Tôi là nhân viên của một công ty thương mại ở TP HCM, lương khoảng 18 triệu đồng một tháng. Mức thu nhập này không quá cao nhưng cũng đủ để tôi trang trải cuộc sống ở Sài Gòn và dành dụm một khoản nhỏ. Tôi không ngại làm thêm giờ nếu công việc thật sự cần. Có những giai đoạn chạy dự án, cả nhóm ở lại đến 9-10 giờ tối để kịp tiến độ, tôi luôn sẵn sàng.
Nhưng điều khiến tôi mệt mỏi là việc ngoài giờ ở công ty dần trở thành một điều mặc định. Ngày nào cũng vậy, khoảng 8-9 giờ tối, điện thoại của tôi lại rung lên với tin nhắn từ sếp: “Em chỉnh lại slide để mai gặp khách nhé”, “viết thêm giúp anh nội dung cho báo cáo”, “kiểm tra lại số liệu doanh thu”, hoặc “làm nhanh bản kế hoạch này để sáng mai duyệt”. Có hôm gần 11 giờ đêm, tôi vẫn phải mở laptop chỉ để sửa vài chi tiết trong bản thuyết trình.
Cuối tuần, đang đưa vợ con đi siêu thị hay ăn cơm với bố mẹ, tôi vẫn nhận được yêu cầu chỉnh sửa file hoặc gửi lại tài liệu. Vấn đề chưa bao giờ sếp hỏi: “Em có đang bận không?” hay “em có thể làm ngay được không?”. Công việc cứ được giao như mệnh lệnh từ trên ban xuống, còn việc tôi đang làm gì ngoài giờ dường như không phải điều cần cân nhắc.
Có lần tôi đang dự sinh nhật mẹ. Điện thoại liên tục báo tin nhắn từ sếp thúc giục vì một bản báo cáo cần sửa ngay trong tối hôm đó. Tôi lặng lẽ xin phép mọi người ra xe lấy laptop làm việc gần một tiếng. Khi quay lại, bánh sinh nhật đã cắt xong. Mẹ chỉ cười bảo: “Con bận thì ráng giữ sức khỏe”. Nghe vậy, tôi thấy vừa thương mẹ, vừa chạnh lòng.
>> 3 năm nay tôi bị sếp ‘sa thải thầm lặng’
Điều đáng nói là tôi không hề được tính thêm tiền làm ngoài giờ. Mọi thứ diễn ra như một thói quen ngầm: sếp nhắn thì nhân viên trả lời, sếp giao thì nhân viên làm. Nếu phản hồi chậm, hôm sau tôi sẽ bị trách rằng thiếu tinh thần trách nhiệm. Lâu dần, tôi hình thành thói quen luôn để điện thoại bên cạnh, kể cả lúc ăn cơm hay chuẩn bị đi ngủ. Chỉ cần tiếng thông báo vang lên là đầu óc lập tức nghĩ ngay tới công việc. Thời gian dành cho gia đình của tôi bị cắt vụn bởi những lần mở máy tính, điện thoại để làm việc.
Tôi hiểu làm quản lý cũng chịu nhiều áp lực. Có những tình huống khách hàng đổi yêu cầu vào phút chót hoặc phát sinh sự cố cần xử lý ngay. Nhưng phần lớn những việc tôi nhận buổi tối đều xuất phát từ việc sếp không chủ động sắp xếp giao ngay trong giờ làm việc hoặc có thể chờ đến sáng hôm sau cũng chẳng sao. Chỉ vì người giao việc đã quen nhắn bất cứ lúc nào, còn người nhận thì không dám từ chối.
Tôi nghĩ một người đi làm nhận lương thì phải có trách nhiệm với công việc. Nhưng nhận lương mỗi tháng không có nghĩa là bán luôn cả buổi tối, cuối tuần hay những bữa cơm gia đình cho công việc. Giá như trước khi giao việc ngoài giờ, người quản lý có thể hỏi một câu đơn giản: “Em có tiện làm lúc này không?”, có lẽ nhân viên chúng tôi sẽ cảm thấy mình được tôn trọng hơn rất nhiều.
