLand, cho rằng điều đáng sợ nhất không phải thất bại mà là không dám bắt đầu. Theo ông, người thông minh là người không lặp lại sai lầm. “Hãy đi làm, thậm chí chấp nhận thực tập không lương để đổi lấy trải nghiệm, bản lĩnh và khả năng phản xạ trước khó khăn, không run sợ. Khi ra trường, điều tạo nên lợi thế không chỉ là tấm bằng, mà còn là sự thông minh, tư duy và giá trị thật sự mà bạn tích lũy được qua trải nghiệm”, ông Thái nói.
Lý giải nguyên nhân của hội chứng “tự hù mình”, tiến sĩ tâm lý Đào Lê Hòa An cho rằng hiện tượng này thường xuất phát từ 3 “vết xước” trong quá trình trưởng thành.
Thứ nhất là hệ lụy của “tình yêu thương có điều kiện” và “phụ huynh trực thăng”. Khi lớn lên trong môi trường mà giá trị bản thân gắn với điểm số và kỳ vọng, đồng thời được bao bọc quá mức, nhiều người trẻ không có cơ hội va vấp nên dễ thảm họa hóa những khó khăn nhỏ.
Thứ hai là môi trường không chấp nhận sai lầm. Khi liên tục bị phê bình hoặc cảm thấy sai một lần là thất bại, nhiều người hình thành cơ chế phòng vệ bằng cách không dám thử để tránh tổn thương.
Thứ ba là những thất bại hoặc lời chỉ trích trong quá khứ. Nếu từng nhiều lần nỗ lực nhưng không được ghi nhận và không có người nâng đỡ, họ dễ hình thành niềm tin rằng cố gắng cũng vô ích. Việc tự phủ nhận năng lực trước khi bắt đầu trở thành cách để né tránh cảm giác thất bại thêm một lần nữa.
Để vượt qua hội chứng này, tiến sĩ Hòa An khuyên: “Đã đến lúc người trẻ cần ngừng xem thất bại là một “bản án” kết luận năng lực cá nhân. Thất bại chỉ đơn thuần là những dữ liệu phản hồi rằng phương pháp hiện tại chưa hiệu quả. Thay vì tự dán nhãn “Tôi không làm được”, hãy nói “Tôi chưa làm được lúc này, nhưng tôi sẽ tìm ra cách”. Sự thay đổi nhỏ trong ngôn ngữ nội tâm sẽ giúp bạn mở ra cho mình một đường lùi an toàn để tiếp tục tiến lên”.
Theo thông tin từ Ban Tổ chức chương trình Tiếp sức mùa thi tại TP.HCM, chương trình đã thu hút hơn 15.000 tình nguyện viên đăng ký tham gia chỉ sau chưa đầy một ngày mở cổng đăng ký. Dự kiến, con số này sẽ còn tiếp tục tăng cho đến khi kết thúc thời hạn đăng ký.
Không khí càng thêm sôi động khi ngay dưới bài đăng, hàng loạt bạn trẻ đã rần rần gắn thẻ nhau với quyết tâm cùng góp mặt trong đội hình Tiếp sức mùa thi năm nay.
Ngay khi thấy bài đăng mở cổng đăng ký, Trần Hoàng Dũng, sinh viên Trường ĐH Khoa học xã hội và nhân văn TP.HCM, đã không khỏi phấn khích. "Với một sinh viên năm nhất như mình, là lần đầu tiên mình đăng ký tham gia Tiếp sức mùa thi nên đây cũng sẽ là một trải nghiệm hoàn toàn mới mẻ", Dũng chia sẻ.
Dũng cho biết bản thân muốn trở thành tình nguyện viên tiếp sức mùa thi để được trải nghiệm, học hỏi và kết giao thêm những người bạn mới. "Nhưng trên hết, mục tiêu của chương trình đúng với điều mình kỳ vọng là lan tỏa tinh thần sẻ chia, tiếp thêm động lực cho các thí sinh chuẩn bị bước vào kỳ thi một cách tự tin nhất", Dũng hào hứng chia sẻ.