Tuần trước, tôi gặp lại một người bạn hơn 30 năm quen biết từ Sài Gòn ra Hà Nội chơi. Trong câu chuyện, anh vui vẻ kể vừa hoàn tất thủ tục sang tên toàn bộ căn nhà và mảnh đất được thừa kế ở TP HCM cho con trai. Khi tôi hỏi: "Thế sau này hai vợ chồng sống bằng gì?", anh cười rất tự tin: "Thì con nuôi chứ còn ai nữa".
Tôi không nghi ngờ tình yêu thương của con cái dành cho cha mẹ. Cũng không nghĩ con trai của bạn tôi là người vô trách nhiệm. Nhưng tôi thấy khó hiểu cho quyết định của bạn. Tại sao nhiều người lại chủ động đặt toàn bộ tuổi già của mình vào tay con cái, trong khi họ hoàn toàn có thể giữ cho mình một sự chủ động nhất định?
Tôi cũng có hai căn nhà. Một căn là nơi hai vợ chồng già đang sinh sống, căn còn lại tôi cho thuê để có một khoản thu nhập đều đặn mỗi tháng. Tiền thuê nhà đủ để chúng tôi trang trải chi phí sinh hoạt, tiền điện nước, thuốc men và những khoản phát sinh khi tuổi ngày càng cao. Nhờ vậy, tôi không phải ngửa tay xin tiền con mỗi tháng, cũng không phải cân nhắc xem có nên gọi điện nhờ con giúp một khoản tiền nào đó hay không.
Tôi luôn nghĩ, khi còn có khả năng tự lo cho mình thì đó là điều đáng quý nhất. Các con tôi đều đã trưởng thành. Tôi từng nói rõ với chúng rằng "nếu cần nhà để ở, bố mẹ sẵn sàng bán lại cho con căn nhà đang cho thuê với mức giá thấp hơn thị trường để hỗ trợ, chứ không phải cho không". Số tiền thu được, vợ chồng tôi sẽ gửi tiết kiệm hoặc đầu tư an toàn để có nguồn tài chính chăm sóc tuổi già. Khi nào cả hai qua đời, phần tài sản còn lại sẽ được chia cho con theo di chúc.
>> Bố mẹ có nhiều nhà, đất nhưng nói anh em tôi đừng trông đợi thừa kế
Tôi không nghĩ làm vậy là tính toán với con cái. Theo tôi, tình cảm gia đình sẽ bền vững hơn khi không đặt lên vai nhau những nghĩa vụ quá lớn về tài chính và hiếu nghĩa. Nếu cha mẹ còn giữ được sự độc lập, con cái cũng bớt áp lực. Chúng có thể chăm sóc cha mẹ bằng tình yêu thương, chứ không phải vì đang nắm toàn bộ tài sản thừa kế. Hoặc ngược lại, bố mẹ đã trao hết tài sản nên buộc phải cậy nhờ con.
Tôi từng chứng kiến không ít trường hợp cha mẹ sang tên nhà đất cho con cái quá sớm. Ban đầu, mọi chuyện vẫn rất vui vẻ. Nhưng vài năm sau, khi hoàn cảnh thay đổi, con cái lập gia đình, cha mẹ cần những khoản chi lớn, mâu thuẫn giữa các thế hệ bắt đầu xuất hiện. Có người phải sống như người ở nhờ trong chính căn nhà mình từng nỗ lực cả cuộc đời mới có được. Đáng buồn hơn, cũng có những cụ già phải nhẫn nhục chỉ vì sợ làm con phật ý.
Tất nhiên, không phải gia đình nào cũng như vậy. Có rất nhiều người con hiếu thảo, sẵn sàng chăm sóc cha mẹ đến cuối đời dù có được nhận tài sản hay không. Nhưng chính vì không ai biết trước tương lai nên tôi càng cho rằng cha mẹ không nên tự tước đi quyền chủ động của mình.