Còn với Nguyễn Quốc Huy, sinh viên Trường ĐH Quốc tế TP.HCM, không giấu được sự phấn khởi khi hay tin chương trình Tiếp sức mùa thi mở cổng đăng ký. Huy cho biết đây là lần thứ hai tham gia hoạt động này. "Vẫn lý do như mọi năm, mình muốn cống hiến sức trẻ, hỗ trợ hết mình để thí sinh bước vào cột mốc quan trọng của cuộc đời một cách thuận lợi nhất", Huy chia sẻ.
Huy chia sẻ bản thân đặc biệt ấn tượng với các hoạt động của chương trình nên quyết tâm đăng ký tham gia trong năm nay. "Năm ngoái, mình được phân công tiếp sức tại điểm trường THPT Hàn Thuyên. Tự tay mình đã vẽ các băng rôn để cổ vũ thí sinh. Nhìn ánh mắt hồn nhiên nhưng đầy quyết tâm của các bạn khi nhận những chai nước từ tình nguyện viên, mình càng có thêm động lực. Đó là lý do lớn nhất mình đăng ký tham gia Tiếp sức mùa thi năm nay, dù lịch học tại trường khá dày", Huy tâm sự.
Nguyễn Hoàng Vân Nhi, sinh viên Trường ĐH Khoa học xã hội và nhân văn TP.HCM, chia sẻ bản thân cảm thấy bồi hồi khó tả ngay khi thấy cổng đăng ký tình nguyện viên mở lại.
"Tiếp sức mùa thi đem lại cho mình những cảm xúc khó tả. Sau khi kết thúc năm học, mình muốn tìm kiếm các hoạt động xã hội để trải nghiệm. May mắn được tham gia đội hình truyền thông, mình có cơ hội sát cánh cùng thí sinh trong những giờ khắc bước ngoặt và như được sống cùng cảm xúc của các bạn. Từ những ánh mắt rạng rỡ, tự tin đến cái thở phào nhẹ nhõm khi rời phòng thi, tất cả đều trở thành những kỷ niệm không thể nào quên", Nhi nói.
Nhi cho biết khi tham gia chương trình, bản thân nhận thấy mình đã chủ động và sẵn sàng hơn. "Mình còn được gặp những người bạn bè chí cốt, cùng dãi nắng dầm mưa để hỗ trợ thí sinh hết mình. Mình mong Tiếp sức mùa thi năm nay sẽ thành công rực rỡ, lan tỏa sâu rộng và đem lại nhiều giá trị nhân văn cho cộng đồng", Nhi hào hứng chia sẻ.
Với Nhi, những ngày gắn bó với Tiếp sức mùa thi không chỉ là hoạt động tình nguyện đơn thuần mà còn giúp bản thân trưởng thành hơn. Nhìn hình ảnh những phụ huynh lo lắng đứng đợi con dưới cái nắng gay gắt, Nhi càng hiểu thêm về sự hy sinh và giá trị của gia đình. Những chai nước mát, lời chúc thi tốt hay bảng hiệu cổ vũ tuy nhỏ bé nhưng lại là sự động viên tinh thần rất lớn với các thí sinh khi ấy.
"Mình nhận ra thanh xuân sẽ ý nghĩa hơn rất nhiều khi chúng ta biết sống vì mọi người. Mong rằng ngọn lửa nhiệt huyết này sẽ còn cháy mãi, để mỗi mùa thi đi qua, không một thí sinh nào cảm thấy đơn độc trên con đường chinh phục ước mơ", Nhi bộc bạch.
Theo Tiến, kiến thức cơ bản là phần trọng tâm nhất: "Đề thi nào cũng xoay quanh những kiến thức cơ bản cả. Các bạn có thể xem lại những mẫu đề cũ, dù của nhiều năm trước và nhiều dạng đề khác nhau đi chăng nữa vẫn sẽ xoay quanh các kiến thức cơ bản. Chính vì thế, kiến thức cơ bản là yếu tố chính quyết định 70 - 80% điểm số thi tốt nghiệp THPT".
Khi nắm vững được kiến thức cơ bản, Tiến cho rằng việc đạt khoảng 7, 8 điểm là nằm trong tầm tay và rất dễ dàng.
Để nắm vững phần kiến thức cơ bản, theo Tiến trong quá trình học suốt 3 năm THPT cũng như ôn luyện, đều phải thật kỹ.