Giữ tài sản không có nghĩa là để làm khó con. Đó là giữ một "điểm tựa" cho chính mình. Khi còn tài sản, cha mẹ có quyền lựa chọn cách sống, cách chi tiêu và cả cách chăm sóc sức khỏe mà không phải phụ thuộc hoàn toàn vào bất kỳ ai. Điều đó cũng giúp các con yên tâm hơn vì biết bố mẹ vẫn có khả năng tự lo cho cuộc sống của mình.
Theo tôi, tài sản nên là món quà cuối cùng cha mẹ để lại, chứ không nên trao hết khi bản thân vẫn còn cần đến nó. Yêu con không có nghĩa là cho con tất cả càng sớm càng tốt. Cách yêu con đúng đắn nhất là tự chuẩn bị cho tuổi già của mình thật chu đáo để không trở thành gánh nặng cho con cái.
Tôi là con một trong gia đình. Càng trưởng thành, tôi càng nhận ra sớm muộn gì mình cũng phải đối mặt với bài toán chăm sóc cha mẹ khi họ già đi. Bố mẹ tôi có lương hưu nên không phụ thuộc hoàn toàn vào con cái về tài chính. Nhưng điều khiến tôi trăn trở không phải là tiền bạc, mà là thời gian. Tôi đi làm từ sáng đến tối, nhiều hôm về đến nhà đã mệt rã rời. Nếu sau này bố mẹ tuổi cao, sức yếu, cần người chăm sóc thường xuyên, tôi không biết mình có thể làm tốt vai trò đó hay không?
Nghĩ đến tương lai, tôi từng nói với một vài người quen rằng có lẽ sau này sẽ chọn viện dưỡng lão cho bố mẹ. Ngay lập tức, tôi nhận được những ánh nhìn phán xét. Có người nói bóng gió rằng gửi cha mẹ vào viện dưỡng lão là bất hiếu. Có người cho rằng đó là cái cớ để "đẩy" cha mẹ ra khỏi cuộc sống của mình. Những lời nhận xét ấy khiến tôi rất áp lực.
Thực tế, tôi không hề muốn né tránh trách nhiệm làm tròn chữ "hiếu". Ngược lại, tôi luôn mong bố mẹ được chăm sóc tốt nhất có thể. Nếu cần, tôi sẵn sàng dùng toàn bộ tài sản thừa kế, trích thêm một phần thu nhập của mình để bù thêm vào lương hưu của bố mẹ, giúp họ có điều kiện sống thoải mái tại một cơ sở dưỡng lão chất lượng.
Điều tôi lo nhất là bản thân không đủ thời gian và chuyên môn để chăm sóc người già khi sức khỏe của họ suy giảm. Tôi từng chứng kiến nhiều gia đình cố gắng giữ cha mẹ ở nhà bằng mọi giá. Ban ngày con cái đi làm, người già ở nhà một mình. Khi có việc đột xuất, ngã bệnh hay tai nạn, không ai kịp hỗ trợ. Đến tối, con cái trở về trong trạng thái mệt mỏi, vừa lo cơm áo gạo tiền vừa lo thuốc men, bệnh tật. Cả người già lẫn người trẻ đều chịu áp lực.
Tôi tự hỏi, liệu như vậy có thực sự tốt hơn việc người cao tuổi được chăm sóc chuyên nghiệp trong một môi trường phù hợp?
>> Tôi bỏ lỡ nhiều cơ hội làm giàu trong 40 năm báo hiếu cha mẹ già
Ở Việt Nam, viện dưỡng lão vẫn còn mang nhiều định kiến. Không ít người xem đó là nơi dành cho những cụ già bị con cháu bỏ rơi. Trong khi ở nhiều nước, đây là một lựa chọn bình thường khi người cao tuổi cần được chăm sóc y tế, phục hồi chức năng và có cộng đồng để giao lưu mỗi ngày.
Tôi hiểu rằng cha mẹ nào cũng muốn gần con cháu. Bản thân tôi cũng mong được ở cạnh bố mẹ càng lâu càng tốt. Nhưng cuộc sống hiện đại khiến nhiều người trẻ rơi vào thế khó. Chúng tôi phải làm việc để duy trì cuộc sống, nuôi dạy con cái và chuẩn bị cho tương lai của chính mình. Không phải ai cũng đủ điều kiện nghỉ việc hoặc thuê người chăm sóc toàn thời gian cho cha mẹ.