"Tuyệt đối không được "à ơi" trong quá trình ôn luyện mà phải ôn thật kỹ, nắm chắc được những gì mình đã ôn. Khi đã nắm được kiến thức cơ bản, các câu từ 7 điểm trở xuống rất là dễ làm được và chúng ta sẽ có nhiều thời gian dành cho các câu khó để nâng được số điểm của bản thân lên 9, 10", Tiến khẳng định.
Đặc biệt, Tiến cho biết việc nắm được kiến thức nền tảng còn giúp thí sinh không mất điểm oan vào những câu dễ, câu không đáng sai. Nếu để mất điểm ở những câu dễ thì những câu hỏi khó sẽ không thể bù đắp lại được.
Việc thành thạo lý thuyết nền tảng không chỉ giúp tránh được những sai sót đáng tiếc ở các câu hỏi dễ mà còn tiết kiệm thời gian để tập trung giải quyết các nội dung nâng cao.
Cũng theo Tiến, thí sinh nào cũng cần có chiến lược ôn luyện thật kỹ. "Nếu trước đây chưa ôn luyện đủ thì mình khuyên các bạn ôn luyện từ bây giờ vẫn còn kịp. Bởi vì khi chắc được lý thuyết cơ bản mới có thể phát triển lên được lý thuyết nâng cao, lúc đó mới có cơ hội lấy được điểm 8 trở lên", Tiến nói và đặc biệt lưu ý thí sinh đừng tin vào may rủi mà đánh cược tương lai của mình.
"Nếu các bạn không chắc lý thuyết mà chỉ mong dựa vào may mắn thì mãi mãi xác suất chỉ là 50 : 50. Sẽ không bao giờ có thể gọi là chắc chắn 100% hay 99% chúng ta sẽ được điểm cao. Mình muốn nhấn mạnh lại với các bạn rằng việc ôn luyện chắc kiến thức nền tảng sẽ là bước đầu tiên để chúng ta có thể đạt được điểm 7, 8 và 9 trở lên", Tiến chia sẻ rất cặn kẽ để mong thí sinh có thể hiểu rõ tầm quan trọng của kiến thức cơ bản đối với kỳ thi tốt nghiệp THPT.
Trong giai đoạn ôn thi cam go này, Tiến nhắn gửi đến thí sinh: "Hãy tin vào bản thân, cố gắng hết sức trong khả năng của mình và đừng quá áp lực. Kỳ thi quan trọng nhưng không quyết định tất cả, điều quan trọng là các bạn đã nỗ lực hết mình và không bỏ cuộc. Cuối cùng hãy để kỳ thi này chứng minh mọi cố gắng đã qua của bản thân thật xứng đáng".
Khi biết mình là thủ khoa tốt nghiệp toàn trường của Học viện Hàng không Việt Nam đợt 1 năm 2026, Nguyễn Thị Ngọc Quý, sinh viên ngành ngôn ngữ Anh vẫn không giấu được sự bất ngờ. "Nếu có ai đó nói với mình của bốn năm trước rằng sau này sẽ trở thành thủ khoa, chắc mình sẽ không tin", Quý chia sẻ.
Ít ai biết rằng phía sau thành tích GPA 3.91/4.0 là hành trình vượt qua không ít những chông chênh. Quý từng là học sinh chuyên Anh của Trường THPT Chuyên Hoàng Lê Kha (Tây Ninh). Quý chia sẻ rằng ước mơ lớn nhất của cô ở tuổi 18 là theo học ngành quan hệ quốc tế tại Học viện Ngoại giao.
Dù đã trúng tuyển ngôi trường mơ ước, nhưng khoảng cách địa lý khiến gia đình chưa thể yên tâm để Quý ra Hà Nội học tập. Do đó, cô nàng đành gác lại dự định và theo học tại Học viện Hàng không Việt Nam. "Mình đã rất buồn và khóc rất nhiều", Quý nhớ lại.
Nữ sinh cho biết những ngày đầu xa nhà cũng không hề dễ dàng. Giữa môi trường mới, cô gái hướng nội, rụt rè gần như chỉ quanh quẩn giữa phòng trọ và giảng đường. Không bạn bè thân thiết, không có những cuộc vui tuổi sinh viên, Quý nhiều lần tự hỏi liệu mình có đi sai hướng hay không.
Tuy nhiên, thay vì lo lắng về đích đến, Quý bắt đầu đặt ra những mục tiêu nhỏ mỗi ngày: đi học đầy đủ, hoàn thành công việc đúng hạn, cải thiện bản thân thêm một chút. Chính những thay đổi tưởng như rất nhỏ ấy đã giúp cô dần tìm thấy sự tự tin và niềm vui trên giảng đường đại học.
Càng học, Quý càng nhận ra ngành ngôn ngữ Anh không hề đơn giản như suy nghĩ ban đầu. Những môn học chuyên sâu về ngôn ngữ học, biên - phiên dịch, đàm phán hay kinh doanh đã mở ra cho cô nhiều góc nhìn mới mẻ. Sự nghi ngờ dần được thay thế bằng niềm say mê khám phá.
Theo Quý, thành tích học tập xuất sắc không đến từ những phương pháp quá đặc biệt, mà bắt đầu từ sự kiên trì và ý thức trách nhiệm. Cô nàng không xây dựng thời gian biểu cứng nhắc. Thay vào đó, mỗi ngày đều bắt đầu bằng danh sách những việc cần làm và sắp xếp theo mức độ ưu tiên. "Khi hoàn thành xong việc nào, mình sẽ đánh dấu việc đó. Điều quan trọng là phải duy trì đều đặn chứ không phải ép bản thân hoàn hảo 100%", Quý nói.
Suốt hơn 3 năm rưỡi đại học, Quý gần như chưa từng nghỉ học. Động lực lớn nhất không phải áp lực điểm số mà đến từ gia đình. "Mỗi lần định lười, mình lại nghĩ đến số tiền học phí ba mẹ đã vất vả đóng cho mình. Do đó, mình không muốn lãng phí dù chỉ một phút ngồi trên lớp", cô chia sẻ.
Trong hành trình chinh phục danh hiệu thủ khoa, giai đoạn áp lực nhất đối với Quý là bốn tháng thực hiện khóa luận tốt nghiệp. Từ một sinh viên lần đầu tiếp cận nghiên cứu khoa học, cô nhiều lần rơi vào trạng thái căng thẳng và hoang mang.
Tuy nhiên, sự đồng hành tận tình của các giảng viên đã giúp Quý vượt qua những thời điểm khó khăn nhất. Đó cũng là lý do Quý luôn nhắc đến lòng biết ơn đối với những người thầy, người cô đã hỗ trợ mình trong suốt quá trình học tập.
Bên cạnh việc học, nữ thủ khoa vẫn dành thời gian cho các hoạt động ngoại khóa. Cô là thành viên đội nhảy của trường, tham gia nhiều chương trình phong trào và hoạt động sinh viên. Theo Quý, thành tích cao không đồng nghĩa với việc phải từ bỏ mọi niềm vui khác.
Nhận xét về học trò của mình, tiến sĩ Hoàng Thị Thu Trang, Trưởng bộ môn Ngữ học và Văn chương, Khoa Ngoại ngữ, Học viện Hàng không Việt Nam, cho biết đã đồng hành cùng Quý trong suốt quá trình học tập với vai trò cố vấn học tập, đồng thời trực tiếp giảng dạy ở một số học phần thuộc ngành ngôn ngữ Anh.
Theo tiến sĩ Trang, Quý luôn duy trì thành tích học tập xuất sắc qua từng năm học, đạt kết quả cao ở các học phần và không ngừng nỗ lực hoàn thiện bản thân. Nữ sinh cũng được đánh giá cao bởi thái độ học tập nghiêm túc, tinh thần trách nhiệm, sự cầu thị và luôn thể hiện sự lễ phép, tôn trọng giảng viên.
"Tôi thường xuyên nhận được những phản hồi tích cực từ các thầy cô về tinh thần học tập cũng như thái độ của Quý trong lớp học. Em luôn chủ động, trách nhiệm và có ý thức vươn lên trong học tập", tiến sĩ Trang chia sẻ.
Theo tiến sĩ Trang, danh hiệu thủ khoa tốt nghiệp mà Quý đạt được là thành quả hoàn toàn xứng đáng cho những nỗ lực bền bỉ trong suốt chặng đường đại học.