Là con một, tôi càng cảm nhận rõ áp lực đó. Tôi không có anh chị em để cùng san sẻ trách nhiệm. Mọi quyết định cuối cùng đều thuộc về mình. Vì thế, tôi luôn tự hỏi: liệu lòng hiếu thảo được đo bằng việc cha mẹ sống cùng con cái hay bằng việc họ được chăm sóc tốt nhất trong những năm cuối đời?
Đây có lẽ cũng là bài toán của rất nhiều người trẻ hiện nay. Giữa trách nhiệm làm con, áp lực mưu sinh và những định kiến xã hội còn tồn tại, liệu có cách nào để vẹn cả đôi đường?
Đi bộ qua các con đường ở TP HCM những ngày hè oi ả, tôi cảm nhận rất rõ cái nắng đổ thẳng xuống mặt đường, không khí hầm hập bốc lên từ lớp nhựa nóng, và những ánh mắt của người đi đường khi cố tìm kiếm một khoảng bóng râm. Càng ngày, những bóng mát cây xanh ấy càng khó tìm.
Nhiều hàng cây đã bị cắt tỉa đến mức chỉ còn trơ ra những thân cây gầy guộc với vài nhánh nhỏ lưa thưa trên ngọn.
Lý do cắt trụi cây xanh là vì an toàn trong mùa mưa bão, tránh nguy cơ gãy cành, và cây già có thể đổ xuống lòng đường. Mục tiêu đúng đắn, nhưng cách cắt trụi tán cây và lặp đi lặp lại đang cần những giải pháp toàn diện hơn.
Nhiều đô thị châu Á khác cũng phải đối mặt với bão và gió mạnh, nhưng họ đã tìm được hướng đi cân bằng hơn việc cắt ngọn cây xanh. Tại Đài Bắc (Đài Loan), bộ phận quản lý cây xanh áp dụng phương pháp tỉa chọn lọc (chỉ loại bỏ những nhánh yếu hoặc chéo nhau, đồng thời giữ lại tổng thể tán cây). Cây xanh được các chuyên gia chăm sóc cây đô thị kiểm tra định kỳ, chứ không bị cắt tỉa theo lịch cứng nhắc.
>> Tại sao cắt trụi hàng loạt cây xanh ở TP HCM?
Tokyo (Nhật Bản) thậm chí còn đi xa hơn khi các đội lâm nghiệp đô thị sử dụng kỹ thuật tỉa thưa tán và giằng dây để giảm lực gió mà vẫn giữ được bóng mát, đồng thời thay thế cây hư hại bằng những loại được chọn lọc kỹ cho khí hậu và điều kiện đường phố địa phương.
Trong khi đó, Singapore đã xây dựng cả triết lý quy hoạch đô thị dựa trên nguyên tắc rằng tán cây trưởng thành là một dạng hạ tầng, chứ không chỉ là vật trang trí.
Tôi nghĩ, TP HCM hoàn toàn có thể áp dụng những phương pháp tương tự với nguồn lực sẵn có. Điều chúng ta cần là đào tạo thêm chuyên gia chăm sóc cây đô thị có chứng chỉ, lên lịch tỉa cây dựa trên tình trạng của từng cây. Ngoài ra, nên lựa chọn các loài cây có khả năng chống chịu bão tốt khi trồng mới, và xem mảng cây xanh đô thị là tài sản thích ứng khí hậu lâu dài.
Những đại lộ rợp bóng cây của Sài Gòn vốn là một phần bản sắc thành phố. Bảo vệ chúng một cách bài bản và khoa học là một trong những cách tiết kiệm nhất để giữ cho thành phố này còn đáng sống trong một thế giới ngày càng nóng lên. Bóng mát đánh mất hôm nay sẽ phải mất hàng chục năm mới có thể mọc lại.